Bu sayfada (22 bölüm)
- Dissosiyasyon nedir?
- Çift karakterli insanlar gerçekten var mı?
- Farklı ortamlarda farklı davranmak dissosiyasyon mudur?
- Dissosiyasyon nedir ve yelpazesi nasıl işler?
- Gündelik dissosiyasyon nasıl görünür?
- Depersonalizasyon nedir, nasıl hissettirir?
- Derealizasyon nedir, nasıl hissettirir?
- Dissosiyatif amnezi normal unutkanlıktan nasıl ayrılır?
- Dissosiyatif kimlik bozukluğu bu yelpazenin neresinde yer alır?
- Dissosiyasyon nedir ve gerçeklikten kopmaktan farkı nedir?
- Dissosiyasyon nedir ve travmayla ilişkisi nasıl kurulur?
- Dissosiyasyon yalnızca travmadan mı kaynaklanır?
- Dissosiyasyon kaygı, panik ve depresyonla birlikte görülür mü?
- Dissosiyasyon nedir ve çocuklarda ya da ergenlerde nasıl görünür?
- Kendi deneyiminizi hangi sorularla gözlemlersiniz?
- Dissosiyasyon anında kendinize nasıl destek olabilirsiniz?
- Dissosiyasyon tanısını kim koyar?
- Dissosiyasyon yaşayan birine nasıl destek olursunuz?
- Dissosiyasyon hakkında en sık duyulan yanlışlar hangileri?
- Dissosiyasyon yaşıyorsanız ne zaman destek almalısınız?
- Psikolojik danışmanlık dissosiyasyon konusunda nasıl yardımcı olur?
- Sıkça sorulan sorular

Çift karakterli olmak psikolojide bir tanı değildir; farklı ortamlarda farklı davranmak olağan bir sosyal esnekliktir. Dissosiyasyon ise düşünce, anı, duygu ve kendilik algısının birbirinden kopmasıdır. Gündelik dalgınlıktan depersonalizasyona, derealizasyona, dissosiyatif amneziye ve dissosiyatif kimlik bozukluğuna uzanan bir yelpazede yer alır. Tanıyı psikiyatri hekimi koyar; belirtiler yoğunsa ya da sürüyorsa bir uzmana başvurun.
Dissosiyasyon nedir?
Dissosiyasyon, düşüncelerin, anıların, duyguların, eylemlerin ya da kendilik algısının birbirinden geçici olarak kopmasıdır. Gündelik dalgınlık gibi hafif biçimlerini hemen herkes yaşar. Yoğun ve süren biçimleri ise stres ya da travmayla ilişkili olabilir, günlük yaşamı zorlayabilir ve bir uzmanın değerlendirmesini gerektirir.
Sözcük “ayrışma” ya da “çözülme” anlamına gelir. Normalde düşünceleriniz, anılarınız, duygularınız ve kendilik algınız birlikte çalışır. Dissosiyasyonda ise bu bütünlük geçici olarak gevşer. Örneğin bir an kendinizi bedeninizin dışından izlersiniz, bir anıyı hatırlayamazsınız ya da çevreniz size yabancı gelir.
Serdivan'daki görüşmelerimde “çift karakterli” ifadesini sık duyuyorum. İnsanlar çoğunlukla bir yakınlarının tutarsız davranışını anlatmak için kullanıyor. Üstelik kimi zaman kişi kendisi için de “bazen kendimi tanıyamıyorum” anlamında aynı ifadeye başvuruyor. Bu nedenle dissosiyasyon nedir sorusuna önce bu ifadenin neye karşılık geldiğini, ardından gündelik dalgınlıktan daha yoğun biçimlere uzanan yelpazeyi anlatarak yanıt vereceğim.
Çift karakterli insanlar gerçekten var mı?
Psikolojide “çift karakterli” diye bir tanı yoktur. İnsanlar bu ifadeyi gündelik dilde, birinin farklı ortamlarda farklı yüzler göstermesini ya da söyledikleriyle yaptıklarının örtüşmemesini anlatmak için kullanır. Yani ortada klinik bir kavram değil, bir yargı vardır.
Bu yargının ardında üç ayrı durum yatabilir. Birincisi sosyal rol esnekliğidir: örneğin iş yerinde resmî, evde rahat olmak. İkincisi değerlerle davranışın çelişmesidir: karşısındakine göre tavır değiştirmek ya da ikiyüzlülük. Üçüncüsü ise gerçek bir dissosiyasyondur. Ancak bu üçü birbirine karışınca hem yanlış bir etiket hem de gereksiz bir korku doğar.
