Bu sayfada (22 bölüm)
- Sosyal anksiyete ile başa çıkma: anında ne yapmalı?
- Sosyal anksiyete nedir ve utangaçlıktan farkı nedir?
- Sosyal anksiyete sırasında bedende ve zihinde neler olur?
- Sosyal anksiyete ile başa çıkma: ilk dakikada hangi adımlar işe yarar?
- Dikkati içeriden dışarıya çevirmek neden işe yarar?
- Sahne ışığı etkisi nedir, insanlar gerçekten bizi bu kadar izler mi?
- Düşünceyi mahkemeye çıkarmak ve kanıt aramak nasıl işler?
- Beden yatışmadığında nefesle ve kızarmayla ne yapabilirsiniz?
- Güvenlik davranışları sosyal anksiyeteyi nasıl sürdürür?
- Kaçınmak yerine kademeli yaklaşmayı nasıl kurarsınız?
- Sosyal etkinlikten sonra zihinsel tekrarla nasıl başa çıkarsınız?
- İş yerinde, sunumda ve telefonda sosyal anksiyete ile başa çıkma nasıl olur?
- Alkol ve kaçış alışkanlıkları sosyal anksiyeteyi nasıl etkiler?
- Sosyal anksiyete ile başa çıkma çabasında sık yapılan hatalar nelerdir?
- Sosyal anksiyete ile başa çıkma yolunda psikolojik destek ne zaman gerekir?
- Sosyal anksiyetede psikolojik danışmanlık nasıl ilerler?
- Sosyal anksiyetede ilaç gerekir mi?
- Online görüşme sosyal anksiyetesi olanlar için ilk adım olabilir mi?
- Ergenlerde ve gençlerde sosyal anksiyete farklı mı seyreder?
- Yakınınız sosyal anksiyete yaşıyorsa nasıl destek olursunuz?
- Bu yolda kendinize nasıl davranırsınız?
- Sıkça sorulan sorular

Sosyal anksiyete ile başa çıkma anında üç adıma dayanır: nefesi yavaşlatmak, dikkati kendinizden dışarıya çevirmek ve ortamdan kaçmadan kalmak. Uzun vadede düşünceyi kanıtla sınamak, güvenlik davranışlarını azaltmak ve kaçındığınız durumlara kademeli yaklaşmak kaygıyı yumuşatır. Zorlanma aylardır sürüyor ve işinizi ya da ilişkilerinizi etkiliyorsa bilişsel davranışçı terapi temelli psikolojik destek düşünülebilir.
Sosyal anksiyete ile başa çıkma: anında ne yapmalı?
Sosyal anksiyete ile başa çıkma anında üç hamleye dayanır: nefesi yavaşlatmak, dikkati kendinizden dışarıya çevirmek ve ortamdan kaçmadan kalmak. Kaygı yükselirken kendinizi izlemeyi bırakıp karşınızdakinin söylediğine odaklanın. Ortamda kalırsanız kaygı dalgası çoğu zaman kendiliğinden alçalır. Süren bir sıkıntı varsa kalıcı beceriler için psikolojik destek yardımcı olur.
Serdivan'daki görüşmelerimde şu cümleyi sık duyarım: “Odaya girdiğim an herkes bana bakıyor gibi geliyor”. Sosyal anksiyete ile başa çıkma, bu hissi bir anda yok etmek anlamına gelmez. Hissi taşıyarak ortamda kalabilmeyi öğrenmek anlamına gelir. Aşağıda önce anlık adımları, sonra kalıcı becerileri anlatıyorum.
Dürüst olmak gerekirse, anlık adımlar kaygıyı sıfırlamaz. Onların işi, kaygı varken sosyal davranışı sürdürmenizi sağlamaktır. Bu fark önemlidir; çünkü hedefi “hiç kaygılanmamak” olarak koyan biri, her yükselişi başarısızlık sayar. Oysa hedef, kaygıyla birlikte yaşamayı ve onunla yine de konuşabilmeyi öğrenmektir.
Kaygınız panik atak düzeyine çıkıyorsa anksiyete krizi sırasında kullanabileceğiniz teknikler yazısı ek adımlar sunar.
Sosyal anksiyete nedir ve utangaçlıktan farkı nedir?
NHS sosyal anksiyeteyi, sosyal durumlardan duyulan uzun süreli ve bunaltıcı bir korku olarak tanımlar. NIMH ise başkalarının yargılayabileceği durumlardan korkmak olarak anlatır: topluluk önünde konuşmak, buluşmaya gitmek, iş görüşmesine girmek gibi. Utangaçlık bir mizaç özelliğidir ve çoğu zaman yaşamı kısıtlamaz. Sosyal anksiyetede ise korku kontrol edilemez hissettirir ve günlük işleyişe karışır.
