Bu sayfada (19 bölüm)
- İlginç psikolojik rahatsızlıklar nelerdir?
- İlginç psikolojik rahatsızlıklar için neden saygılı bir dil gerekir?
- İlginç psikolojik rahatsızlıklar resmi tanı mıdır?
- Hangi durum tanı sistemlerinde nerede yer alır?
- Capgras sendromu ve Fregoli yanılsaması nedir?
- Cotard sendromunda kişi neden öldüğüne inanır?
- Yabancı el sendromu psikolojik mi, nörolojik mi?
- Alice Harikalar Diyarı sendromunda algı neden değişir?
- Boantropi nedir, kişi kendini hayvan sanabilir mi?
- Dissosiyatif kimlik bozukluğu gerçekten “çoklu kişilik” midir?
- “Kapsül amnezi” gerçek bir tanı mıdır?
- Paris ve Stendhal sendromları gerçek tanı mıdır?
- Kleine-Levin sendromunda kişi neden günlerce uyur?
- Münchausen sendromunda kişi neden hasta rolüne girer?
- İlginç psikolojik rahatsızlıklar hakkındaki anlatılara nasıl bakmalı?
- Bu durumları yaşayan birine nasıl yaklaşmalısınız?
- İlginç psikolojik rahatsızlıklardan şüphelenirseniz ilk adım ne olmalı?
- Bu durumlarda psikolojik danışmanlık nasıl yardımcı olabilir?
- Sıkça sorulan sorular

İlginç psikolojik rahatsızlıklar, nadir görüldükleri için merak uyandıran ruhsal ve nörolojik durumlardır. Dissosiyatif kimlik bozukluğu ve Münchausen sendromu resmi tanıdır; Capgras, Cotard ve Paris gibi adlar ise çoğunlukla tanımlayıcıdır ya da kanıtı sınırlıdır. Bunlar bir merak konusu değil, yaşayan kişi için ağır bir deneyimdir. Belirti fark ederseniz tanı ve ilaç için psikiyatri ya da nöroloji hekimine başvurun.
İlginç psikolojik rahatsızlıklar nelerdir?
İlginç psikolojik rahatsızlıklar, nadir görüldükleri ve belirtileri şaşırtıcı göründüğü için merak uyandıran ruhsal ya da nörolojik durumlardır. Örneğin Capgras, Cotard, Alice Harikalar Diyarı ve dissosiyatif kimlik bozukluğu bu gruba girer. Bir kısmı resmi tanıdır, bir kısmı yalnızca tanımlayıcı bir addır; hepsinde değerlendirme hekimin işidir.
İlginç psikolojik rahatsızlıklar başlığı, film izleyenlerin, psikoloji okuyan öğrencilerin ve yakınında alışılmadık bir davranış gören ailelerin sık sorduğu konular arasındadır. İnternetteki listeler eğlenceli bir hava taşır. Ancak listelerin ardındaki gerçek çoğu zaman ağırdır: Belirtiler yaşayan kişi için korkutucu, ailesi için anlaşılması zor olabilir.
Bu durumların ilgi çekmesinin bir nedeni de sağlıklı zihnin işleyişini görünür kılmasıdır. Örneğin bir yüzü tanımak ile o yüze duygusal karşılık vermek ayrı süreçlerdir ve Capgras sendromuna ilişkin bazı açıklamalar bu ikisinin ayrışabildiğini düşündürür. Bir elin kendi elimiz gibi hissedilmesi, nesnelerin boyutunu doğru algılamamız ve geçmişimizin bize ait olduğunu bilmemiz de normalde fark etmediğimiz becerilerdir.
Bu yazıda on bir durumu bilimsel bir dille ve saygıyla anlatıyorum. Her durum için dört soruyu yanıtlıyorum: Nedir, nerede ortaya çıkar, tanı kılavuzlarında yeri nedir ve kim değerlendirir? Kılavuz derken DSM-5-TR ve ICD-11'i kastediyorum. Yazı tanı koymaz. Dolayısıyla benzer bir belirti fark ederseniz tanı ve ilaç kararı için psikiyatri ya da nöroloji hekimi gerekir.
İlginç psikolojik rahatsızlıklar için neden saygılı bir dil gerekir?
Çünkü “ilginç” sözcüğü gözlemcinin merakını anlatır, yaşayanın deneyimini değil. Capgras sendromu yaşayan bir kişi, yakınının yerine bir kopyasının geldiğine gerçekten inanır ve bu inanç ona büyük bir korku verir. Dolayısıyla bu durumlar bir gösteri değil, ciddi bir sıkıntı kaynağıdır.