Bir başka karışıklık “bölünmüş kişilik” sözcüğünden gelir. Üstelik halk arasında şizofreni çoğu zaman birden fazla kişiliğe sahip olmakla eşitlenir. Oysa şizofreni, gerçeği değerlendirmedeki bozulmalarla ilişkili ayrı bir tanıdır ve kişiliğin ikiye bölünmesi anlamına gelmez. Dolayısıyla “çift karakterli” ile “şizofreni” birbirinin karşılığı değildir.
Kavramın iki yönde yanlış anlaşıldığını da görüyorum. Bir yandan insanlar sıradan tutarsızlıkları ruhsal bir bozukluk sanıyor. Öte yandan gerçekten zorlayan dissosiyatif yaşantılara “abartıyorsun” ya da “dikkat çekmeye çalışıyorsun” diyerek karşılık veriyor. Ancak ikisi de yardım arayan kişiyi yalnız bırakıyor.
Farklı ortamlarda farklı davranmak dissosiyasyon mudur?
Hayır. Hepimizin birden fazla sosyal rolü vardır: çalışan, ebeveyn, arkadaş, evlat. Her rolün kendine özgü bir dili ve beklentisi bulunur, dolayısıyla aynı kişi toplantıda ölçülü, arkadaşlarının yanında şakacı, çocuğuyla konuşurken yumuşak olabilir. Bu, sosyal rollere uyum sağlama becerisidir. Üstelik ortamlar değişirken kişi kim olduğunu, ne yaptığını ve önceki ortamda yaşadıklarını hatırlar.
Ayrımı çoğu zaman şu üç soru yapar:
- Bellek: Farklı ortamlarda yaşadıklarımı hatırlıyor muyum?
- Süreklilik: Her ortamda aynı kişi olduğumu, yani yalnızca üslubumu ayarladığımı hissediyor muyum?
- Seçim: Davranışımı bilerek mi ayarlıyorum, yoksa kontrol bende değilmiş gibi mi hissediyorum?
Üç soruya da “evet” diyebiliyorsanız tarif ettiğiniz şey büyük olasılıkla rol esnekliğidir. Yanıtlarınız belirsizleşiyorsa, örneğin bellekte boşluklar ya da kontrolün size ait olmadığı bir his varsa, aşağıda anlattığım yelpazeye bakmak yerinde olur.
Ruh hâli dalgalanmaları da “çift karakterli” izlenimi yaratabilir. Örneğin bir yakınınızın tavrı kısa sürede sıcaktan soğuğa dönüyorsa bunun nedeni stres, uykusuzluk, ilişkideki gerilim ya da duygudurum sorunları olabilir. Bu nedenle dissosiyasyondan söz edebilmek için bellek boşluğu ya da kimlik karışıklığı gibi ek işaretler gerekir.
Dissosiyasyon nedir ve yelpazesi nasıl işler?
Dissosiyasyon nedir sorusunu bir sınır çizgisi yerine bir yelpaze olarak düşünmek daha doğrudur, çünkü aynı süreç hafiften yoğuna doğru kesintisiz değişir. Amerikan Psikiyatri Birliği (APA), dissosiyasyonu düşünceler, anılar, duygular, eylemler ya da kendilik algısı arasındaki kopukluk diye tanımlar. Ayrıca bunun yaygın, çoğu zaman olağan bir süreç olduğunu belirtir. Yelpazenin bir ucunda dalgınlık, diğer ucunda günlük işleyişi bozan yoğun biçimler yer alır.
Aşağıdaki tablo bu yelpazeyi genel bir çerçeve olarak özetliyor. Ancak bir tanı aracı değildir; kendi deneyiminizi nerede konumlandırabileceğinizi görmenize yardım eder.
| Düzey | Örnek deneyim | Belirleyici özellik |
|---|---|---|
| Gündelik dissosiyasyon | Yolda dalıp varış yerini hatırlamamak, kitaba ya da filme kapılmak | Kısa sürer, kontrol sizdedir, günlük işleyişi bozmaz |
| Geçici depersonalizasyon ve derealizasyon | Yoğun stres, korku ya da uykusuzlukta kendini ya da çevreyi yabancı hissetmek | Saatler ya da günlerle sınırlıdır, durum geçince kaybolur |
| Süren depersonalizasyon ya da derealizasyon | Kopukluk hissinin sık tekrar etmesi ya da uzun sürmesi | Gerçeği değerlendirme korunur, ancak sıkıntı ya da işlev kaybı yaratır |
| Dissosiyatif amnezi | Kişisel bilgilerde ya da bir dönemde sıradan unutkanlığı aşan boşluklar | Kişinin kendi yaşantısına ilişkin belleği etkiler |
| Dissosiyatif kimlik bozukluğu | İki ya da daha fazla ayrı kimlik durumu ve bellek boşlukları | Karmaşık bir tablodur, ayrı yazıda ayrıntılı anlattım |
Yelpazenin ortası bazen en kafa karıştırıcı bölümdür. Hunter ve arkadaşlarının sistematik derlemesine göre depersonalizasyon ve derealizasyonun geçici belirtileri genel nüfusta yaygındır; yaşam boyu görülme oranları yüzde 26 ile 74 arasında değişir. Buna karşılık klinik olarak anlamlı tablo yaklaşık yüzde 1 ile 2 dolayındadır. Yani bu duyumları bir kez yaşamak, bir bozukluğa işaret etmez.