Ayrıca NHS bu durumun genellikle ergenlik yıllarında başladığını belirtir. NIMH tanı için belirtilerin en az altı ay sürmesini ve işi, okulu ya da ilişkileri etkilemesini ister. Bu ölçütleri size etiket yapıştırmak için değil, zorlanmanın ne zaman bir soruna dönüştüğünü göstermek için paylaşıyorum.
NIMH ayrıca sosyal anksiyetenin ailelerde görülebildiğini belirtir. Genetik etkenler, korku ve kaygıyla ilgili beyin bölgelerinin çalışmasını etkileyebilir. Yani kaygılı olmanız bir karakter kusuru değildir. Biyolojik ve çevresel etkenlerin birlikte şekillendirdiği bir örüntüden söz ediyoruz.
Öte yandan sosyal anksiyete, kaygı bozukluklarından biridir. Genel çerçeve için anksiyete bozukluğu nedir yazısına bakabilirsiniz. Tanıyı hekim koyar; psikolojik görüşmede ise zorlanmanın nasıl işlediğini birlikte anlarız.
Sosyal anksiyete sırasında bedende ve zihinde neler olur?
Sosyal anksiyete yalnızca olay sırasında değil, öncesinde ve sonrasında da kendini gösterir. NHS, kişilerin sosyal durumdan önce, sırasında ve sonrasında aşırı endişelendiğini belirtir. NIMH fiziksel belirtiler olarak kızarmayı, terlemeyi, titremeyi, çarpıntıyı ve mide rahatsızlığını sayar.
| Evre | Zihinde | Bedende |
|---|---|---|
| Öncesi | Felaket senaryoları, kaçma planları, “ya rezil olursam” soruları | Gerginlik, mide rahatsızlığı, uykuya dalmakta güçlük |
| Sırasında | Kendini izleme, kusur arama, “herkes görüyor” düşüncesi | Kızarma, terleme, titreme, çarpıntı |
| Sonrası | Konuşmayı baştan sona tekrarlama, kusurları büyütme | Yorgunluk, utanç, bir sonraki durumdan kaçınma isteği |
Bu üç evre birbirini besler. Örneğin öncesindeki yoğun endişe, sırasında kendini izlemeyi artırır. Sonrasındaki zihinsel tekrar ise bir sonraki durumdan korkuyu büyütür. Yani döngünün her halkasında küçük bir müdahale, bütün zinciri gevşetebilir.
Bazı kişilerde bu belirtiler zaman zaman panik atağa dönüşür. NHS bunu sosyal anksiyetenin olası belirtileri arasında anar. Panik düzeyine çıkan bir dalgada ayrıca yavaşlama ve bulunduğunuz yerde kalma adımları öne çıkar. Belirtiler her zamankinden farklıysa ya da göğüs ağrısı, şiddetli nefes darlığı veya bayılma varsa 112'yi arayın.
Sosyal anksiyete ile başa çıkma: ilk dakikada hangi adımlar işe yarar?
Kaygı yükseldiğinde karmaşık bir plana gerek yoktur. Çünkü kısa ve tekrarlanabilir bir sıra, o anda düşünmeden uygulamanızı sağlar. Yani bu sırayı önceden bilmek, becerinin kendisidir.
- Yerinizde kalın. Ortamdan çıkma dürtüsü gelirse bir dakika daha bekleyin.
- Havayı ağır ağır verin; ardından nefesin kendiliğinden geri gelmesine izin verin.
- Dikkatinizi kendi bedeninizden çıkarıp karşınızdakinin sesine, sözlerine ve yüzüne taşıyın.
- Düşünceyi adlandırın: “Şu an yargılanıyorum diye bir düşünce geçiyor”.
- Güvenlik davranışınızı bir kademe azaltın: göz temasını koruyun ya da telefona sığınmayın.
- Kısa da olsa bir cümle söyleyin; sessizliğe çekilmek kaygıyı besleyen davranışlardandır.
Bu sıranın amacı kaygıyı anında silmek değildir. Amaç, kaygı varken sosyal bir davranışı sürdürebildiğinizi yaşamaktır. Ayrıca her başarılı tekrar, beynin “bu tehlikeli değil” öğrenmesini güçlendirir. Kaygı yükselince ortamdan çıkmak ise o an rahatlatır, ama bir sonraki sefere aynı korkuyu taşır.
Dikkati içeriden dışarıya çevirmek neden işe yarar?
Sosyal anksiyetede dikkat kendi bedeninize yapışır: Yüzüm kızardı mı, sesim titriyor mu, nasıl gözüküyorum? Bu içsel izleme, kaygının en güçlü yakıtlarından biridir. Dahası, kendinizi izlerken gördüğünüz şey çoğu zaman dışarıdan gözükenin değil, hissettiğiniz korkunun bir resmidir.
