Uyku Bozukluğu Türleri: Uykusuzluktan Uyku Apnesine

25 Temmuz 2019Güncelleme: 31 Ekim 202617 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (18 bölüm)
  1. Uyku bozukluğu türleri nelerdir?
  2. Uyku bozukluğu türleri ICSD-3 ve DSM-5-TR sınıflamalarında nasıl yer alır?
  3. Normal bir uyku sorunu ile uyku bozukluğu arasındaki fark nedir?
  4. Uykusuzluk nedir, hangi türleri vardır?
  5. Uykuyla ilişkili solunum bozukluklarını nasıl fark edersiniz?
  6. Narkolepsi ve diğer aşırı uykululuk bozuklukları nedir?
  7. Sirkadiyen ritim bozuklukları nedir, vücut saati ne zaman sorun çıkarır?
  8. Parasomniler nelerdir: uykuda yürüme, gece terörü, kâbus ve uyku felci
  9. Huzursuz bacak sendromu ve uykuyla ilişkili hareket bozuklukları nedir?
  10. İlaç, alkol ve madde kullanımı uyku bozukluğuna yol açabilir mi?
  11. Ruhsal sağlık sorunları ve uyku bozukluğu birbirini nasıl etkiler?
  12. Şikâyetinizi hangi uyku bozukluğu türüyle ilişkilendirebilirsiniz?
  13. Gündüz uykululuğu ve uyku bozuklukları güvenliğinizi nasıl etkiler?
  14. Yakınlarınız uyku bozukluğunu nasıl fark edebilir?
  15. Hangi uzman uyku bozukluğu türlerini değerlendirir?
  16. Uyku bozukluğu türleri arasında psikolojik danışmanlık nerede yer alır?
  17. Uyku bozukluğu türlerini bilmek size ne kazandırır?
  18. Sıkça sorulan sorular
Uyku Bozukluğu Türleri: Uykusuzluktan Uyku Apnesine
Kısaca

Uyku bozukluğu türleri ICSD-3 sınıflamasında yedi ana grupta yer alır: uykusuzluk, uykuyla ilişkili solunum bozuklukları, aşırı uykululuk, sirkadiyen ritim bozuklukları, parasomniler, hareket bozuklukları ve diğerleri. Aynı yakınma farklı gruplara düşebildiği için tanıyı hekim ve uyku merkezi koyar. Psikolog yalnızca psikolojik boyutu ele alır: kaygı, stres, kâbus ve uyku alışkanlıkları. Uyku günlüğü ve yakınların gözlemi ilk adımı kolaylaştırır.

Uyku bozukluğu türleri nelerdir?

Uyku bozukluğu türleri ICSD-3 sınıflamasında yedi ana grup oluşturur. Bunlar uykusuzluk, uykuyla ilişkili solunum bozuklukları, aşırı uykululuk, sirkadiyen ritim bozuklukları, parasomniler, uykuyla ilişkili hareket bozuklukları ve diğer bozukluklardır. Her grubun belirtisi, değerlendirme yolu ve ilgili uzmanı farklıdır. Dolayısıyla bu ayrım, hangi uzmana ve hangi incelemeye ihtiyaç duyduğunuzu belirler.

Gündelik dilde uyku bozukluğu denince çoğu kişinin aklına yalnızca uykusuzluk gelir. Oysa uyku; solunum, kas hareketi, vücut saati ve uyku evreleri gibi birbirinden bağımsız sistemlere dayanır. Bu nedenle bunların her biri ayrı biçimde bozulabilir. Horlayan ve sabah baş ağrısıyla uyanan biri de, geceleri yatakta dönüp duran biri de “dinlenemiyorum” diyebilir. Ancak ikisinin arkasındaki mekanizma tamamen farklıdır.

Bu yazıyı uyku sorunu yaşayıp nereye başvuracağını bilmeyenler, yakınında uyku sorunu gözlemleyenler ve psikolojik destek arayanlar için hazırladım. Her türü kısaca ve günlük dille anlatıyorum. Kümedeki diğer yazılar ise bu konuların derinine iniyor, bu nedenle ilgili yerlerde onlara yönlendireceğim.

Uyku bozukluğu türleri ICSD-3 ve DSM-5-TR sınıflamalarında nasıl yer alır?

İki ana sınıflama yol gösterir. İlki ICSD-3'tür; Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin hazırladığı ve uyku merkezlerinde başvurulan uzmanlık sınıflamasıdır. Sateia'nın derlemesine göre ICSD-3, önceki sürümün temel yapısını korur ve yedi ana kategori tanımlar. Ancak uykusuzluk, narkolepsi ve parasomnilerde belirgin değişiklikler getirmiştir.

Öte yandan DSM-5-TR, Amerikan Psikiyatri Birliği'nin ruhsal bozukluklar el kitabıdır ve içinde uyku-uyanıklık bozuklukları adlı bir bölüm taşır. APA'nın bilgilendirme sayfası bu bölümü şu başlıklarla anlatır:

  • Uykusuzluk bozukluğu ve aşırı uykululuk bozukluğu.
  • Narkolepsi.
  • Obstrüktif ve santral uyku apnesi ile uykuda hipoventilasyon.
  • Sirkadiyen ritim bozuklukları.
  • NREM uykusundan kısmi uyanma bozuklukları, kâbus bozukluğu ve REM uykusu davranış bozukluğu.
  • Huzursuz bacak sendromu ile madde ya da ilaç kaynaklı uyku bozukluğu.