Bir deneyimin yelpazenin neresine düştüğünü dört ölçüt birlikte belirler:
- Sıklık: Kopukluk ne kadar sık tekrar ediyor?
- Süre: Dakikalar, saatler ya da günler boyunca mı sürüyor?
- Sıkıntı: Sizi ne kadar rahatsız ediyor ya da korkutuyor?
- İşlev: Çalışmanızı, öğrenmenizi ve ilişkilerinizi ne kadar etkiliyor?
Tek bir deneyim, yelpazede nerede durduğunuzu söylemez. Ancak bu dört ölçüt yan yana konduğunda bir uzmanın değerlendirmesi için yeterince net bir tablo çıkar.
Gündelik dissosiyasyon nasıl görünür?
Yolda giderken dalıp eve nasıl vardığınızı hatırlamamak, bir romana kapılıp çevrenizi duymamak ya da toplantıda gözlerinizi bir noktaya dikip içinize çekilmek gündelik dissosiyasyona örnektir. Nitekim APA bunu herkesin yaşadığı olağan bir süreç diye anlatır. Hayal kurmak ya da bir kitapta kaybolmak bu sürecin tipik örnekleridir.
Bu tür kopukluklarda dikkat başka yere kayar, otomatik iş ise sürer. Özellikle uykusuzluk, yoğun yorgunluk ve ağır stres bu eğilimi artırabilir. Dolayısıyla yakın zamanda uykusuz kaldıysanız ya da zorlayıcı bir dönemden geçiyorsanız dalgınlığınızın artması şaşırtıcı değildir.
Gündelik dissosiyasyonu üç özellik ayırt eder:
- Kısa sürer ve kendiliğinden geçer.
- Dikkatiniz çağrıldığında ya da biri size seslendiğinde geri dönersiniz.
- Günlük işleyişi, ilişkileri ve güvenliği bozmaz.
Dalgınlık her zaman dissosiyasyon anlamına gelmez; dikkat dağınıklığı, kaygı ve yorgunluk da dalgınlık yaratır. Yine de yukarıdaki özelliklerden biri bozuluyorsa, yani kopukluk sık, uzun ya da güvenliğinizi tehdit edecek kadar yoğunsa bir uzmanla konuşmak mantıklı olur.
Depersonalizasyon nedir, nasıl hissettirir?
Depersonalizasyon, kendi düşüncelerinize, duygularınıza, bedeninize ya da eylemlerinize dışarıdan bakıyormuş gibi hissetmektir. APA'nın tanımında kişi zihninden, benliğinden ya da bedeninden kopuk hisseder. İnsanlar bu hâli çoğunlukla “kendimi bir filmde izliyorum”, “bedenim bana ait değil” ya da “duygularım uzaktan geliyor” diye anlatır. Kimi insan ayrıca aynada kendi yüzünü yabancı bulur ya da ağlamak istediği hâlde duygunun gelmediğini söyler.
Burada ayırt edici nokta, gerçeği değerlendirmenin korunmasıdır. APA, bu deneyimi yaşayan kişinin genellikle yaşadığının olağan dışı olduğunu bildiğini belirtir. Yani kişi gerçeklikle bağını yitirmez; yaşadığı şey ona garip, ürkütücü ya da sahte gelir.
Depersonalizasyon çoğu zaman yoğun kaygı, panik, uykusuzluk ya da ağır stres dönemlerinde ortaya çıkar. Ancak süren ve sıkıntı veren biçimi ayrı bir değerlendirme gerektirir. APA'ya göre depersonalizasyon ve derealizasyon bozukluğunun başlangıç yaşı ortalama 16'dır. Bu nedenle belirtiler çoğunlukla ergenlikte ya da genç erişkinlikte başlar; 20 yaşından sonra ilk kez yaşayanlar yüzde 20'nin altındadır.
Derealizasyon nedir, nasıl hissettirir?
Derealizasyon, çevrenin gerçek dışı, bulanık, düz ya da rüya gibi görünmesidir. İnsanlar bunu “camın arkasından bakıyorum”, “her şey sisli” ya da “dekorun içindeyim” diye anlatır. Kişiler, nesneler ve sesler olduklarından uzak, yapay ya da bozulmuş görünebilir. Zaman akışı da yavaşlamış ya da hızlanmış gibi hissedilebilir. Kısacası depersonalizasyon kendinize, derealizasyon dünyaya yabancılaşmadır; çoğu kişide ikisi birlikte seyreder.
