Bu sayfada (22 bölüm)
- Bir çocuk neden şiddete yönelir?
- Saldırganlık her çocukta görülen bir davranış mı?
- Öfke ile şiddet arasındaki fark nedir?
- “Suça sürüklenen çocuk” kavramı neden önemlidir?
- Şiddetin gelişimsel kökleri nelerdir?
- Aile ortamı çocuğun şiddete yönelmesini nasıl etkiler?
- Şiddete maruz kalmak çocuğun gelişimini nasıl etkiler?
- Risk etkenleri ve koruyucu etkenler nelerdir?
- Okulda bir çocuk neden şiddete yönelir?
- Kardeş kavgaları ne zaman endişe verici hâle gelir?
- Ekranlar ve şiddet içerikleri çocuğu şiddete iter mi?
- Çocuk neden şiddete yönelir, ne zaman endişelenmek gerekir?
- Öğretmenler hangi işaretlere dikkat etmeli?
- Çocuğunuz saldırgan davrandığında o an ne yapabilirsiniz?
- Evde şiddeti önlemek için uzun vadede neler yapabilirsiniz?
- Ebeveynler kendi öfkeleriyle nasıl baş edebilir?
- Çocuğunuzla şiddet hakkında nasıl konuşabilirsiniz?
- Hangi durumda hemen yardım istemelisiniz?
- Ergenlikte şiddete yönelme riski neden değişir?
- Profesyonel destek süreci nasıl ilerler?
- Bir çocuğun şiddete yönelmesini önlemek mümkün mü?
- Sıkça sorulan sorular

Bir çocuğun şiddete yönelmesinin tek bir nedeni yoktur; mizaç, aile içi disiplin, şiddete tanıklık, ihmal, akranlar ve çevre birlikte rol oynar. Sıcak bir bağ, tutarlı sınırlar ve erken destek ise riski azaltabilir. Yazıda gelişimsel kökleri, risk ve koruyucu etkenleri, ebeveyn ve öğretmenler için erken işaretleri, o an yapabileceklerinizi ve acil durumlar için 112 ile ALO 183 bilgisini bulacaksınız.
Bir çocuk neden şiddete yönelir?
Bir çocuğun şiddete yönelmesinin tek bir nedeni yoktur. Mizaç ve dürtü kontrolü gibi bireysel özellikler, sert ya da tutarsız disiplin ve evde şiddete tanık olmak bunlardan bazılarıdır. İhmal, akran etkisi ve çevresel stresler de bu etkenlere eklenerek riski artırır. Sıcak bir bakım ilişkisi, tutarlı sınırlar ve erken destek ise bu riski önemli ölçüde azaltabilir.
Bu yazıyı çocukları ya da aileleri etiketlemek için değil, şiddetin gelişimsel köklerini anlamak ve erken işaretleri fark etmek için yazdım. Gerçek olaylar ya da kişiler üzerinden değil, araştırmaların ve uluslararası sağlık kuruluşlarının ortaya koyduğu bilgiler üzerinden ilerleyeceğim. Çünkü her çocuğun hikâyesi kendine özgüdür ve hiçbir çocuk tek bir davranışından ibaret değildir. Çocuk neden şiddete yönelir sorusu, aslında çocuğun hangi ihtiyacının karşılanmadığını da sorar.
Saldırganlık her çocukta görülen bir davranış mı?
Evet, belirli bir düzeye kadar. Yürümeye yeni başlayan çocuklarda vurma, ısırma, itme ve oyuncak çekiştirme oldukça yaygındır. Çünkü bu yaşta çocuk henüz duygusunu kelimelerle anlatamaz ve dürtülerini durduracak beyin sistemleri gelişme aşamasındadır.
Dil gelişimi ve öz düzenleme becerileri ilerledikçe bu davranışlar çoğu çocukta belirgin biçimde azalır. Okul çağına gelen bir çocuk öfkesini daha çok sözle ifade etmeye, beklemeye ve pazarlık etmeye başlar. Dolayısıyla tek başına bir vurma davranışı, kaygı verici bir yolun başlangıcı anlamına gelmez.
Endişe verici olan, saldırganlığın yaşla birlikte azalmak yerine artması, sıklaşması ya da şiddetlenmesidir. Ayrıca başkasına bilerek ve tekrar tekrar zarar vermek de dikkat gerektirir. Zarar verdikten sonra hiç pişmanlık göstermemek ve farklı ortamlarda aynı örüntünün sürmesi de önemli işaretlerdir.
Öfke ile şiddet arasındaki fark nedir?