Clark ve Wells modeline göre kendine yönelen dikkat ve güvenlik davranışları, sosyal anksiyeteyi sürdüren iki temel halkadır. Nitekim NICE de bu modele ya da Heimberg modeline dayalı bireysel BDT'yi önerir. NHS'in öz yardım tavsiyesi aynı mantığı yalın bir cümleyle söyler: Başkalarının ne dediğine odaklanın, en kötüsünü varsaymayın.
- Karşınızdakinin söylediği son üç sözcüğü zihninizde tekrar edin.
- Odadaki üç nesnenin rengini fark edin.
- Merak edin: Karşınızdaki kişinin gününde ne var, ne anlatmak istiyor?
Örneğin bir arkadaşınız anlatırken zihninizde sıradaki cümlenizi prova ediyorsanız, dikkatiniz içeridedir. Prova bırakıldığında konuşmanın akışı kendiliğinden gelir. Dikkati dışarı vermek gerginliği bastırmak değildir. Yalnızca kaygının kendi üzerinizdeki ışığını söndürür. Bu yüzden egzersizi küçük sohbetlerde, toplantıda ve telefonda aynı biçimde deneyebilirsiniz.
Sahne ışığı etkisi nedir, insanlar gerçekten bizi bu kadar izler mi?
Sahne ışığı etkisi, insanların kendi davranış ve görünüşlerinin başkalarınca olduğundan çok fark edildiğini sanma eğilimidir. Gilovich, Medvec ve Savitsky bunu deneylerle gösterdi. Utandırıcı bir tişört giyen katılımcılar, odadakilerin yaklaşık yarısının bunu fark edeceğini tahmin etti. Ancak gerçekte fark edenlerin oranı bunun çok altında kaldı. Sonuçlar Journal of Personality and Social Psychology dergisinde yer aldı.
Araştırmacılar bu deneyleri laboratuvar ve sınıf ortamlarında, çoğunlukla öğrencilerle yürüttü. Dolayısıyla etkinin büyüklüğü her durumda aynı olmayabilir. Yine de ana fikir sağlamdır: Kendi deneyimimizin merkezindeyiz; başkaları ise çoğu zaman kendi kaygılarıyla meşguldür.
Örneğin sizin saatlerce düşündüğünüz bir dil sürçmesi, karşınızdaki için çoğunlukla birkaç saniyelik bir andır. Bu bilgi kaygıyı tek başına bitirmez. Ancak “herkes beni izliyor” cümlesini kanıt sorarak sınamanız için sağlam bir başlangıç verir. Sıradaki bölümde bunun nasıl işlediğini anlatıyorum.
Düşünceyi mahkemeye çıkarmak ve kanıt aramak nasıl işler?
Zihniniz “Herkes seninle dalga geçiyor” dediğinde bunu mutlak bir doğru gibi kabul etmek zorunda değilsiniz. Bu yüzden düşünceyi bir iddia gibi ele alıp kanıt sorabilirsiniz. Hissetmek ile kanıta sahip olmak aynı şey değildir.
| Düşünce | Lehinde ve aleyhinde ne var | Dengeli düşünce |
|---|---|---|
| “Herkes bana bakıyor.” | Lehinde: Birkaç kişi baktı. Aleyhinde: Çoğu kişi telefonuyla ya da sohbetiyle ilgileniyordu. | “Birkaç kişi baktı; bu olağan. Çoğu kendi işine odaklı.” |
| “Saçmalayacağım, rezil olacağım.” | Lehinde: Bir keresinde sözüm karıştı. Aleyhinde: Çoğu konuşmamda anlaşıldım, kimse bunu not etmedi. | “Takılabilirim; takılsam da anlam kaybolmaz.” |
| “Herkes titrediğimi görecek.” | Lehinde: Ellerim titriyor. Aleyhinde: Şimdiye kadar kimse bunu söylemedi. | “Titreme var, ama çoğu kişi bunu fark etmez ya da önemsemez.” |
Bu kaydı krizin ortasında değil, sakin anlarda tutarsınız. Zamanla dengeli cümleler iç sesinize yerleşir. Yöntem, BDT'nin düşünceleri sınama bölümünün basit bir uyarlamasıdır. Püf noktası, kanıtı iki taraftan toplamaktır: Yalnızca korkunuzu doğrulayanları değil, onu zayıflatanları da yazın.
Kanıtın boş çıkması da bilgidir. “Elimde somut bir kanıt yok” sonucuna varırsanız, kaygının ürettiği öngörü ile gerçeğin ayrıldığını görürsünüz. Yani hissin gücü, onun doğruluğunu göstermez.