Örnek senaryo: Sınav haftasında günlerdir yeterince uyuyamayan bir üniversite öğrencisi, akşam kütüphaneden çıkarken çevresini bir film setine benzetir. Sesler uzaktan gelir, insanlar yapay görünür. Ancak bir saat sonra yemek yiyip dinlendiğinde his kaybolur. Üstelik öğrenci olanları hatırlıyor ve yaşadığının garip olduğunu biliyor.
Derealizasyon sık görülen bir deneyimdir; örneğin panik atak sırasında ya da sonrasında bazı kişiler bunu yaşar. Önemli olan sıklığı, süresi ve yarattığı sıkıntıdır, çünkü birkaç dakikalık bir uzaklaşma ile haftalarca süren bir yabancılık hissi aynı değerlendirmeye girmez.
Birçok kişi bu deneyim sırasında aklını kaybettiğini düşünerek korkar. Oysa gerçeği değerlendirme korunduğu için kişi yaşadığının olağan dışı olduğunu bilir. Üstelik bu korku, kopukluğu besleyen bir kaygı döngüsü kurabilir. Bu nedenle deneyimin adını bilmek ve bunun yaygın bir yaşantı olduğunu öğrenmek çoğu zaman korkuyu hafifletir.
Dissosiyatif amnezi normal unutkanlıktan nasıl ayrılır?
Anahtarı nereye koyduğunuzu unutmak, toplantıdaki bir ayrıntıyı hatırlamamak ya da dün akşam yemeğini düşünmek zorunda kalmak dissosiyatif amnezi değildir. Nitekim NHS, dissosiyatif amnezideki bellek boşluklarının normal unutkanlıktan çok daha ağır olduğunu belirtir. APA ise bunu kişinin kendisine ilişkin önemli bilgileri hatırlayamaması ve bunun sıradan unutkanlıkla açıklanamaması diye anlatır.
Boşluk belirli bir olayı ya da dönemi kapsayabilir, bir olayın yalnızca bazı parçalarına ait olabilir ya da çok ender olarak yaşam öyküsünün tamamını içine alabilir. Ayrımı şu ipuçları kolaylaştırır:
- Sıradan unutkanlıkta bir adı, yeri ya da ayrıntıyı unutursunuz; ipucu aldığınızda bilgi çoğu zaman geri gelir.
- Dissosiyatif amnezide kişi kendisi için önemli, duygusal yükü olan bir olayı ya da dönemi hatırlayamayabilir.
- Boşluk çoğunlukla stresli ya da travmatik bir olayla ilişkilidir.
Bu ayrımı kendi başınıza yapmanız gerekmez. Belleğinizde şaşırtıcı boşluklar fark ediyorsanız önce hekime başvurmak yerinde olur; çünkü bellek sorunlarının bedensel nedenleri de olabilir.
Dissosiyatif kimlik bozukluğu bu yelpazenin neresinde yer alır?
Dissosiyatif kimlik bozukluğu (DKB), yelpazenin en karmaşık ucunda yer alır. APA'nın tanımına göre bu tabloda kişide iki ya da daha fazla ayrı kimlik durumu ve süren bellek boşlukları bulunur. Davranış, bellek ve düşünce bu durumlar arasında değişir. Yani tabloda yalnızca ruh hâli değişiklikleri değil, kimlik duygusunun kendisinde kopukluk vardır. Eski adı çoklu kişilik bozukluğudur.
Vurgulamak istediğim nokta şudur: “çift karakterli” ifadesi DKB'yi tarif etmez. Çünkü “çift karakterli” biri farklı ortamlarda farklı davransa da yaptıklarını hatırlar. DKB'de ise kimlik durumları arasında geçiş sırasında bellek boşlukları görülebilir. Dolayısıyla bellek, iki kavramı ayıran en önemli noktalardan biridir.
Tanı için ayrıca belirgin sıkıntı ya da işlev kaybı gerekir ve bunu hekimin klinik değerlendirmesi netleştirir. Tabloyu, dizi ve filmlerdeki tasvirleri, bilimsel tartışmayı ve tanı sürecini dissosiyatif kimlik bozukluğu yazısında ayrıntılı anlattım. Bu nedenle burada tekrar etmek yerine yelpazenin diğer bölümlerine odaklanıyorum.
Dissosiyasyon nedir ve gerçeklikten kopmaktan farkı nedir?
Dissosiyatif yaşantıları olan birçok kişi “aklımı mı kaybediyorum?” diye korkar. Bu nedenle farkı açıkça söylemek isterim. Depersonalizasyon ve derealizasyonda kişi yaşadığının olağan dışı olduğunu bilir ve APA bunu tanımın merkezine koyar. Yani gerçeği değerlendirme korunur.