Dil, damgalamayı da etkiler. “Deli”, “garip” ya da “tuhaf” gibi sözcükler yardım aramayı zorlaştırır. Bu nedenle kişiyi tanısıyla özdeşleştirmeyen bir anlatım daha doğru ve daha insancıldır. Örneğin “Cotard sendromlu biri” yerine “Cotard sendromu yaşayan bir kişi” demek bu farkı yaratır.
Bu yazıyı okurken üç ilkeyi aklınızda tutmanızı öneririm:
- Ad, kişinin tamamı değildir. Bir sendrom adı yalnızca bir belirti örüntüsünü anlatır; o kişi aynı zamanda bir yakın, bir çalışan ya da bir öğrencidir.
- Abartılı anlatıya mesafe koyun. Haber ve sosyal medya içerikleri ise tek bir olayı genelleme gibi sunabilir.
- Benzerlik tanı değildir. Bir belirti tarifini okurken onu kendinizde ya da yakınınızda bulmak çok yaygındır; özellikle kaygılıysanız bu eğilim güçlenir. Ancak tarifin tanıdık gelmesi, o durumun var olduğunu göstermez.
İlginç psikolojik rahatsızlıklar resmi tanı mıdır?
Hepsi değildir. Tanı kılavuzları, yani Amerikan Psikiyatri Birliği'nin DSM-5-TR kitabı ile Dünya Sağlık Örgütü'nün ICD-11 sınıflaması, hekimlere ortak bir dil sağlar. Ancak bir adın bu kılavuzlarda geçmemesi, durumun gerçek olmadığını göstermez. Yalnızca ayrı bir tanı olarak tanımlanmadığını gösterir.
Örneğin Capgras, Fregoli ve Cotard gibi adlar çoğunlukla bir sanrının içeriğini anlatır. Sanrı ise şizofreni, psikotik özellikli depresyon, demans ya da beyin hasarı gibi başka bir durumun içinde ortaya çıkar. Buna karşılık dissosiyatif kimlik bozukluğu ve Münchausen sendromu kılavuzlarda ayrı tanılardır.
Öte yandan ilginç psikolojik rahatsızlıklar arasında Paris ve Stendhal gibi adlar üçüncü gruba girer. Bildirimler vardır, fakat bilimsel kanıt sınırlıdır ve resmi tanı yoktur. Kleine-Levin sendromu ise listedeki tek uyku bozukluğudur ve ICD-11'de ayrı bir tanı olarak yer alır. Üstelik kılavuzlar yeni baskılarla değiştiği için güncel sınıflandırmayı resmi kaynaktan kontrol etmeniz iyi olur.
Hangi durum tanı sistemlerinde nerede yer alır?
Aşağıdaki tablo, yazıda anlatılan durumların tanı sistemlerindeki genel yerini özetler. Tablo bir tanı aracı değildir; yalnızca her durumun hangi uzmanlık alanına girdiğini gösterir.
| Durum | Resmi sınıflandırmadaki yeri | Değerlendiren alan |
|---|---|---|
| Capgras sendromu | Ayrı tanı değil; psikoz, demans ya da beyin hasarında görülen sanrı biçimi | Psikiyatri, nöroloji |
| Fregoli yanılsaması | Ayrı tanı değil; Capgras ile aynı sanrı ailesinden | Psikiyatri, nöroloji |
| Cotard sendromu | Ayrı tanı değil; psikotik depresyonda ya da nörolojik hastalıkta görülebilen yok sayıcı sanrı | Psikiyatri, nöroloji |
| Yabancı el sendromu | Ruhsal tanı değil; nörolojik belirti | Nöroloji |
| Alice Harikalar Diyarı sendromu | Ayrı tanı değil; migren, epilepsi ya da enfeksiyonla ilişkili algı belirtisi | Nöroloji, çocuk hekimliği |
| Boantropi | Ayrı tanı değil; psikozda görülebilen sanrı içeriği | Psikiyatri |
| Dissosiyatif kimlik bozukluğu | DSM-5-TR ve ICD-11'de ayrı tanı | Psikiyatri, ardından psikoterapi |
| Paris sendromu | Resmi tanı değil; kanıt sınırlı | Psikiyatri |
| Stendhal sendromu | Resmi tanı değil; kanıt sınırlı | Psikiyatri |
| Kleine-Levin sendromu | ICD-11'de uyku bozukluğu olarak ayrı tanı | Uyku tıbbı, nöroloji |
| Münchausen sendromu | DSM-5-TR ve ICD-11'de kendine yüklenen yapay bozukluk | Psikiyatri |
Tabloda “ayrı tanı değil” yazması, belirtinin önemsiz olduğu anlamına gelmez. Çünkü bu durumlarda hekim, belirtiyi doğuran asıl hastalığı arar ve değerlendirmeyi ona göre yapar.