Beden yatışmadığında nefesle ve kızarmayla ne yapabilirsiniz?
Kızarma, terleme ve titreme sosyal anksiyetenin belirgin işaretleridir. Bu belirtileri saklamaya çalışmak çoğu zaman onları büyütür. Çünkü saklama çabası dikkati yine bedene çevirir. Bu yüzden amaç belirtiyi yok etmek değil, belirti varken konuşmaya devam etmektir.
Ayrıca yavaş nefes yardımcı olabilir. NHS gevşeme tekniği olarak nefes egzersizlerini önerir. Havayı ağır ağır verin ve ritmi acele ettirmeyin. Sakin zamanlarda günde birkaç dakika çalışmak, kaygı anında devreye girmesini kolaylaştırır.
- Titremeyi gizlemek yerine elinizi masaya bırakın ve konuşmaya devam edin.
- Kızardığınızı fark ederseniz düzeltmeye çalışmayın; dikkatinizi karşınızdakinin sözüne verin.
- Bardağı iki elle tutmak gibi küçük önlemleri güvenlik davranışına dönüştürmeyin.
- Kafein miktarını gözden geçirin; çarpıntıyı artırabilir.
Bedensel belirtiler düşmanınız değil, alarmın çıktısıdır. Alarm yükselmişken de konuşabilir, yürüyebilir ve düşünebilirsiniz. Bunu birkaç kez yaşadığınızda beden alarmı düşürmeye başlar.
Güvenlik davranışları sosyal anksiyeteyi nasıl sürdürür?
Güvenlik davranışları, kısa vadede rahatlatan ama kaygıyı uzun vadede koruyan küçük önlemlerdir. NHS, göz temasından kaçınmayı, grup konuşmalarından ve yemeklerden uzak durmayı sosyal anksiyetenin davranış işaretleri arasında sayar. Nitekim Clark ve Wells modeli de güvenlik davranışlarını kaygıyı sürdüren bir halka olarak tanımlar.
| Güvenlik davranışı | Kısa vadede | Uzun vadede |
|---|---|---|
| Cümleleri önceden ezberlemek | Hata riski azalmış gibi gelir | Doğal sohbet kaybolur, kaygı yine sürer |
| Göz temasından kaçınmak | Bakılma hissi azalır | Bağ kurmak zorlaşır, karşıdaki mesafeli sanabilir |
| Telefona ya da bardağa sığınmak | Eller ve dikkat meşgul olur | “Bunlar olmadan yapamam” inancı pekişir |
| Az konuşmak ya da hiç konuşmamak | Dikkat çekmemek | Fikirleriniz kimseye ulaşmaz, çekingenlik yerleşir |
| Kalabalıktan erken ayrılmak | Hemen rahatlama | Korkunun gerçekleşmediğini görme fırsatı kaybolur |
Bu davranışların her biri anlaşılırdır. Fakat kaygıyı sürdürdükleri için onları kademeli olarak azaltmak gerekir. Önce bir davranış seçin, bir sohbette onsuz deneyin ve ardından ne olduğunu not edin. Sonuç çoğu zaman beklediğinizden hafif çıkar.
Kaçınmak yerine kademeli yaklaşmayı nasıl kurarsınız?
NIMH, kaçınmanın kaygıyı kısa süre hafifletse de çoğu zaman yerinde bıraktığını belirtir. Öte yandan NHS zorlayıcı durumları daha küçük adımlara bölmeyi önerir. Böylece ikisini birleştirdiğinizde kademeli yaklaşma ortaya çıkar.
- Kaçındığınız sosyal durumları yazın: market kasasında sohbet, toplantıda söz almak, telefonla randevu almak gibi.
- Her birine 0 ile 10 arasında bir kaygı puanı verin ve kolaydan zora sıralayın.
- En düşük basamaktan başlayın; kaygı yükselse bile durumdan çıkmadan alçalmasını izleyin.
- Aynı basamağı kaygı belirgin biçimde azalana kadar tekrarlayın.
- Her denemeden sonra not edin: Korktuğum olay gerçekleşti mi, ne gerçekleşti?
Örnek senaryo: Toplantıda hiç söz almayan biri listesine şunları yazar: toplantıdan önce bir kişiye günaydın demek, toplantıda tek cümlelik bir soru sormak, beş dakikalık bir bilgi vermek. Her basamağı birkaç kez tekrarlar ve yalnızca kaygı düştüğünde bir üst basamağa geçer.
Basamakları küçük tutmak, sürecin sürdürülebilirliğini artırır. Büyük sıçramalar yerine küçük ama düzenli adımlar çoğu zaman daha kalıcı bir öğrenme sağlar.
Sosyal etkinlikten sonra zihinsel tekrarla nasıl başa çıkarsınız?