Psikotik belirtilerde ise tablo farklıdır; kişi yaşadıklarının gerçek olmadığını fark etmeyebilir. İki tabloyu birbirinden ayırmak hekimin işidir. Bu nedenle aşağıdaki belirtilerden biri varsa gecikmeden bir psikiyatri hekimine başvurun:
- Var olmayan sesler duymak.
- Çevrenizdekilerin size zarar vereceğine dair sabit inançlar taşımak.
- Ne olup bittiğini anlayamayacak kadar zihinsel karışıklık yaşamak.
- Kendinize ya da başkasına zarar verme düşünceleri.
Dissosiyasyon nedir ve travmayla ilişkisi nasıl kurulur?
NHS, dissosiyasyonu zihnin aşırı stresle başa çıkma yolu olarak tanımlar. Tehlike ya da dayanılmaz acı karşısında zihin, yaşananın bir kısmını bilinçten uzaklaştırarak kişiyi korur. Dolayısıyla tehlike anında bu tepki koruyucu olabilir. Ancak sorun, tehlike geçtiği hâlde zihnin aynı biçimde tepki vermeyi sürdürmesiyle başlar.
Dissosiyatif bozukluğu olan kişilerin birçoğu çocuklukta travmatik bir olay yaşamıştır; NHS fiziksel, cinsel ya da duygusal istismarı örnek verir. APA ise dissosiyatif kimlik bozukluğu olan kişilerin çoğunda çocuklukta istismar ya da ihmal öyküsü bildirildiğini söyler. Dissosiyatif amnezide özellikle duygusal istismar ve ihmal ile ilişki öne çıkar.
Ancak bu bilgi iki şeyi söylemez. Birincisi, travma yaşayan herkes dissosiyatif bir bozukluk geliştirmez. İkincisi, her dissosiyatif yaşantı travma anlamına gelmez. Savaş, kaçırılma ve hatta tıbbi bir girişim sonrasında bile dissosiyasyon görülebilir; NHS bunu özellikle belirtir.
Çocukluk deneyimlerinin yetişkinliğe etkisini çocukluk travmalarının etkileri yazısında, travma sonrası tepkileri travma sonrası stres belirtileri yazısında anlattım.
Dissosiyasyon yalnızca travmadan mı kaynaklanır?
Hayır. Dissosiyasyon nedir diye düşündüğünüzde ilk akla gelen yanıt travma olsa da tablo daha geniştir. Travma önemli bir etkendir, ancak tek etken değildir. Yoğun uykusuzluk, uzun süren stres, şiddetli kaygı ve panik atak benzer kopukluk duyumlarını tetikleyebilir. Ayrıca bazı maddeler ve ilaçlar algı ve bellek üzerinde etki ederek dissosiyasyona benzeyen yaşantılar yaratabilir.
Benzer duyumlara yol açabilen etkenleri şöyle sıralayabiliriz:
- Gece boyu süren ya da günlerce biriken uykusuzluk.
- Yoğun kaygı, panik atak ve uzun süren stres.
- Alkol, kenevir ve halüsinojen gibi maddelerin etkisi.
- Bazı ilaçların yan etkileri.
- Migren ve epilepsi gibi bazı nörolojik durumlar.
Bu nedenle ilk değerlendirmede hekim, bedensel nedenleri ve madde etkisini gözden geçirir. Aile hekimi ya da psikiyatri hekimi bu aşamayı yürütür. Yaşadığınızın yalnızca psikolojik olduğunu varsaymanız ya da tersini düşünmeniz gerekmez.
Dissosiyasyon kaygı, panik ve depresyonla birlikte görülür mü?
Görülebilir. Panik atak sırasında bazı kişiler bedenine ya da çevresine yabancılaşır ve bu his kaygı yatıştıkça çoğu zaman hafifler. Depresyonda ve yoğun tükenmişlikte duygusal bir uyuşukluk ortaya çıkabilir. Travma sonrası stres belirtilerine de kopukluk yaşantıları eşlik edebilir. Dolayısıyla tabloyu tek bir başlığa sığdırmak çoğu zaman mümkün olmaz.
NHS, dissosiyatif bozukluklara eşlik eden depresyon ve kaygı için ilaç tedavisinin gündeme gelebileceğini belirtir. Buna karşılık dissosiyasyonun kendisine özgü bir ilaç yoktur. Bu nedenle tablo birden fazla başlık içeriyorsa psikiyatri hekimi ve psikolog birlikte çalışabilir.
Dissosiyasyon nedir ve çocuklarda ya da ergenlerde nasıl görünür?