Capgras sendromu ve Fregoli yanılsaması nedir?
Capgras sendromunda kişi, çok yakınının, örneğin eşinin ya da annesinin, birebir aynı görünen bir sahtekârla değiştirildiğine inanır. Yüzü tanır, ancak o tanıdık duygusal sıcaklığı hissetmez. Bazı açıklamalara göre kişi bu çelişkiyi “bu kişi gerçek olamaz” diyerek çözmeye çalışır. Durum, adını yirminci yüzyılın başında tanımlayan Fransız psikiyatristten alır.
Fregoli yanılsaması ise bunun tersi gibi çalışır. Kişi, farklı görünen insanların aslında kendisini izleyen tek bir kişi olduğuna ve bu kişinin sürekli kılık değiştirdiğine inanır. Klein ve Hirachan'ın derlemesine göre bu sanrılar birbiriyle çok örtüşür ve biri zamanla bir diğerine dönüşebilir.
Ancak ikisi de tek başına bir hastalık değildir. Aynı derleme, bu sanrıların şizofreni ve demansla, ayrıca inme, çoklu skleroz ve tiroid hormonu eksikliği gibi tıbbi durumlarla birlikte görülebildiğini belirtir. Bu nedenle yazarlar karaciğer, böbrek ve tiroid işlevinin ve madde kullanımının kontrol edilmesini, gerektiğinde beyin görüntüleme ve nöropsikolojik test yapılmasını önerir.
Yakınınızda bu sanrıyı görüyorsanız onu delillerle çürütmeye çalışmak çoğu zaman gerginliği artırır. Tam tersine korkuyu kabul eden, sakin ve tartışmayan bir tutum daha yararlıdır. Böylece kişiyi bir hekime götürmek de kolaylaşır.
Bununla birlikte psikodinamik bazı modeller bu sanrıları bölme ve yansıtma gibi süreçlerle açıklar. Ruhsal savunmaların ayrıntısı için savunma mekanizmaları yazısına bakabilirsiniz.
Cotard sendromunda kişi neden öldüğüne inanır?
Cotard sendromu, kişinin ölü olduğuna, bedeninin çürüdüğüne ya da hiç var olmadığına inandığı yok sayıcı bir sanrıdır. Hekimler buna nihilistik sanrı der. Adını, durumu on dokuzuncu yüzyılda betimleyen Fransız nörologdan alır.
Bu inanç özellikle ağır ve psikotik özellikli depresyonla birlikte ortaya çıkar. Şizofreni spektrumu bozuklukları, bipolar bozukluk ve bazı nörolojik hastalıklar da buna eşlik edebilir. Kişi için beden ve dünya sanki anlamını yitirmiştir. Bu yüzden derin bir umutsuzluk ve çaresizlik yaşar.
DSM-5-TR'de ve ICD-11'de “Cotard sendromu” adıyla ayrı bir tanı yoktur. Bu nedenle hekim, sanrının hangi hastalığın içinde ortaya çıktığına bakar ve değerlendirmeyi buna göre yapar. Ayrıca bazı olgularda kişi, ölü olduğuna inandığı için yemeyi ya da bakım yapmayı bırakabilir. Böylece tablo tıbbi riski de artırır.
Yabancı el sendromu psikolojik mi, nörolojik mi?
Yabancı el sendromunda kişinin bir eli, kendi iradesi dışında amaçlı hareketler yapar. Örneğin bir düğmeyi çözebilir, bir nesneyi kavrayabilir ya da diğer elin yaptığına karşı koyabilir. Kişi elin kendi bedeni olduğunu çoğunlukla bilir, fakat hareketin kendisinden gelmediğini hisseder.
Bu durum, yani yabancı el sendromu, ruhsal bir bozukluk değildir. Beynin ön bölgelerini ya da iki yarım küreyi birbirine bağlayan yapıları etkileyen inme, beyin ameliyatı ve bazı dejeneratif hastalıklarla ilişkilidir. Uzmanlar ön, kalozal ve arka olmak üzere üç biçim ayırt eder. Ön biçimde elin istemsiz kavraması, kalozal biçimde ise iki elin birbiriyle çatışması öne çıkar.