Sosyal anksiyetenin sessiz bir parçası olay sonrası zihinsel tekrardır. Nitekim NIMH, kişilerin etkinlikten sonra kendi kusurlarını zihinlerinde tekrar tekrar gözden geçirdiğini belirtir. Bu tekrar çoğu zaman gerçek olaydan çok, olayın korkuyla boyanmış bir kopyasını üretir. Aşağıdaki adımlar tekrarı yumuşatmaya yardımcı olur.
- Tekrarı fark edin ve adlandırın: “Yine konuşmayı baştan oynatıyorum”.
- Kendinize bir zaman sınırı verin: Yirmi dakika boyunca not alın, sonra defteri kapatın.
- Notta üç soruya yanıt arayın: Ne oldu, ne düşündüm, elimdeki kanıt ne?
- Dikkatinizi bilerek başka bir işe taşıyın: yürüyüş, yemek, bir telefon görüşmesi.
Amaç tekrarı bastırmak değil, onunla savaşmadan yumuşatmaktır. Çünkü bastırmaya çalıştığınız düşünce çoğu zaman daha sık geri gelir. Fark ettiğinizde sakin bir cümleyle bırakın: “Bu, kaygının tekrarı.” Ardından elinizdeki işe dönün.
İş yerinde, sunumda ve telefonda sosyal anksiyete ile başa çıkma nasıl olur?
Sosyal anksiyete en çok sonuç taşıyan ortamlarda ağırlaşır: sunum, toplantı, telefon görüşmesi. Aşağıdaki tablo her durum için hem anlık hem önceden atabileceğiniz küçük adımları özetler.
| Durum | Anında | Önceden |
|---|---|---|
| Sunum | Yavaş konuşun, ilk cümleden sonra duraklayıp havayı verin, bir kişinin yüzüne bakın | Metni ezberlemek yerine üç ana fikri bilin; sunumu önce bir iki kişiyle kısaca deneyin |
| Toplantı | Cümlenizi tek satıra indirin; kaygı yükselirse dikkati konuşanın sözlerine verin | Gündemi önceden okuyun ve bir soru ya da yorum hazırlayın |
| Telefon görüşmesi | Aramadan önce bir yavaş nefes verin; açılış cümlesini kısa tutun | Konuşma amacınızı üç madde olarak yazın; kısa aramalarla başlayın |
| Küçük sohbet | Karşınızdakine açık uçlu bir soru sorun ve yanıtı dinleyin | Gün içinde bir kişiyle kısa bir selamlaşma hedefi koyun |
Hazırlığın bir güvenlik davranışına dönüşmemesine dikkat edin. Hazırlık kaygıyı azaltıyorsa ama olmadığında yapamayacağınızı düşünüyorsanız, hazırlığı bilerek azaltmayı deneyebilirsiniz. Ölçü şudur: Hazırlık size hizmet etmeli, sizi yönetmemeli.
Alkol ve kaçış alışkanlıkları sosyal anksiyeteyi nasıl etkiler?
Sosyal ortamlarda gevşemek için alkole yönelmek, hatta yalnızca alkol varken sosyalleşebilmek yaygın bir kaçış biçimidir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) kaygıyla baş ederken alkolü sınırlamayı, yasa dışı maddelerden uzak durmayı önerir. Çünkü bu maddeler kısa süreli rahatlık verse de kaygıyı sürdürebilir.
Ancak alkol ertesi gün kaygıyı artırabilir ve en önemlisi bir güvenlik davranışına dönüşebilir. Alkol olmadan sosyal ortama girememek, ilişkiyi kaygıya değil maddeye bağlar. Bu yola sık başvuruyorsanız bunu bir uzmanla konuşmak yerindedir. Suçlanacağınız bir konu değildir; yalnızca desteğe değer bir işarettir.
Başka kaçış biçimleri de vardır. Örneğin etkinliklere mesajla katılmak, hep aynı güvenli kişiyle bulunmak, bahaneyle son dakikada vazgeçmek buna örnektir. Bunlar da kısa vadede rahatlatır, ama uzun vadede yaşam alanını daraltır. Önemli olan, bu davranışları yargılamadan fark etmek ve yerine küçük bir deney koymaktır.
Sosyal anksiyete ile başa çıkma çabasında sık yapılan hatalar nelerdir?
Kaygıyla çalışırken bazı hatalar neredeyse herkesin yolunu keser. Bunları bilmek, onlara takılmadan ilerlemeyi kolaylaştırır.
- Kaygıyı bastırmaya çalışmak: Bastırma çoğu zaman yükselişi uzatır.
- Önce kaygının geçmesini beklemek: Kaygı, davranışla birlikte düşer; davranıştan önce düşmesini beklemek döngüyü uzatır.