Çocuklar ve ergenler de dalgınlık, kopukluk ve bellek boşlukları yaşayabilir. Ancak yetişkinler bu belirtileri çoğu zaman dikkat dağınıklığı, inatçılık ya da isteksizlik sanır. Örneğin derste uzaklaşıp çağrıldığında duymamış gibi davranan bir öğrenciyi öğretmen ilgisiz bulabilir, oysa öğrenci o anda gerçekten kopuk olabilir.
APA, depersonalizasyon ve derealizasyon bozukluğunun başlangıç yaşını ortalama 16 olarak bildirir. Yani ilk belirtiler çoğunlukla ergenlikte ortaya çıkar. Üstelik sınav stresi, uykusuzluk ve akran baskısı bu dönemde dalgınlığı zaten artırır; bu yüzden değerlendirme sabır ve sakinlik ister.
Çocuğunuzda sık kopukluk, belirgin bellek boşlukları ya da yakın zamanda yaşadığı zorlayıcı bir olay varsa çocuklar ve ergenlerle çalışan bir ruh sağlığı uzmanına başvurun. Ergenlerle çalışma biçimimi ergen psikolojisi sayfasında bulabilirsiniz.
Kendi deneyiminizi hangi sorularla gözlemlersiniz?
Aşağıdaki sorular bir test değildir; puanlanmaz ve tanı koymaz. Dolayısıyla doğru ya da yanlış yanıt yoktur. Yalnızca deneyiminizi hekime ya da psikoloğa anlatırken işinize yarayacak bir çerçeve sunar.
- Bu kopukluk hâli ne sıklıkla ortaya çıkıyor ve ne kadar sürüyor?
- Başlamadan önce ne oluyor: yoğun stres, uykusuzluk, panik, bir anı ya da belirli bir ortam?
- Kopukluk sırasında yaşadığımın olağan dışı olduğunu biliyor muyum?
- Saatlerin, günlerin ya da önemli olayların belleğimde boşlukları var mı?
- Bu yaşantılar işimi, derslerimi, ilişkilerimi ya da güvenliğimi etkiliyor mu?
- Alkol, madde, ilaç ya da bir sağlık sorunu bu yaşantılarla aynı döneme denk geliyor mu?
Yanıtları kısa bir günlüğe yazmak görüşmede zaman kazandırır. Örneğin bir kopukluk yaşadığınızda tarihi, süreyi ve öncesinde olanı not edin. Böylece iki ya da üç hafta sonra örüntü belirginleşir. Günlüğü kendinize etiket koymak için değil, uzmana net bilgi taşımak için tutarsınız.
Dissosiyasyon anında kendinize nasıl destek olabilirsiniz?
Kopukluk yaşarken şimdiye dönmek zordur; bedeniniz ve çevreniz size uzak gelir. Ancak bu adımlar dissosiyasyonu tedavi etmez, yalnızca anda kalmanıza yardımcı olabilecek basit araçlardır. Bu nedenle size uyanı seçin, zorlamayın.
- Ayaklarınızı yere basın ve zemini hissedin. Bir elinizle sandalyenin kenarını ya da masanın yüzeyini tutun.
- Çevrenizde gördüğünüz beş nesneyi sessizce adlandırın, ardından duyduğunuz üç sesi sayın.
- Ellerinizi soğuk suyla yıkayın ya da buzlu bir bardak alın; ısıyı ve ağırlığı fark edin.
- Yavaş nefes alın. Verdiğiniz nefesi aldığınızdan biraz daha uzun tutmayı deneyin.
- Bulunduğunuz yeri, günü ve saati yüksek sesle söyleyin.
- Güvendiğiniz biriyle konuşun ya da ona kısa bir mesaj yazın.
Yine de kopukluk sık yaşanıyorsa, uzun sürüyorsa ya da bu adımlar yetmiyorsa kendinizi daha fazla zorlamayın. Bir uzmanla çalışmak, bu becerileri kişisel tetikleyicilerinize göre planlamanın güvenli bir yoludur.
Dissosiyasyon tanısını kim koyar?
Tanıyı psikiyatri hekimi koyar. Nitekim NHS önce aile hekimine başvurmayı, hekimin de sizi gerektiğinde bir ruh sağlığı uzmanına yönlendirmesini önerir. Türkiye'de ise bu yol aile hekimi, psikiyatri polikliniği ya da ruh sağlığı merkezi olabilir.
Değerlendirme genellikle ayrıntılı bir görüşmeyi, belirtilerin başlangıcı ve seyrini, bedensel ve madde kaynaklı nedenlerin elenmesini kapsar. Hekim, belirtilerin başka bir ruhsal ya da bedensel durumla daha iyi açıklanıp açıklanamayacağına bakar. Bu yüzden internetteki kontrol listelerine bakarak kendinize tanı koymaktan kaçınmanızı öneririm.