Öfke bir duygudur; şiddet ise bir davranıştır. Her insan gibi her çocuk da öfkelenebilir ve bu duygu, bir haksızlığa ya da engellenmeye verilen doğal bir tepkidir. Yani sorun öfkenin kendisi değil, onun nasıl ifade edildiğidir.
Çocuğa “öfkelenmek yasak” mesajı vermek, duyguyu yok etmez; yalnızca gizlemeyi öğretir. Bunun yerine “kızgın olman çok normal, ama kimseye vurmayacağız” demek, duyguya alan açarken davranışa sınır koyar. Böylece çocuk öfkesini tanıyan ve yöneten biri olmayı adım adım öğrenebilir. Öfkeyi ifade etmenin güvenli yolları şunlardır.
- Duyguyu sözle anlatmak ve nedenini söylemek.
- Bedeni sakinleştirmek için derin nefes almak, su içmek ya da sessiz bir köşeye geçmek.
- Enerjiyi koşmak, zıplamak ya da resim yapmak gibi güvenli yollarla boşaltmak.
- Bir yetişkinden yardım istemek.
- Sakinleştikten sonra sorunu çözmek için birlikte plan yapmak.
“Suça sürüklenen çocuk” kavramı neden önemlidir?
Psikoloji ve hukuk, şiddet içeren davranışlarda bulunan çocuklar için temkinli bir dil kullanır. Türk mevzuatında da bu çocuklar için “suça sürüklenen çocuk” ifadesi geçer. Bu dil, sorumluluğu ortadan kaldırmaz; ancak çocuğun gelişimsel olarak yetişkinden farklı bir yerde durduğunu hatırlatır.
Çünkü çocuklarda dürtü kontrolü, empati, sonuçları öngörme ve ahlaki muhakeme becerileri henüz gelişme sürecindedir. Bu becerilerle yakından ilişkili olan beynin ön bölgeleri, ergenlik boyunca ve yirmili yaşlara kadar olgunlaşmaya devam eder. Bu yüzden bir çocuğun davranışını yetişkin ölçütleriyle değerlendirmek, resmin önemli bir kısmını gözden kaçırır.
Benzer biçimde “sorunlu çocuk” etiketi yerine “risk altındaki çocuk” bakışını benimsemek, yetişkinleri cezalandırmaktan çok anlamaya ve korumaya yönlendirir. Etiket, çocuğun kendine dair hikâyesine de yerleşebilir; “ben zaten kötüyüm” diyen bir çocuğun değişmeye inancı azalır.
Şiddetin gelişimsel kökleri nelerdir?
Şiddet içeren davranışlar çoğu zaman birdenbire ortaya çıkmaz. Genellikle yıllar içinde, çocuğun mizacı ile çevresinin birbirini etkilediği bir süreçte şekil alır. Bu nedenle süreci anlamak için üç temel mekanizmaya bakmak yararlıdır.
- Gözlem yoluyla öğrenme: Çocuklar sorun çözme biçimlerini büyük ölçüde etraflarındaki yetişkinleri izleyerek kazanır. Çatışmaların bağırma ya da vurmayla çözüldüğü bir ortam, çocuğa bu yolu öğretebilir.
- Zorlayıcı döngüler: Çocuk öfke nöbetiyle istediğini alırsa saldırganlık işe yarayan bir araç gibi pekişir. Ebeveyn sertleştikçe çocuk da sertleşirse, iki taraf birbirini besleyen bir döngüye girer.
- Duygu düzenleme güçlükleri: Öfkesini adlandırmayı, beklemeyi ve sakinleşmeyi öğrenemeyen çocuk, yoğun duygu anında en hızlı tepkiye, yani bedene başvurur. Burada önemli bir soru belirir: Öfkelendiğinde ne yapacağını ona kim gösterdi?
Bu mekanizmalar dikkat sorunları, dil gelişiminde gecikme ya da öğrenme güçlüğü gibi etkenlerle birleştiğinde etkileri artabilir. Örneğin derdini anlatamayan bir çocuk, hayal kırıklığını daha sık bedeniyle gösterebilir. Bu nedenle davranışın arkasındaki ihtiyacı görmek, davranışı durdurmak kadar önemlidir.
Aile ortamı çocuğun şiddete yönelmesini nasıl etkiler?
Aile, çocuğun duygularını düzenlemeyi ve çatışmayı çözmeyi ilk gördüğü yerdir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), gençlerde şiddet riskini artıran aile etkenleri arasında önce yetersiz gözetimi sayar. Sert, gevşek ya da tutarsız disiplin ve ebeveynle çocuk arasındaki zayıf bağ da bu etkenlerdendir. Ebeveynde madde kullanımı, depresyon ve ailenin yaşadığı ekonomik zorluklar da listede yer alır.