Kişiler çoğu zaman bu hareketi durdurmak için uğraşır; kimi zaman o eli diğer eliyle tutar. Üstelik belirtiler giyinme, yemek yeme ya da bir nesneyi bırakma gibi gündelik işleri zorlaştırabilir. Bu nedenle kişi hem korku hem utanç yaşayabilir.
Dolayısıyla ilk başvuru noktası nörolojidir. Daha sonra nörolog muayene ve beyin görüntülemesiyle nedeni araştırır. Psikolojik destek ise kişinin ve ailesinin bu duruma uyum sürecinde yardımcı olabilir.
Alice Harikalar Diyarı sendromunda algı neden değişir?
Alice Harikalar Diyarı sendromunda kişi nesneleri olduğundan büyük ya da küçük görebilir ve kendi bedeninin boyutunu farklı algılayabilir. Bazen de zaman daha hızlı ya da daha yavaş akıyormuş gibi gelir. Adını, Lewis Carroll'ın ünlü çocuk romanındaki bu tür sahnelerden alır.
Blom'un sistematik derlemesine göre bu bozulmalar bir hayal ya da sanrı değildir; gerçek duyusal verinin çarpıtılmasıdır. Derlemede incelenen olgularda yetişkinlerde en sık neden olarak migren öne çıktı. Çocuk ve gençlerde ise beyin iltihabı, özellikle Epstein-Barr virüsü enfeksiyonu ön plandaydı. Ayrıca epilepsi de altta yatan nedenler arasındadır.
Belirtiler çoğunlukla dakikalar ile günler arasında sürer. Derlemedeki olguların yaklaşık yarısında belirtiler tamamen düzelmiştir. Buna karşılık migren ve epilepsi gibi süregen durumlarda belirtiler hastalığın aktif dönemlerinde geri dönebilir. Yazar ayrıca bu tablonun DSM-5 ve ICD-10'da yer almadığını belirtiyor ve sınıflamalara eklenmesini öneriyor.
Çocuğunuz nesnelerin büyüyüp küçüldüğünü anlatırsa onu sakin bir tavırla dinleyin ve çocuk hekimine ya da nörolojiye başvurun. Çünkü altta yatan tıbbi nedenlerin değerlendirilmesi gerekir.
Boantropi nedir, kişi kendini hayvan sanabilir mi?
Boantropi, kişinin kendini inek ya da öküz sanıp buna uygun davrandığı çok nadir bir sanrı türüdür. Daha geniş başlık olan klinik zoantropi, kendini bir hayvana dönüşmüş sanmayı anlatır. En bilinen biçimi, kurt adam inancını andıran klinik likantropidir.
Ancak bu başlıkların hiçbiri DSM-5-TR'de ya da ICD-11'de ayrı bir tanı değildir. Yayımlanan olgu bildirimlerinde çoğunlukla şizofreni, psikotik özellikli depresyon ya da bipolar bozukluk gibi psikotik durumlar öne çıkar. Bazı bildirimlerde ise epilepsi, alkol ya da madde kullanımı da eşlik eder.
Ayrıca kişinin yaşadığı kültür ve duyduğu hikâyeler de sanrının içeriğini şekillendirir. Örneğin bir toplumda güçlü bir simge olan hayvan, o toplumdaki sanrılarda daha sık yer alır. Dolayısıyla boantropi bize şunu öğretir: Sanrı, kişinin içinde yaşadığı dünyadan malzeme alır.
Tarihî kayıtlarda hayvana dönüştüğüne inanan kişilerle ilgili anlatılar vardır. Ancak eski metinlerdeki anlatıların çoğu tıbbi kayıt niteliği taşımaz. Bu yüzden bugünkü bilgiyi eski hikâyelerle değil, modern olgu bildirimleri ve klinik gözlemle kurmak daha sağlıklıdır.
Dissosiyatif kimlik bozukluğu gerçekten “çoklu kişilik” midir?
Dissosiyatif kimlik bozukluğu eskiden “çoklu kişilik bozukluğu” diye anılırdı. Bugünkü tanım daha dikkatlidir: Kişide kimlik ve benlik duygusunun sürekliliği kopar. Ayrıca günlük olaylara ya da önemli kişisel bilgilere ilişkin tekrarlayan boşluklar ortaya çıkar. Yani bu tablo, tek bir kişiliğin birden çok kopyaya bölünmesi gibi düşünülmemelidir.
Amerikan Psikiyatri Birliği'ne göre kişinin tutumları ve tercihleri aniden değişip yeniden eski hâline dönebilir. Üstelik kişi kendi konuşmasının ve davranışlarının izleyicisi gibi hissedebilir. Belleğinde günlük olaylara, kişisel bilgilere ya da geçmiş travmatik olaylara ilişkin süregelen boşluklar vardır.