Psikolog olarak ben tıbbi tanı koymam ve ilaç yazmam. Bunun yerine psikolojik danışmanlıkta stres, travmanın etkileri, başa çıkma becerileri ve ilişkiler üzerine çalışırım. Ancak tanı ya da ilaç gerektiren bir durum gördüğümde sizi psikiyatri hekimine yönlendiririm. İlk adresten emin değilseniz Kime Başvurmalıyım? aracı ve psikolog mu psikiyatrist mi rehberi yol gösterir.
Dissosiyasyon yaşayan birine nasıl destek olursunuz?
Yakınınız bir anda uzaklaşıyor, sorularınıza yanıt vermiyor ya da yaşadıklarını hatırlamıyorsa korkmanız ya da çaresiz hissetmeniz doğaldır. Ancak tepkiniz, ona sunduğunuz güvenin büyük parçasıdır.
- Sakin ve alçak bir sesle konuşun, adıyla seslenin ve bulunduğunuz yeri, günü söyleyin.
- “Numara yapıyorsun” ya da “kendine gel” gibi cümlelerden kaçının, çünkü bunlar utancı artırır.
- Yaşadıklarını hatırlaması için ısrar etmeyin; hatırlayamadığı şeyleri sorgulamayın.
- Dokunmadan önce izin isteyin; bazı kişiler fiziksel temastan rahatsız olur.
- Belirtiler yoğunsa ya da sürüyorsa birlikte bir uzmana başvurmayı öneri olarak sunun, dayatmayın.
Özellikle yakınınızın kendine zarar verme düşüncesi olduğunu ya da güvende olmadığını fark ederseniz beklemeyin; 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın.
Dissosiyasyon hakkında en sık duyulan yanlışlar hangileri?
Yanlış inanışlar hem kişiyi utandırır hem de destek aramasını geciktirir. Bu nedenle aşağıdaki tablo en sık duyduğum beş yanlışı ve daha doğru karşılığını özetliyor.
| Yanlış inanış | Daha doğru bilgi |
|---|---|
| Dissosiyasyon çoklu kişilik demektir. | Dissosiyasyon geniş bir yelpazedir; kimlik bozukluğu bunun yalnızca bir ucudur. |
| Dissosiyasyon yaşayanlar tehlikelidir. | Bu imgeyi çoğunlukla dizi ve filmler yaratır. Gerçekte kişiler yaşantılarını sık sık utançla gizler. |
| Bu kişiler numara yapıyor. | Dissosiyatif belirtiler bilinçli bir oyun değildir; zihnin stres karşısındaki otomatik tepkisidir. |
| Dissosiyasyon yalnızca travmadan kaynaklanır. | Travma önemli bir etkendir, ancak uykusuzluk ve yoğun kaygı da benzer duyumlar yaratabilir. |
| Bir kez yaşayan herkes bozukluk geliştirir. | Geçici depersonalizasyon ve derealizasyon yaygındır; sıklık, süre ve sıkıntı belirleyicidir. |
Dissosiyasyon yaşıyorsanız ne zaman destek almalısınız?
Dissosiyasyon nedir sorusunun yanıtı çoğu zaman hafif ve olağan bir süreçtir. Ancak kopukluk hissi sık tekrar ediyor, haftalarca sürüyor ya da işinizi, derslerinizi ve ilişkilerinizi aksatıyorsa bir uzmana başvurmanın zamanı gelmiştir. Özellikle aşağıdaki işaretlerden biri varsa beklemeyin:
- Saatler ya da günler süren bellek boşlukları.
- Kendinizi ya da çevrenizi sürekli gerçek dışı hissetmek.
- Davranışlarınızın kontrolünüz dışında olduğu hissi.
- Geçmişteki travmatik bir olayın günlük yaşamı sürekli yeniden sarması.
- Bu yaşantıların kaygı, depresif belirtiler ya da uyku sorunlarıyla birlikte sürmesi.
Psikolojik danışmanlık dissosiyasyon konusunda nasıl yardımcı olur?
Dissosiyasyon nedir sorusunu kendi yaşantınız üzerinden anlamlandırmak, bu çalışmanın ilk adımıdır. Psikolojik danışmanlık dissosiyatif yaşantıların tanısını koymaz; ancak stres, travma izleri ve başa çıkma becerileri üzerinde çalışmak için güvenli bir alan sunar. Görüşmelerde yaşantınızı anlatmanız için acele etmem. Önce güvenlik ve düzen kurarız; ayrıntılara ancak hazır olduğunuzda yöneliriz.
Bu çalışmada topraklama becerilerini, duygu düzenlemeyi ve tetikleyicileri tanımayı birlikte ele alırız. Ayrıca NHS, konuşma temelli terapilerin ve bazı durumlarda EMDR'nin dissosiyatif bozukluklarda kullanıldığını, dissosiyasyona özgü bir ilaç bulunmadığını belirtir. İlaç gerektiren eşlik eden durumları psikiyatri hekimi değerlendirir.