Bu liste bir suçlama listesi değil, destek ihtiyacının haritasıdır. Ekonomik baskı altındaki, yalnız kalmış ya da kendi ruhsal zorluklarıyla boğuşan bir ebeveynin sabrı daha çabuk tükenebilir. Böyle bir durumda çocuğa yardım etmenin en etkili yollarından biri, ebeveyni de desteklemektir.
Fiziksel ceza ayrıca önemli bir başlıktır. DSÖ'ye göre fiziksel ceza çocuklarda saldırganlığın ve antisosyal davranışların artmasıyla ilişkilidir ve olumlu bir sonucu yoktur. Yani “bir tokat bir şey olmaz” düşüncesi, çocuğa öfkenin bedenle çözülebileceğini öğretme riskini taşır.
Ayrıca aile içi şiddete tanık olmak da çocuğu doğrudan etkiler. Çocuk şiddetin hedefi olmasa bile, evdeki korku ve belirsizlik onun güvenlik duygusunu sarsar. Yetişkinlerde şiddetin psikolojisini insanlar neden şiddete başvurur yazısında ayrıca ele aldım.
Şiddete maruz kalmak çocuğun gelişimini nasıl etkiler?
UNICEF'e göre erken çocuklukta şiddetin yarattığı toksik stres, beyin gelişimini kalıcı biçimde olumsuz etkileyebilir. Üstelik şiddet yaşayan çocuklarda öğrenme güçlükleri, düşük özsaygı, içe kapanma ve risk alma davranışları daha sık ortaya çıkar. UNICEF ayrıca fiziksel şiddete maruz kalan çocukların ileride bu şiddeti kendilerinin de tekrarlayabileceğine dikkat çeker.
Bu, şiddet yaşayan her çocuğun şiddete başvuracağı anlamına gelmez. Ancak destek almadan taşınan bir travma, ilerleyen yıllarda öfke patlamaları, aşırı tetikte olma ve kontrol kaybı olarak kendini gösterebilir. Sürekli tehlike bekleyen bir sinir sistemi, belirsiz bir bakışı ya da sıradan bir çarpışmayı bile saldırı gibi algılayabilir.
İyi haber şu ki çocuklar, doğru destekle toparlanma ve gelişme kapasitesine sahiptir. UNICEF de uygun destekle çocukların iyileşebildiğini ve gelişebildiğini vurgular. Hatta güvenli bir yetişkinle kurulan tek bir bağ bile bu yolda güçlü bir dayanak olabilir.
Risk etkenleri ve koruyucu etkenler nelerdir?
Araştırmacılar şiddet riskini tek bir nedene değil, farklı düzeylerdeki etkenlerin birleşimine bağlar. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) de risk etkenlerinin doğrudan neden olmayabileceğini, koruyucu etkenlerin ise riski azaltabileceğini vurgular. Aşağıdaki tablo bu etkenleri dört düzeyde özetliyor.
| Düzey | Riski artırabilecek etkenler | Koruyucu etkenler |
|---|---|---|
| Bireysel. | Dikkat ve davranış güçlükleri, erken yaşta madde kullanımı, okul başarısızlığı. | Sorun çözme ve sosyal beceriler, okula bağlılık, duygularını ifade edebilme. |
| Aile. | Sert, gevşek ya da tutarsız disiplin, yetersiz gözetim, aile içi şiddet, ebeveynde ağır stres. | Sıcak ve güvenli bağ, tutarlı kurallar, ilgili ve izleyen ebeveynlik. |
| Akran ve okul. | Şiddet içeren akran grupları, zorbalık, okuldan kopma. | Destekleyici öğretmenler, olumlu arkadaşlıklar, okul ve sınıf içinde aidiyet. |
| Toplum. | Şiddetin yaygın olduğu çevreler, yoksulluk, silaha ve alkole kolay erişim. | Güvenli mahalleler, gençlere yönelik etkinlikler, aile destek hizmetleri. |
Tabloyu okurken bir noktayı akılda tutmak gerekir: Risk etkenleri bir kader değildir. Birçok risk etkeni taşıyan çocukların önemli bir kısmı şiddete başvurmaz; koruyucu etkenleri güçlendirmek ise her yaşta mümkündür. Çocuk neden şiddete yönelir sorusunun cevabı da bu yüzden çoğu zaman tek bir cümleye sığmaz.
Okulda bir çocuk neden şiddete yönelir?