Bozukluk çoğunlukla çocuklukta yaşanan ağır travma, istismar ya da ihmalle ilişkilidir. Örneğin ABD, Kanada ve Avrupa'da incelenen kişilerin yaklaşık yüzde doksanı çocukken istismara ya da ihmale uğramıştı. Bu nedenle uzmanlar dissosiyasyonu, çok ağır yaşantılardan uzaklaşmanın bir yolu olarak yorumlar.
Aynı kaynağa göre tedavi genellikle psikoterapidir. Belirtileri doğrudan ortadan kaldıran bir ilaç yoktur, ancak eşlik eden depresyon gibi durumlar için ilaç yardımcı olabilir. Bu nedenle ilaç kararı psikiyatri hekimine aittir. APA ayrıca kendine zarar verme davranışının bu bozuklukta sık olduğunu belirtir. Bu yüzden yoğun bir kriz anında 112'yi aramaktan çekinmeyin.
Konunun ayrıntısı için dissosiyatif kimlik bozukluğu yazısına göz atabilirsiniz.
“Kapsül amnezi” gerçek bir tanı mıdır?
Hayır, “kapsül amnezi” tanı kılavuzlarında bu adla yer alan bir başlık değildir. Bazı popüler listeler bu adı, kişinin geçmişini ve kimliğini unuttuğu hâlde gündelik işlerini sürdürebildiği bir tabloyu anlatmak için kullanır. Özetle bilimsel yazındaki yakın karşılığı dissosiyatif amnezidir.
Dissosiyatif amnezi, DSM-5-TR'de ve ICD-11'de ayrı bir tanıdır. APA'ya göre bu durumda kişi kendisiyle ilgili bilgileri hatırlayamaz ve bu durum normal unutmadan farklıdır. Amnezi ayrıca çoğunlukla travmatik ya da stresli bir olayla ilişkilidir.
Filmlerdeki kurgu bu konuda yanıltıcıdır. Kafaya bir darbe, kimliğin tümüyle silinmesi ve ikinci bir darbeyle hatırlama sahneleri gerçeği çoğu zaman yansıtmaz. Ancak gerçekte unutulan şey genellikle belirli olaylar ya da yaşam dönemleridir.
Ani bir hafıza kaybı yaşayan kişi için ilk adım tıbbi değerlendirmedir. Çünkü baş travması, nöbet, enfeksiyon, ilaç ya da madde etkisi de benzer bir tablo doğurabilir. Hekim bu nedenleri dışladıktan sonra dissosiyatif bir açıklama gündeme gelir.
Paris ve Stendhal sendromları gerçek tanı mıdır?
Paris sendromu, Paris'e giden ve şehri hayal ettiği gibi bulmayan ziyaretçilerde, özellikle Japon turistlerde bildirilen geçici bir ruhsal tepkiyi anlatır. Örneğin bildirilen belirtiler arasında yoğun kaygı, hayal kırıklığı, kuşkuculuk ve bedensel yakınmalar yer alır. Yine de bunun ayrı bir sendrom olup olmadığı tartışmalıdır. Çünkü yolculuk stresi ya da önceden var olan bir ruhsal durum da aynı tabloyu tetikleyebilir.
Stendhal sendromu ise yoğun bir sanat deneyiminden sonra ortaya çıkan geçici bir ruhsal tabloyu anlatır. Adını, Floransa'da sanat eserleri karşısında bunaldığını yazan Fransız yazardan alır. Daha sonra bir Floransalı psikiyatrist, kenti gezerken geçici ruhsal belirtiler gösteren ziyaretçileri bildirdi.
Nicholson ve arkadaşlarının sunduğu olguda panik atak, zaman yönelimi bozukluğu ve kuşkucu düşünceler ortaya çıktı; belirtiler birkaç hafta içinde düzeldi. Yazarlar ayrıca bu konudaki çalışmaların çoğunlukla İtalyan yazınında kaldığını ve bilimsel yazında az ilgi gördüğünü belirtiyor.
İkisi de DSM-5-TR'de ve ICD-11'de ayrı bir tanı olarak yer almaz. Seyahat sırasında ya da sonrasında yoğun kaygı, kuşkuculuk ya da kafa karışıklığı yaşarsanız bunu “turist sendromu” diye hafife almayın. Bir hekime başvurmak, hem tıbbi nedenleri dışlamak hem de gerçek bir ruhsal sıkıntıyı görmek açısından daha doğrudur.