- Büyük sıçramalar yapmak: Hemen en zor basamağa atlamak çoğu zaman yarıda bırakmaya yol açar.
- Tek bir kötü deneyimi genelleştirmek: Bir toplantıda takılmak, bütün yeteneğinizi geçersiz kılmaz.
- Yardım istemeyi geciktirmek: “Zaten geçer” diye aylarca beklemek.
Bu hatalar tembellik ya da irade eksikliği değildir. Kaygının insanı doğal olarak sürüklediği yönlerdir. Fark ettiğinizde düzeltmek de kolaylaşır; çünkü hata, yeni bir deney için veri verir.
Sosyal anksiyete ile başa çıkma yolunda psikolojik destek ne zaman gerekir?
Bazı işaretler kendi başınıza yönetmenin sınırına gelindiğini gösterir. NIMH, belirtilerin en az altı ay sürmesini ve işi, okulu ya da ilişkileri etkilemesini değerlendirme ölçütü sayar. NHS ise kaygı yaşamınızı önemli ölçüde etkiliyorsa hekime başvurmayı önerir.
- İş, okul ya da eğitim başarınız kaygı yüzünden aksıyor.
- Arkadaşlık kurmakta ya da var olan ilişkileri sürdürmekte zorlanıyorsunuz.
- Yaşamınızı istediğiniz gibi değil, kaygıdan kaçınarak planlıyorsunuz.
- Etkinlik öncesinde günlerce, sonrasında saatlerce zihninizde tekrar yaşıyorsunuz.
- Gevşemek için alkol ya da başka maddelere yöneliyorsunuz.
Destek zamanını daha genel bir çerçevede düşünmek isterseniz ne zaman psikolog desteği gerekir rehberi yol gösterir.
Sosyal anksiyetede psikolojik danışmanlık nasıl ilerler?
NICE, yetişkinlerde sosyal anksiyete için bu soruna özel tasarlanan bireysel bilişsel davranışçı terapiyi (BDT) önerir. Buna karşılık grup BDT'sinin bireysel BDT yerine rutin olarak tercih edilmesini önermez. NHS de BDT'yi en etkili seçenek olarak tanımlar ve bireysel ya da grup biçiminde sunulabildiğini belirtir.
NICE'ın hasta bilgilendirme sayfası tipik bir süreci en fazla 14 ile 16 görüşme ve yaklaşık dört ay olarak tarif eder. Bu bir söz değil, bir referanstır; süre kişiye göre değişir. Görüşmelerde genellikle şu başlıklar öne çıkar.
- Kaygının haritası: Tetikleyiciler, bedensel tepkiler, düşünceler ve davranışlar.
- Dikkat çalışması: Kendine yönelen dikkati sakin ortamlarda dışarıya çevirmeyi denemek.
- Güvenlik davranışlarını kademeli olarak azaltmak.
- Kademeli sosyal deneyler ve ev görevleri.
Bununla birlikte genel bir görüşmem yaklaşık 50 ile 60 dakika sürer. Sıklık kişiye göre haftada bir ya da on beş günde bir olur. Bu yazı bilgi amaçlıdır. Planı her kişiyle birlikte kurarız ve gerektiğinde değiştiririz.
NIMH, kabul ve kararlılık terapisi (ACT) gibi diğer yaklaşımların da denendiğini belirtir. Ancak BDT'yi “altın standart” psikoterapi olarak tanımlar. Bu nedenle bu yazıdaki adımlar BDT çerçevesine dayanır. Başka bir yaklaşımla çalışıyorsanız bunu değiştirmeniz gerekmez; yeter ki süreci size açıkça anlatsınlar.
Sosyal anksiyetede ilaç gerekir mi?
İlaç kararı psikiyatri hekimine aittir; psikologlar ilaç yazmaz ve önermez. NIMH, sosyal anksiyete için psikoterapinin, ilacın ya da ikisinin birlikte kullanılabileceğini belirtir. Seçenekler arasında SSRI ve SNRI grubu antidepresanlar yer alır; performans kaygısında bazen beta-bloker adı verilen ilaçlar da gündeme gelir.
Bu nedenle sunum öncesi ilaç kullanımı da hekim kararıdır. Kendi başınıza ilaç ya da takviye başlatmayın. DSÖ ayrıca benzodiyazepinlerin bağımlılık riski ve sınırlı uzun vadeli yararı nedeniyle genellikle önerilmediğini bildirir. Hangi basamakla başlayacağınızı netleştirmek için psikolog mu psikiyatrist mi rehberine bakabilirsiniz.
İlaç düşünülüyorsa hekim, kullandığınız diğer ilaçları, olası yan etkileri ve beklentilerinizi sizinle birlikte tartar. NIMH antidepresanların etkisinin birkaç haftada ortaya çıkabildiğini belirtir. Bu nedenle erken dönemde sabırlı olmak gerekir. İlacı hekime danışmadan başlatmak ya da bırakmak ise güvenli değildir.