Okul, çocuğun ailenin dışındaki ilk büyük sosyal dünyasıdır. Burada yaşadığı başarısızlıklar, dışlanma ve zorbalık, öfkesinin önemli kaynakları arasında yer alabilir. Zorbalığa uğrayan bir çocuk kimi zaman içine kapanır, kimi zaman ise kendisini korumak için saldırganlaşır.
Öğrenme güçlüğü ya da dikkat sorunu fark edilmeyen bir çocuk, sürekli uyarı ve ceza alarak okula karşı öfke biriktirebilir. Üstelik sınıfta “yaramaz” olarak tanınmak da bir süre sonra çocuğun kimliğine dönüşebilir. Bu nedenle davranışın arkasındaki akademik ya da sosyal zorluğu görmek, disiplin önlemlerinden önce gelmelidir.
DSÖ, gençlerde şiddeti önlemede umut verici yaklaşımlar arasında yaşam becerisi programlarını sayar. Bu programlar öfke yönetimi, çatışma çözme ve sorun çözme becerilerini öğretir. Okulun bütününü kapsayan yaklaşımlar da aynı listede yer alır. Yani tek bir öğrenciye odaklanmak yerine sınıfın ve okulun iklimini değiştirmek de koruyucudur.
Kardeş kavgaları ne zaman endişe verici hâle gelir?
Kardeşler arasındaki tartışmalar, paylaşmayı ve müzakereyi öğrenmenin doğal bir parçasıdır. Ancak kavgalar tek taraflı hâle gelirse, yani hep aynı çocuk zarar görür ve korkarsa, durum sıradan bir rekabetin ötesine geçer. Kardeşler arasında süreklilik gösteren fiziksel zarar ya da aşağılama, akran zorbalığı kadar ciddiye almanız gereken bir durumdur.
Ebeveynin kardeşler arasında adil davranması, her çocuğa ayrı ayrı zaman ayırması ve kavgada taraf tutmadan kuralları hatırlatması bu riski azaltır. Kıyaslama ise tam tersine rekabeti ve öfkeyi büyütebilir; “ağabeyin gibi uslu ol” cümlesi iki kardeşi de birbirine yabancılaştırır.
Örnek senaryo: Yedi yaşındaki bir çocuk, küçük kardeşi doğduktan sonra ona sık sık vurmaya başlıyor. Ebeveynler cezayı artırdıkça davranış da sıklaşıyor. Anne ve babanın her gün büyük çocuğa yalnızca ona ait on beş dakika ayırmaya başlamasıyla vurmalar azalıyor. Davranışın altında kıskançlık ve ilgiyi kaybetme korkusu vardı.
Ekranlar ve şiddet içerikleri çocuğu şiddete iter mi?
Bu soru ailelerin en sık sorduklarından biridir ve cevabı basit değildir. Şiddet içeren bir oyunu oynamak ya da bir film izlemek, tek başına bir çocuğu şiddete yöneltmez. Ancak denetimsiz ve yoğun maruziyet, özellikle başka risklerle bir araya geldiğinde, şiddeti olağan bir çözüm yolu gibi göstermeye başlayabilir.
Sosyal medyada şiddeti öven ya da aşağılamayı eğlence gibi sunan içerikler ayrı bir risk taşır. Bu risk, gençlerin akran onayı arayışıyla birleştiğinde daha da büyür. Ayrıca algoritmalar bir içerik türüne ilgi gösterildikçe benzerlerini öne çıkarabilir. Bu yüzden ne izlendiğinden çok, kimin eşliğinde ve nasıl konuşularak izlendiği önemlidir.
- Oyun ve film seçerken yaş sınırlarını ve içerik uyarılarını dikkate alın.
- Çocuğunuzun izlediklerini ve oynadıklarını zaman zaman onunla birlikte deneyimleyin.
- Şiddet içeren bir sahneden sonra “sence o kişi ne hissetti?” gibi sorularla konuşun.
- Ekran süresinin uyku, ders ve yüz yüze oyun zamanını azaltmamasına dikkat edin.
- Yatak odasında denetimsiz ekran kullanımını sınırlayın.
Çocuk neden şiddete yönelir, ne zaman endişelenmek gerekir?
Her çocuk zaman zaman öfke duyar, kardeşiyle kavga eder ya da kapıyı çarpar. Endişelenmeniz gereken durum, davranışların yaşına göre beklenenden belirgin biçimde yoğun, sık ve uzun süreli olmasıdır. Aşağıdaki işaretlerden birkaçı birlikte ve haftalarca sürüyorsa bir uzmana danışmak yararlı olur.
- Yaşına göre çok sık ve şiddetli öfke patlamaları yaşaması.
- Hayvanlara ya da kendinden küçüklere bilerek zarar vermesi.