Kleine-Levin sendromunda kişi neden günlerce uyur?
Kleine-Levin sendromu, tekrarlayan aşırı uyku dönemleriyle seyreden çok nadir bir uyku bozukluğudur. Popüler anlatılarda “uyuyan güzel sendromu” adıyla da geçer, ancak yaşanan tablo masalsı değil, kişi ve ailesi için yıpratıcıdır.
NINDS'e göre bir dönem sırasında kişi günde yirmi saate kadar uyuyabilir. Uyandığında sersem, yönelimi karışık ve davranışları değişmiş görünebilir; yeme isteği de artabilir. Dönemler günlerden haftalara uzar; buna karşılık aralarda kişi çoğunlukla normale döner.
Sendrom en çok ergen erkeklerde başlar. Ancak nedeni tam olarak bilinmiyor. Bazı uzmanlar iştahı ve uykuyu düzenleyen beyin bölgelerinin rol oynadığını tahmin ediyor. Bununla birlikte ICD-11 bu durumu uyku-uyanıklık bozuklukları içinde ayrı bir tanı olarak sayar.
Uyku hekimleri belirtilere göre bir izlem planı yapar ve plan hekimden hekime değişir. Dönemler okul ve aile yaşamını bozabildiği için ergenin ve ailenin yükü de önem taşır. Bu nedenle psikolojik danışmanlık, yükü paylaşan genç ve aile için ek bir destek olabilir.
Münchausen sendromunda kişi neden hasta rolüne girer?
Münchausen sendromu, bugünkü adıyla kendine yüklenen yapay bozukluk, kişinin hasta olduğunu ya da belirti geliştirdiğini bilerek taklit etmesi ya da kendinde oluşturmasıdır. NHS'e göre asıl amaç hasta rolünü üstlenip bakım ve ilgi görmektir. Buna karşılık para ya da ilaç gibi somut bir çıkar söz konusu değildir.
Bu kişilerin çoğu gerçek bir ruhsal sıkıntı taşır, fakat çoğu zaman yalnızca bedensel bir hastalığı kabul eder. NHS, nedenlerin tam anlaşılmadığını ve çocukluk travması ile kişilik özelliklerinin rol oynayabileceğini belirtiyor. Tanı zordur, çünkü kişi inandırıcı olabilir. Suçlayıcı bir tutum da genellikle işe yaramaz.
Üç ayrımı bilmek kafa karışıklığını azaltır:
- Münchausen sendromu: Kişi belirtileri bilerek üretir ya da taklit eder; amacı hasta rolünü üstlenmektir.
- Hastalık kaygısı: Kişi ciddi bir hastalığı olduğundan gerçekten korkar ve belirtileri bilerek üretmez. Ayrıntı için hastalık hastalığı yazısına bakabilirsiniz.
- Simülasyon: Kişi para, rapor ya da ilaç gibi somut bir çıkar için hasta taklidi yapar. Bu bir ruhsal bozukluk değil, çıkara yönelik bir davranıştır.
Başkasına yüklenen yapay bozukluk, eski adıyla vekâleten Münchausen, ayrı bir durumdur. Burada kişi, bakımı altındaki bir çocuğun ya da bakıma muhtaç birinin hastalığını uydurur ya da yaratır.
İlginç psikolojik rahatsızlıklar hakkındaki anlatılara nasıl bakmalı?
Dizi, film ve içerik sayfaları ilginç psikolojik rahatsızlıkları çoğu zaman eğlence malzemesi olarak sunar. Oysa popüler anlatı dört konuda yanıltabilir. Birincisi sıklıktır: Nadir bir durum, çevrenizde sık görülüyormuş gibi anlatılabilir. İkincisi kesinliktir: Tartışmalı bir ad, sağlam bir tanıymış gibi sunulabilir.
Üçüncüsü tehlike algısıdır. Ruhsal bir durumu yaşayan herkes tehlikeli gösterilebilir, oysa bu genelleme damgalamayı büyütür. Dördüncüsü mahremiyettir: Gerçek kişilerin yaşadıkları, adlarıyla ve görüntüleriyle eğlence malzemesine dönüşebilir. Bu yüzden yazıda hiçbir gerçek kişinin adını ya da hikâyesini kullanmadım.
Bir “ilginç vaka” yazısını okurken kendinize şu soruları sorabilirsiniz:
- Kaynak bir tıp kuruluşu ya da hakemli bir dergi mi?
- Durum, DSM-5-TR ya da ICD-11 gibi bir kılavuzda geçiyor mu?
- Yazar tek bir olayı genellemeye mi çeviriyor?