Bu bir tedavi vaadi değildir; her kişinin yaşantısı, hızı ve ihtiyacı farklıdır. Çalışma biçimimi yetişkin psikolojik danışmanlığı sayfasında bulabilirsiniz. Destek zamanını düşünmek için ne zaman psikolog desteği almalı rehberine bakabilir, görüşme planlamak için randevu ve iletişim sayfasını kullanabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Çift karakterli olmak psikolojik bir rahatsızlık mıdır?
Hayır, çift karakterli olmak bir tanı değildir. Bu ifade gündelik dilde, birinin farklı ortamlarda farklı davranmasını ya da tutarsız görünmesini anlatır. Rol esnekliği olağandır. Bellek boşlukları, kopukluk hissi ya da kontrolün size ait olmadığı duygusu varsa dissosiyasyon yelpazesine bakmak ve bir uzmana danışmak yerinde olur.
Dissosiyasyon herkeste görülür mü?
Hafif biçimleri evet. Amerikan Psikiyatri Birliği dissosiyasyonu herkesin yaşadığı olağan bir süreç olarak anlatır; hayal kurmak ya da bir kitaba dalmak bunun örneğidir. Depersonalizasyon ve derealizasyonun geçici belirtileri de genel nüfusta yaygındır. Yoğun, süren ve sıkıntı veren biçimler ise uzman değerlendirmesi gerektirir.
Depersonalizasyon ile derealizasyon arasındaki fark nedir?
Depersonalizasyonda kendinize, düşüncelerinize ya da bedeninize yabancılaşır, kendinizi dışarıdan izliyormuş gibi hissedersiniz. Derealizasyonda ise çevre gerçek dışı, sisli ya da rüya gibi görünür. İkisi sık birlikte yaşanır ve çoğunlukla gerçeği değerlendirme becerisi korunur. Yani yaşadığınızın olağan dışı olduğunu bilirsiniz; belirleyici olan sıklık, süre ve sıkıntıdır.
Dissosiyasyon ile çoklu kişilik bozukluğu aynı şey midir?
Hayır. Dissosiyasyon geniş bir yelpazedir; çoklu kişilik bozukluğu, yani dissosiyatif kimlik bozukluğu bunun yalnızca bir ucunu oluşturur. Dissosiyatif amnezi, depersonalizasyon ve derealizasyon da aynı yelpazede yer alır. Kısacası biri genel kavram, diğeri o kavramın bir türüdür. Kimlik bozukluğunun ayrıntılarını ayrı bir yazıda anlattım.
Dissosiyasyon yaşadığımı düşünüyorsam hangi uzmana başvurmalıyım?
İlk adım aile hekimi ya da psikiyatri hekimidir; tanıyı psikiyatri hekimi koyar. Kopukluk hafif ve orta düzeydeyse psikolojik danışmanlık stres ve başa çıkma becerileri için destek olabilir. Ancak belirtiler yoğunsa, bellek boşlukları varsa ya da güvenliğiniz risk altındaysa önce psikiyatri hekimi ve gerektiğinde 112 gelir.
Dissosiyasyon anında ne yapabilirim?
Ayaklarınızı yere basıp çevrenizdeki nesneleri adlandırarak ve yavaş nefes alarak şimdiye dönmeyi deneyebilirsiniz. Bu adımlar tedavi değil, anda kalmanıza yardımcı olabilecek basit araçlardır. Kopukluk sık ya da uzun sürüyorsa bir uzmanla çalışın. Kendinize zarar verme düşünceniz varsa 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın.

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.
Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.
Bu konuda destek ve araçlar
Benzer yazılar

İlişkide Görmezden Gelinmek: Görünmeyen Taraf Olmak
İlişkide görmezden gelinmek ne demektir, nasıl fark edilir? Görünmeyen taraf olmanın etkilerini ve kendinizi görünür kılmanın yollarını…
28 Eylül 2025 · 17 dk okuma
İlişkiyi Bitiren Hatalar ve Çözüm Yolları
İlişkiyi bitiren hatalar eleştiri, küçümseme, savunma ve duvar örmeyle başlar. Nedenlerini ve çözüm yollarını Gottman araştırmasıyla…
16 Eylül 2025 · 16 dk okuma
Ayrılık Acısı Nasıl Geçer? Ayrılıkla Baş Etmenin 7 Yolu
Ayrılık acısı nasıl geçer? Duyguları kabul etmekten sosyal desteğe, temas sınırından günlük düzene ayrılıkla baş etmenin 7 yolunu öğrenin.
14 Eylül 2025 · 17 dk okuma