- Başkalarının acısına karşı belirgin bir ilgisizlik göstermesi.
- Tekrar eden kavgalar, zorbalık ya da eşyalara zarar verme.
- Konuşmalarında, çizimlerinde ya da mesajlarında başkasına zarar verme düşüncelerinin sık yer alması.
- Silahlara ya da şiddet içeriklerine giderek artan, takıntılı bir ilgi duyması.
- Ani içe kapanma, okul başarısında belirgin düşüş ya da madde kullanımı.
- Kendine zarar verme ya da ölümle ilgili sık konuşmalar.
Bu işaretlerin hiçbiri tek başına bir tanı ya da bir gelecek tahmini değildir. Ancak çocuğunuzun desteğe ihtiyaç duyduğunu gösteren önemli sinyallerdir. Erken fark etmek, çocuğun hem kendini hem de çevresini korumasına yardım eder.
Öğretmenler hangi işaretlere dikkat etmeli?
Öğretmenler çocuğu ailesinden farklı bir ortamda, akranlarıyla birlikte görür. Bu nedenle bazı işaretleri ilk fark eden çoğu zaman öğretmendir. Sınıfta dikkat edilebilecek durumlar şunlardır.
- Teneffüslerde sürekli kavgaya karışan ya da tersine tamamen yalnız kalan öğrenciler.
- Ödevlerde, kompozisyonlarda ya da resimlerde tekrar eden şiddet temaları.
- Akranlarını tehdit etme, aşağılama ya da sınıf içinde korku yaratma.
- Kısa sürede belirgin biçimde düşen başarı ve devamsızlık.
- Zorbalığa uğradığına dair işaretler: eşyalarının kaybolması, yalnız bırakılma, bedeninde açıklanamayan izler.
Böyle bir durumda öğrenciyi sınıfın önünde suçlamak yerine onunla baş başa ve sakin bir dille konuşmak daha etkilidir. Gözlemleri tarih ve ayrıntıyla not etmek, okul psikolojik danışmanıyla paylaşmak ve aileyle iş birliği kurmak sonraki adımlardır. Cezalandırıcı yaklaşımlar davranışı kısa süre bastırabilir; ancak anlamaya dayalı yaklaşımlar kalıcı değişime daha çok alan açar. Öte yandan sınıfta güvenli bir iklim kurmak da önleyici bir adımdır. Örneğin sınıf kurallarını öğrencilerle birlikte belirlemek ve her öğrenciye bir görev vermek, aidiyeti güçlendirir.
Çocuğunuz saldırgan davrandığında o an ne yapabilirsiniz?
Saldırgan bir davranış karşısında yetişkinin ilk tepkisi, olayın nasıl ilerleyeceğini büyük ölçüde belirler. Çünkü sizin sakinliğiniz, çocuğun dağılan sinir sistemi için bir dayanak noktasıdır. Şu adımları sırayla izleyebilirsiniz.
- Güvenliği sağlayın: Çocuğu ve diğerlerini zarar görebilecekleri ortamdan uzaklaştırın; gerekirse araya fiziksel olarak girin.
- Sesinizi alçaltın: Bağırmak öfkeyi büyütür; kısa, net ve sakin cümleler kurun.
- Sınırı söyleyin: “Kızgın olabilirsin ama vurmana izin vermeyeceğim” gibi duyguyu kabul eden ama davranışı durduran bir cümle kullanın.
- Sakinleşmesini bekleyin: Öfkenin zirvesinde konuşmak yerine birkaç dakikalık bir ara verin.
- Sonra konuşun: Ne hissettiğini, neyin onu bu kadar zorladığını merakla sorun.
- Onarımı destekleyin: Zarar verdiği kişiden özür dilemesine ya da zararı telafi etmesine yardım edin.
- Fiziksel cezadan kaçının: Vurmak, çocuğa sorunun bedenle çözüldüğünü gösterir ve saldırganlığı artırabilir.
Bu adımlar ilk denemede işe yaramayabilir. Tutarlılık, tek seferlik doğru tepkiden çok daha önemlidir; çocuk aynı sınırı her seferinde aynı sakinlikle duydukça güven duymaya başlar.
Evde şiddeti önlemek için uzun vadede neler yapabilirsiniz?
Şiddeti önlemenin en güçlü yolu, onun yerine geçecek becerileri büyütmektir. DSÖ, olumlu ebeveynliği öğreten ve ebeveynleri destekleyen programları gençlerde şiddeti önlemede umut verici yaklaşımlar arasında sayar. Evde bu yaklaşımı şu alışkanlıklarla destekleyebilirsiniz.