- Yazar, kişinin adını ya da görüntüsünü izinsiz mi kullanıyor?
Bu durumları yaşayan birine nasıl yaklaşmalısınız?
Önce dinleyin. Belirtiyi yaşayan kişi için deneyim gerçektir, korkusu da gerçektir. Sanrıyı onaylamak zorunda değilsiniz, ancak kişiyi küçümsemeden ve tartışmaya girmeden korkusunu anlayabilirsiniz. Böylece hem saygılı davranır hem de kişiyi hekime yönlendirmeyi kolaylaştırırsınız.
| Yardımcı olmayan söz | Yerine söylenebilecek söz |
|---|---|
| “Saçmalama, böyle bir şey yok.” | “Bunun senin için çok korkutucu olduğunu görüyorum.” |
| “Dikkat çekmek istiyorsun.” | “Neler yaşadığını anlamak istiyorum.” |
| “Deli misin sen?” | “Bu bir sağlık sorunu olabilir, birlikte bir hekime gidelim.” |
| “Kendini toparla.” | “Zor bir dönemden geçiyorsun, yanındayım.” |
Fotoğraf ya da video çekmek, olayı sosyal medyada paylaşmak ve kişinin yanında onun hakkında alaycı konuşmak ise güveni kırar. Ayrıca bakım veren yakınların da desteğe ihtiyacı vardır. Bu yüzden kendi yükünüzü paylaşmak için güvendiğiniz biriyle ya da bir psikologla konuşmak yararlı olabilir.
İlginç psikolojik rahatsızlıklardan şüphelenirseniz ilk adım ne olmalı?
Benzer bir belirti fark ederseniz ilk adım, aceleci sonuçlara varmadan tıbbi bir değerlendirme almaktır. Çünkü bu belirtilerin ardında sık sık tıbbi bir neden yatar: enfeksiyon, tiroid sorunu, epilepsi, demans ya da ilaç ve madde etkisi.
Lisans uygulamalarımı hastanede psikiyatri ve nöroloji birimlerinde yaptım. O dönemden aklımda kalan şey şudur: Belirtinin adı ne olursa olsun, önce tıbbi nedeni araştırmak gerekir. Aşağıdaki sırayı izleyebilirsiniz:
- Gözlemleyin ve not alın. Belirtinin ne zaman başladığını, ne kadar sürdüğünü ve neyin tetiklediğini yazın.
- Sakin bir dille konuşun. Kişiyi suçlamadan ve sanrısını tartışmadan endişenizi paylaşın.
- Doğru hekime başvurun. Gerçeklik algısı, sanrı ya da hafıza sorunu varsa psikiyatriye ya da nörolojiye gidin; çocuklarda önce çocuk hekimine başvurun.
- Değerlendirmeyi tamamlayın. Hekimin istediği tetkik ve görüşmeleri aksatmayın. Tanı ve ilaç kararı hekime aittir.
- Destek planı yapın. Hekim değerlendirmesinin ardından ya da onunla birlikte psikolojik danışmanlık desteğini düşünebilirsiniz.
Kime başvuracağınızdan emin değilseniz psikolog mu psikiyatrist mi rehberine ve kime başvurmalıyım aracına bakabilirsiniz.
Bu durumlarda psikolojik danışmanlık nasıl yardımcı olabilir?
Psikolog tanı koymaz ve ilaç yazmaz. Psikoz belirtileri, gerçeklikten kopma, madde yoksunluğu ya da kendine zarar riski varsa psikiyatri ve acil önce gelir. Dolayısıyla bu çerçeve, yazıdaki bütün durumlar için geçerlidir.
Yine de psikolojik danışmanlığın yeri vardır. Hekim değerlendirmesinden sonra ya da onunla birlikte kişi ve aile, korku, utanç ve damgalanma duygularıyla baş etmek için görüşme isteyebilir. Ayrıca gündelik yaşamı yeniden düzenlemek ve ilişkilerdeki yükü paylaşmak da bu görüşmelerin konuları arasındadır. Örneğin dissosiyatif belirtilerde travma odaklı psikoterapi, hekimle birlikte yürüyen bir planın parçası olabilir.
Hafif ve orta düzeydeki zorlanmalarda ilk adım psikolojik danışmanlık olabilir. Buna karşılık ilginç psikolojik rahatsızlıklar çok nadirdir. Ama okurken kendi kaygınız, uykusuzluğunuz ya da yoğun bir bunalma hissiniz gündeme geldiyse ne zaman psikolog desteği gerekir rehberi ve yetişkin psikolojisi sayfası size yol gösterebilir.