Online görüşme sosyal anksiyetesi olanlar için ilk adım olabilir mi?
Bazı kişiler için olabilir. Sosyal anksiyetede en zor eşik çoğu zaman kapıdan girmektir. Böylece görüntülü görüşme, bu eşiği evinizin tanıdık ortamında aşmanıza izin verir. NIMH de psikoterapinin telesağlık yoluyla sunulabildiğini belirtir.
Serdivan'daki ofiste yüz yüze, Türkiye'nin her yerinden ve yurt dışından ise görüntülü görüşebilirsiniz. Bir noktadan sonra yüz yüze buluşma da kademeli yaklaşmanın bir basamağı olabilir. Bu geçişi birlikte planlarız. Görüntülü görüşmenin ilk dakikaları zor olabilir; bu olağandır ve çoğu zaman alışmayla yumuşar. Ayrıca bu seçeneğin birkaç küçük avantajı vardır.
- Yolculuk ve bekleme salonu gerginliği ortadan kalkar.
- Tanıdık ortam, ilk görüşmelerdeki kaygıyı hafifletebilir.
- Zamanı planlamak çoğu zaman daha esnektir.
Seçenekleri ayrıntılı görmek için online psikolojik danışmanlık sayfasına bakabilirsiniz.
Ergenlerde ve gençlerde sosyal anksiyete farklı mı seyreder?
NHS, sosyal anksiyetenin genellikle ergenlik yıllarında başladığını belirtir. Gençlerde belirtiler bazen sınıfta söz almamak, okula gitmek istememek ya da baş ve karın ağrısı biçiminde gelir. NIMH çocukların ve ergenlerin baş ağrısı ve karın ağrısı bildirebildiğini anar. Bu belirtilerde önce hekim değerlendirmesi, ardından psikolojik destek gündeme gelir.
Okul ortamında sosyal anksiyete sınav, sunum ve teneffüs gibi anlarda yoğunlaşabilir. Bu anlar için kademeli bir basamak listesi, aile ve öğretmen desteğiyle birlikte yazılabilir. Ayrıca gencin kaçınmasını eleştirmek yerine hangi anın en zor olduğunu sormak, süreci başlatan çoğu zaman en yumuşak adımdır.
NICE çocuk ve gençler için sosyal anksiyeteye odaklanan bireysel ya da grup BDT'sini önerir. NHS de çocuklara ilaçların genellikle verilmediğini söyler. Bu nedenle aileler için en yararlı tutum, baskı yerine küçük adımlar sunmaktır. Ayrıca okulla iş birliği de sürece güç katar. Bu konuda ergen psikolojisi sayfasına bakabilirsiniz.
Yakınınız sosyal anksiyete yaşıyorsa nasıl destek olursunuz?
Sosyal anksiyetesi olan birine “Rahat ol, kimse bakmıyor” demek iyi niyetli ama çoğu zaman yetersizdir. Çünkü kişi bunu zaten bilir; sorun bilgide değil, hissin gücündedir. Bunun yerine küçük ve somut destekler daha çok işe yarar.
- Kaçınmasını eleştirmeden, hangi durumun en zor olduğunu sorun.
- Birlikte küçük bir basamak seçin ve yanında olduğunuzu söyleyin; ama onun yerine konuşmayın.
- Başarısını değil, denemesini takdir edin: “Bugün sofraya katıldın.”
- Davranışını sizin için kolaylaştıracak biçimde düzenlemeyin; yoksa kaçınma pekişir.
Destek almayı önerecekseniz baskı yerine merak kullanın. Ayrıca kendi sınırlarınızı unutmayın; yakınınızın yükünü tek başınıza taşımak zorunda değilsiniz.
Bu yolda kendinize nasıl davranırsınız?
Bu yol çoğu zaman düz bir çizgi değildir. Nitekim bazı günler kaygı hafif, bazı günler yoğun geçer. NIMH, iyileşme sürecinde duraksamaların olağan olduğunu ve ilerlemeyi, ne kadar küçük olursa olsun, fark etmenin önemini vurgular. DSÖ de desteğe ihtiyacı olan her dört kişiden yalnızca birinin tedaviye ulaştığını bildirir. Yani yardıma ulaşmak çoğu kişi için hâlâ kolay değildir; attığınız her adım bu yüzden değerlidir.
- Küçük kazanımları yazın: Bugün kiminle göz teması kurdum, hangi cümleyi söyledim?
- Kaygının yükselmesini başarısızlık saymayın; onu bir deney verisi olarak kaydedin.
- Kendinize bir arkadaşınıza göstereceğiniz anlayışı gösterin.