- Sıcak bir bağ kurun: Her gün kısa da olsa yalnızca çocuğunuza ayırdığınız, ekransız bir zaman yaratın.
- Olumlu davranışı fark edin: Sorun çıktığında değil, iyi giden anlarda da ilgi gösterin ve somut övgüde bulunun.
- Kuralları önceden ve birlikte belirleyin: Az sayıda, açık ve tutarlı kural, sürekli uyarıdan daha etkilidir.
- Duygulara ad verin: “Hayal kırıklığına uğradın” gibi cümlelerle çocuğun iç dünyasına bir sözlük kazandırın.
- Öfkeyi model olarak yönetin: Siz de öfkelendiğinizde sesinizi yükseltmeden ara vermeyi gösterin.
- Gözetimi sürdürün: Çocuğunuzun arkadaşlarını, nerede ve kiminle vakit geçirdiğini bilin.
Bu alışkanlıklar ilk başta zaman alıcı görünebilir. Ancak bir öfke nöbetini yatıştırmaya harcanan zamanın çoğu zaman çok daha azını gerektirir. Ailece zorlandığınız dönemlerde aile danışmanlığı bu alışkanlıkları birlikte kurmanıza yardım edebilir.
Ebeveynler kendi öfkeleriyle nasıl baş edebilir?
Çocuğun öfkesiyle baş etmenin bir yarısı, yetişkinin kendi öfkesini yönetmesidir. Yorgun, stresli ya da yalnız bir ebeveynin sabrı daha çabuk tükenebilir; bu bir kusur değil, insan olmanın bir parçasıdır. Mükemmel ebeveyn yoktur, ama onarım yapabilen ebeveyn vardır.
Kendinizi bağırmanın eşiğinde hissettiğinizde birkaç saniye durmak, derin nefes almak ya da odadan kısa süreliğine çıkmak işe yarar. Bağırdığınız bir anın ardından çocuğunuza “az önce sesimi yükselttim, bu doğru değildi” diyebilirsiniz. Bu cümle ona hem özür dilemeyi hem de ilişkinin onarılabileceğini gösterir.
Kendi çocukluğunuzda şiddet ya da sert disiplin yaşadıysanız, benzer tepkilerin sizde de kendiliğinden belirmesi çok olağandır. Ancak bu döngüyü fark etmek, onu kırmanın ilk adımıdır. Kendi yükünüzü taşırken destek almak, çocuğunuza verebileceğiniz en değerli armağanlardan biridir. Örneğin en çok zorlandığınız akşam saatlerinde yükü eşinizle ya da bir yakınınızla paylaşmak, patlamaların önüne geçmeye yardım edebilir. Ayrıca uykunuza, beslenmenize ve dinlenmenize gösterdiğiniz özen de sabrınızı doğrudan etkiler.
Çocuğunuzla şiddet hakkında nasıl konuşabilirsiniz?
Çocuklar şiddeti yalnızca kendi yaşamlarında değil, ekranlarda ve yetişkinlerin konuşmalarında da duyar. Bu yüzden bu konuları hiç açmamak, onları zihinlerinde yalnız bırakmak anlamına gelebilir. Yaşına uygun, sakin ve dürüst bir konuşma, çocuğun korkusunu da merakını da düzenler. Ayrıca kendi tepkilerinize de dikkat edin; çünkü çocuklar yetişkinlerin korkusunu sözlerden çok yüz ifadesinden okur.
- Önce ne bildiğini ve ne hissettiğini sorun; sonra bilgi verin.
- Ayrıntılı ve korkutucu betimlemelerden kaçının.
- Güvende olduğunu ve onu koruyan yetişkinler bulunduğunu hatırlatın.
- Şiddetin hiçbir sorunu çözmediğini, öfkenin başka yollarla ifade edilebileceğini konuşun.
- Endişe ettiği bir şey olursa size her zaman gelebileceğini söyleyin.
Bu konuşmalar tek seferlik olmak zorunda değildir. Kısa ve tekrar eden sohbetler, çocuğa zor konuların evde konuşulabildiğini gösterir. Böylece bu güven, ileride bir sorun yaşadığında size ilk gelmesini kolaylaştırır.
Hangi durumda hemen yardım istemelisiniz?
Bazı durumlar beklemeyi kaldırmaz. Bir çocuk ya da başka biri tehlikedeyse, önceliğiniz konuşmak ya da anlamak değil, güvenliği sağlamaktır.
Şüphe duyduğunuz bir durumu bildirmek, bir çocuğu ya da aileyi suçlamak anlamına gelmez. Bu adım, çocuğun güvenliğini sağlamanın ve aileye ihtiyaç duyduğu desteği ulaştırmanın bir yoludur.