Bir görüşme planlamak isterseniz randevu ve iletişim sayfasından Uzman Psikolog Mert Pırıldar'a ulaşabilirsiniz. Serdivan'da yüz yüze, Türkiye'nin her yerinden ve yurt dışından ise online görüşme mümkündür.
Sıkça sorulan sorular
İlginç psikolojik rahatsızlıklar gerçekten var mı?
Evet, hepsinin bilimsel yazında bir karşılığı vardır, ancak statüleri farklıdır. Dissosiyatif kimlik bozukluğu ve Münchausen sendromu resmi tanıdır. Capgras ve Cotard gibi adlar çoğunlukla bir sanrının içeriğini anlatır, Paris ve Stendhal gibi adların kanıtı ise sınırlıdır. Bir adın internette geçmesi, onun tanı olduğunu göstermez.
Bu sendromlardan birinin belirtisini fark edersem kime başvurmalıyım?
Önce bir psikiyatri ya da nöroloji hekimine başvurun. Bu belirtiler çoğu zaman psikoz, depresyon, demans, enfeksiyon ya da beyin hasarı gibi tıbbi bir nedene bağlıdır ve değerlendirme gerektirir. Gerçeklikten kopma ya da kendine zarar düşüncesi varsa 112'yi arayın. Psikolog tanı koymaz ve ilaç yazmaz.
Bu durumlarda belirtiler hafifleyebilir mi?
Birçoğunda belirtileri hafifletmeye yönelik tıbbi ve psikolojik yaklaşımlar vardır, ancak sonuç duruma ve kişiye göre değişir. Altta yatan neden bulunup ele alındığında belirtiler azalabilir. Hangi yaklaşımın uygun olduğunu hekim belirler. Bu nedenle kimsenin bu konuda kesin bir söz vermesi doğru olmaz.
Dissosiyatif kimlik bozukluğu ile şizofreni aynı şey mi?
Hayır, ikisi farklı durumlardır. Dissosiyatif kimlik bozukluğu, kimlik ve belleğin sürekliliğinin koptuğu bir dissosiyatif bozukluktur ve çoğunlukla çocukluk travmasıyla ilişkilidir. Şizofreni ise gerçeklik algısını etkileyen bir psikotik bozukluktur. Şizofreniye halk arasında “bölünmüş kişilik” denmesi yaygın bir yanılgıdır. İkisinin belirtileri, nedenleri ve izlemi birbirinden farklıdır.
Münchausen sendromu ile hastalık kaygısı arasındaki fark nedir?
Münchausen sendromunda kişi belirtileri bilerek üretir ya da taklit eder; amacı hasta rolünü üstlenmektir. Hastalık kaygısında ise kişi ciddi bir hastalığı olduğundan gerçekten korkar ve belirtileri bilerek üretmez. İki durum farklı değerlendirme ve yaklaşım gerektirir. Her ikisinde de kişi gerçek bir sıkıntı yaşar. Ayrımı hekim yapar.
Yakınımda böyle bir belirti varsa nasıl davranmalıyım?
Sakin kalın, kişiyi suçlamayın ve sanrısını tartışmayın. Yaşadığı korkuyu kabul edin, ancak sanrıyı onaylamayın. Belirtileri not edin ve kişiye baskı yapmadan bir hekime birlikte gitmeyi önerin. Kişi kendine ya da başkasına zarar verme riski taşıyorsa ya da sizi tehlikede hissettiriyorsa 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın.

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.
Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.
Bu konuda destek ve araçlar
Benzer yazılar

Sabahları Sinirli Uyanmak: Sabah Sinirinden Kurtulmanın 6 Yolu
Sabahları sinirli uyanmak uykusuzluktan kaygıya uzanan nedenlere dayanabilir. Sabah sinirini azaltan 6 yolu ve hekime başvuru zamanını…
28 Eylül 2025 · 11 dk okuma
Yaşam Doyumu Testi: Hayatınızdan Ne Kadar Memnunsunuz?
Yaşam doyumu testi neyi ölçer, neden tanı koymaz? Puansız öz gözlem soruları, yaşam alanları tablosu ve uzmana başvurmanın zamanı bu…
8 Eylül 2025 · 17 dk okuma
Nasıl Hayır Denir? Kırmadan Hayır Demenin 5 Adımı
Nasıl hayır denir? İş yerinde, ailede ve mesajla kırmadan hayır demenin 5 adımını, hazır cümle örneklerini ve suçlulukla baş etme yollarını…
24 Ağustos 2025 · 17 dk okuma