Genel kaygı becerileri için kaygı ile başa çıkmanın 10 etkili yolu yazısı tamamlayıcı olabilir. Kendi durumunuzu gözlemlemek için psikolojik check-up aracına bakabilir, hazır olduğunuzda randevu ve iletişim sayfasından görüşme planlayabilirsiniz. Daha geniş bir çerçeve için yetişkin psikolojisi sayfası da yararlı olabilir.
Sıkça sorulan sorular
Sosyal anksiyete sırasında hemen ne yapmalıyım?
Yerinizde kalın, havayı ağır ağır verin ve dikkatinizi kendinizden karşınızdakine çevirin. Kaygıyı bastırmaya çalışmak yerine dalganın alçalmasına izin verin. Düşüncenizi adlandırın: “Yargılanıyorum diye bir düşünce geçiyor.” Kısa da olsa bir cümle söyleyin. Bu adımlar kaygıyı silmez, ama ortamda kalmanızı ve konuşmayı sürdürmenizi sağlar.
Sosyal anksiyete utangaçlıkla aynı şey midir?
Hayır. Utangaçlık bir mizaç özelliğidir ve çoğu zaman yaşamı kısıtlamaz. NIMH, sosyal anksiyetedeki korkunun çoğu zaman kontrol edilemez hissettirdiğini ve günlük yaşama karıştığını belirtir. Belirtiler altı ay boyunca sürüyor, iş, okul ya da ilişkileri etkiliyorsa bir hekime ya da psikologa danışmak yerindedir.
Sahne ışığı etkisi nedir?
Sahne ışığı etkisi, insanların kendi davranış ve görünüşlerinin başkalarınca olduğundan çok fark edildiğini sanmasıdır. Gilovich ve arkadaşlarının deneylerinde katılımcılar, kendilerini fark edenlerin oranını belirgin biçimde olduğundan yüksek tahmin etti. Bu bilgi kaygıyı bitirmez; ama “herkes beni izliyor” düşüncesini kanıtla sınamanız için bir başlangıç verir.
Sosyal anksiyete kendiliğinden geçer mi?
NHS, sosyal anksiyetenin genellikle ergenlikte başladığını ve yaşla düzelebildiğini, ancak çoğu zaman tedavi gerektirdiğini belirtir. Kaçınma sürdükçe kaygı yerinde kalma eğilimindedir. Aylardır süren bir zorlanmada psikolojik destek, kendiliğinden geçmesini beklemekten çoğu zaman daha güvenilir bir yoldur. İlk adım olarak bir hekimle ya da psikologla görüşebilirsiniz.
Sosyal anksiyete için hangi terapi önerilir?
NICE, yetişkinlerde sosyal anksiyeteye özel tasarlanan bireysel bilişsel davranışçı terapiyi önerir. NHS de bilişsel davranışçı terapiyi en etkili seçenek olarak tanımlar; rehberli öz yardım ve gerekirse ilaç diğer seçeneklerdir. İlaç kararı psikiyatri hekimine aittir; psikologlar ilaç yazmaz ve tıbbi tanı koymaz.
Sosyal anksiyeteyle baş etmek için alkol kullanmak işe yarar mı?
Alkol kısa süreli gevşeme sağlayabilir, ancak ertesi gün kaygıyı artırabilir ve bir güvenlik davranışına dönüşebilir. DSÖ, kaygıyla baş ederken alkolü sınırlamayı önerir. Alkol olmadan sosyal ortama girememek, bu yola fazla dayandığınızın işaretidir; bunu bir uzmanla konuşmak yerinde olur. Suçlanacağınız bir şey değildir; yalnızca desteğe değer bir işarettir.

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.
Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.
Bu konuda destek ve araçlar
Benzer yazılar

Yüksek İşlevli Kaygı: Fark Edilmeyen Sessiz Belirtiler
Yüksek işlevli kaygı nedir, dışarıdan iyi görünüp içeriden zorlanan biri hangi sessiz belirtileri fark edebilir? Zihin, beden ve…
20 Temmuz 2026 · 17 dk okuma
Tükendim mi? Tükenmişlik Belirtileri ve Uyarı İşaretleri
Tükenmişlik belirtileri nelerdir? Duygusal, bedensel ve davranışsal işaretleri, yorgunluk ve depresyonla farkı, hekim değerlendirmesi ve…
29 Mart 2026 · 17 dk okuma
Temizlik Takıntısı Belirtileri: Temizlik ve Düzen OKB'si
Temizlik takıntısı belirtileri nelerdir? Bulaş korkusu, yıkama ritüelleri, kaçınma ve düzen takıntısı; titizlikten farkı ve uzmana başvuru…
29 Mart 2026 · 16 dk okuma