Acil olmayan ama kaygı verici durumlarda ise ilk adım, çocuğunuzu tanıyan bir uzmana danışmaktır. Kime başvuracağınızdan emin değilseniz kime başvurmalıyım aracı size yol gösterebilir.
Ergenlikte şiddete yönelme riski neden değişir?
Ergenlik, ödül ve heyecan arayışının arttığı, buna karşılık frenleyici beyin sistemlerinin hâlâ olgunlaştığı bir dönemdir. Bu dengesizlik, özellikle akranların yanında riskli kararlar almayı kolaylaştırır. Grup içinde kabul görme isteği, tek başına yapılmayacak davranışları bile cazip gösterebilir.
Bu dönemde alkol ve madde kullanımı, şiddet içeren akran grupları ve okuldan kopma, DSÖ'nün de vurguladığı önemli risk etkenleridir. Öte yandan bir yetişkinle güvenli bağ, okula bağlılık ve anlamlı etkinlikler güçlü birer koruyucudur.
Ergenle konuşurken yasak ve tehdit dilinden çok merak ve saygı dili işe yarar. “Seni endişelendiren bir şey var mı?” sorusu, “yine ne yaptın?” sorusundan çok daha fazla kapı açar. Örneğin ergenin arkadaş çevresini yasaklamak yerine evinizi o arkadaşlara açmak, hem gözetimi hem de güveni artırabilir. Bu sayede ergen, sizden saklanmak yerine sizinle konuşmayı seçebilir. Ergenlik dönemine özgü zorlanmalar için ergen psikolojisi sayfasına göz atabilirsiniz.
Profesyonel destek süreci nasıl ilerler?
Destek süreci genellikle kapsamlı bir değerlendirmeyle başlar. Değerlendirmede çocuğun gelişim öyküsünü, aile ortamını, okul yaşamını ve davranışların hangi koşullarda ortaya çıktığını birlikte ele alırız.
NICE, İngiltere'de klinik rehberleri hazırlayan kurumdur. Kurum, 3 ile 11 yaş arasındaki çocuklarda davranış sorunları için ebeveyn eğitim programlarını önerir. Bu programlar ebeveynin olumlu ilgiyi artırmasına, tutarlı sınır koymasına ve zorlayıcı döngüleri kırmasına odaklanır. Ergenlerde ise bireysel görüşmeler ve aileyle birlikte yürütülen çalışmalar öne çıkar.
Tanı ve ilaç gerektiren durumlar çocuk ve ergen psikiyatrisi hekiminin alanındadır. NICE, bu tür davranış sorunlarının rutin yönetiminde ilaç kullanımını önermez; ilaç kararını yalnızca hekim verir. Psikolog ise ilaç yazmaz ve tanı koymaz; çocuğu, aileyi ve okulu kapsayan psikolojik destek sürecini yürütür.
Çocuklarla çalışmalarımı ebeveynle birlikte yürütüyorum; çünkü çocuğun değişimi çoğu zaman evdeki küçük değişikliklerle başlar. Serdivan'daki ofisimde yüz yüze görüşebilir, bazı ebeveyn görüşmelerini online psikolojik danışmanlık ile sürdürebiliriz. Çocuklarla yürüttüğüm çalışmaların ayrıntıları çocuk psikolojisi sayfasında; psikolog ile psikiyatrist arasındaki fark ise psikolog mu psikiyatrist mi rehberinde yer alıyor. Pedagog arayan aileler için hazırladığım Sakarya pedagog rehberi de hangi desteğin uygun olduğunu anlamanıza yardım eder.
Bir çocuğun şiddete yönelmesini önlemek mümkün mü?
Evet, ve önleme ne kadar erken başlarsa o kadar etkili olur. DSÖ'nün umut verici bulduğu yaklaşımlar arasında olumlu ebeveynlik ve okul öncesi sosyal beceri programları yer alır. Yaşam becerisi eğitimleri de bu listededir. Bunların ortak noktası cezaya değil, beceri kazandırmaya ve bağ kurmaya odaklanmalarıdır. Ayrıca önleme yalnızca ailenin değil, okulun, sağlık çalışanlarının ve toplumun ortak sorumluluğudur. Dolayısıyla bir çocuğun yanında duran her yetişkin, bu koruyucu ağın bir parçası olabilir.
İhmal edilen, yalnız bırakılan, anlaşılmayan ve zamanında destek almayan bir çocuk, tehlikeli davranışlara sürüklenebilir. Ancak aynı çocuk, onu gören, sınır koyan ve yanında duran tek bir yetişkinle bambaşka bir yola girebilir. Bu yüzden asıl soru “bu çocuk neden böyle” değil, “bu çocuğa nasıl ulaşabiliriz” sorusudur.
Çocuğunuzun davranışları sizi endişelendiriyorsa yalnız değilsiniz ve bunu konuşmak için bir krizin büyümesini beklemeniz gerekmez. Birlikte değerlendirmek isterseniz randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Çocuklarda saldırganlık normal mi?
Belirli bir düzeye kadar evet; özellikle yürümeye yeni başlayan çocuklarda vurma, ısırma ve itme oldukça yaygındır. Dil ve öz düzenleme becerileri geliştikçe bu davranışlar çoğu çocukta azalır. Saldırganlık yaşla birlikte artıyor, sıklaşıyor, bilerek zarar verme biçimine dönüşüyor ya da farklı ortamlarda sürüyorsa bir uzmana danışmak yararlıdır.
Çocuğu şiddete yönelten en önemli etkenler nelerdir?
Tek bir etken yoktur; risk, farklı düzeylerdeki etkenlerin birleşimiyle artar. Sert, gevşek ya da tutarsız disiplin, yetersiz gözetim, evde şiddete tanık olmak, ihmal, okul başarısızlığı ve şiddet içeren akran grupları bunlar arasındadır. Sıcak ve güvenli bir bağ, tutarlı kurallar, okula bağlılık ve destekleyici yetişkinler ise koruyucu etki gösterir.
Fiziksel ceza çocuğun şiddet davranışını azaltır mı?
Hayır; Dünya Sağlık Örgütü'ne göre fiziksel ceza çocuklarda saldırganlığın ve antisosyal davranışların artmasıyla ilişkilidir ve olumlu bir sonucu yoktur. Vurmak, çocuğa sorunların bedenle çözülebileceğini gösterir. Bunun yerine sakin ve net sınırlar, tutarlı kurallar, olumlu davranışı fark etmek ve sakinleştikten sonra onarımı desteklemek çok daha etkilidir.
Hangi işaretler görüldüğünde uzmana başvurmalıyım?
Yaşına göre çok sık ve şiddetli öfke patlamaları, hayvanlara ya da küçüklere bilerek zarar verme, başkalarının acısına ilgisizlik, tekrar eden kavga ve zorbalık önemli işaretlerdir. Başkasına zarar verme düşüncelerinin sık dile gelmesi, ani içe kapanma ve madde kullanımı da dikkat ister. Bu işaretlerden birkaçı haftalarca sürüyorsa bir uzmana danışın.
Çocuğum tehlikeli bir şey yaparsa kimi aramalıyım?
Çocuğunuz ya da başka biri tehlikedeyse, silah ya da ciddi yaralanma riski varsa hemen 112 Acil Çağrı'yı arayın. Bir çocuğun ihmal ya da istismara uğradığından şüpheleniyorsanız ALO 183 Sosyal Destek Hattı'na başvurabilirsiniz. Acil olmayan ama kaygı verici durumlarda ise çocuğunuzu tanıyan bir uzmana danışmak ilk adımdır.
Şiddet davranışı gösteren çocuğa ilaç gerekir mi?
Çoğu zaman ilk adım ilaç değil, ebeveyn ve aileyle yürütülen psikolojik destektir. NICE, davranış sorunlarının rutin yönetiminde ilaç kullanımını önermez ve küçük çocuklar için ebeveyn eğitim programlarını önerir. Tanı ve ilaç kararı çocuk ve ergen psikiyatrisi hekimine aittir; psikolog ilaç yazmaz ve tanı koymaz.

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.
Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.
Bu konuda destek ve araçlar
Benzer yazılar

Gizli Depresyon Belirtileri: Gülümserken Tükenmek
Gizli depresyon belirtileri dışarıdan fark edilmeyebilir: işler yürür, içeride boşluk ve tükenmişlik büyür. İşaretleri ve destek zamanını…
8 Şubat 2026 · 17 dk okuma
İlişkide Duygusal Uzaklık: Neden Başlar, Nasıl Onarılır?
İlişkide duygusal uzaklık çoğu zaman sevgi bitince değil, konuşmak güvensizleşince büyür. Nedenlerini ve onarım adımlarını bu yazıda…
18 Ocak 2026 · 17 dk okuma
Depresyon ve Tükenmişlik Farkı: Sizdeki Hangisi?
Depresyon ve tükenmişlik farkı nedir? DSÖ tanımları, karşılaştırma tablosu, puansız öz gözlem soruları ve destek alma zamanı bu yazıda.
10 Ocak 2026 · 16 dk okuma