Yani iki sistem birbirinin yerini almaz, farklı ihtiyaçlara hizmet eder. ICSD-3 uyku hekimlerinin ayrıntılı dilidir. DSM-5-TR ise uyku yakınmalarının ruhsal bozukluklarla birlikte düşünülmesini kolaylaştırır, çünkü uyku bozuklukları sık sık depresyon ve kaygı gibi durumlarla iç içedir. Aşağıdaki tablo ICSD-3'ün yedi ana grubunu günlük dille özetliyor.

ICSD-3 ana grupları, kısa açıklamaları ve örnekleri
ICSD-3 ana grubuKısaca ne anlatırÖrnekler
Uykusuzluk bozukluklarıUykuya dalmada, sürdürmede ya da erken uyanmada güçlük ve gündüz sıkıntısıKısa süreli ve uzun süreli uykusuzluk
Uykuyla ilişkili solunum bozukluklarıUykuda solunumun tekrar tekrar bozulmasıObstrüktif uyku apnesi, santral uyku apnesi, uykuda hipoventilasyon
Aşırı uykululuk bozukluklarıYeterli uykuya rağmen gün içi aşırı uyku hâliNarkolepsi tip 1 ve tip 2, idiyopatik hipersomni, yetersiz uyku sendromu
Sirkadiyen ritim bozukluklarıUyku saatinin yaşamın gerektirdiği saatle uyuşmamasıGeç faz tipi, vardiya çalışması, jet lag
ParasomnilerUykuda istenmeyen davranış, deneyim ya da algılarUykuda yürüme, gece terörü, kâbus bozukluğu, REM davranış bozukluğu, tekrarlayan izole uyku felci
Uykuyla ilişkili hareket bozukluklarıUykuyu bölen basit ve tekrarlayan hareketler ya da dürtülerHuzursuz bacak sendromu, periyodik uzuv hareketleri, uykuda diş sıkma
Diğer uyku bozukluklarıDiğer gruplara girmeyen durumlarBaşka başlıkta sınıflanamayan uyku sorunları

Normal bir uyku sorunu ile uyku bozukluğu arasındaki fark nedir?

Uyku bozukluğu geniş bir şemsiye olduğuna göre, ilk soru her kötü gecenin bir bozukluk olup olmadığıdır. Değildir. Örneğin stresli bir hafta, saat dilimi değişimi ya da evdeki yeni bir bebek geçici uyku sorunu yaratır ve bu çoğu zaman olağandır. Buna karşılık bozukluktan söz edebilmek için örüntünün sürmesi ve gündüz yaşamını bozması gerekir.

APA, uyku sorunları sürüyorsa ya da gündüz işlevini etkiliyorsa bir hekimin değerlendirmesini önerir. Öte yandan NHS, uykusuzlukta süreyi ölçüt alır. Üç aydan kısa süren uykusuzluğa kısa süreli, üç ay ve üzeri süren uykusuzluğa uzun süreli der. İkisini birlikte okuyunca dört soru öne çıkıyor:

  • Süre: Sorun haftalardır ya da aylardır sürüyor mu?
  • Sıklık: Haftada birkaç gece tekrarlıyor mu?
  • Gündüz etkisi: Dikkatiniz, ruh hâliniz, iş ya da okul performansınız bu durumdan zarar görüyor mu?
  • Sıkıntı: Siz ya da yakınlarınız bu durumdan rahatsız mı?

Sayılar da konunun ne kadar yaygın olduğunu gösteriyor. APA'ya göre yetişkinlerin yaklaşık üçte biri uykusuzluk belirtisi bildirir. Yüzde 4 ile 22'si ise uykusuzluk bozukluğu ölçütlerini karşılar. Yani belirti yaygın, bozukluk ise daha az sıklıkta. Bu nedenle dört sorudan birkaçına evet diyorsanız ayrıntılı bir değerlendirme için hekime başvurmak yerindedir.

Uykusuzluk nedir, hangi türleri vardır?

Uykusuzluk, uykuya dalmada, uykuyu sürdürmede ya da olması gerekenden erken uyanmada güçlük yaşamak ve bunun gündüzü etkilemesidir. Ayrıca APA onu en yaygın uyku bozukluğu olarak tanımlar. NHS ise kısa süreli ve uzun süreli uykusuzluğu birbirinden ayırır. Dolayısıyla süre üç aydan kısaysa kısa süreli, üç ay ve üzeriyse uzun süreli uykusuzluk söz konusudur.

NHS, uykusuzluğun nedenleri arasında stres, kaygı ve depresyonu, gürültüyü, rahatsız edici sıcaklığı ya da yatağı, alkol, kafein ve nikotini, saat dilimi değişimini ve vardiyalı çalışmayı sayar. Ayrıca bazı bedensel durumlar ve ilaçlar da katkıda bulunabilir. Bu geniş liste, uykusuzluğun tek bir hastalık olmadığını, yani farklı yollardan gelen ortak bir yakınma olduğunu gösterir.

Uykusuzluğun görünümü de nedenine ipucu verir. Uykuya dalma güçlüğü çoğunlukla kaygı ve zihnin sakinleşememesiyle birlikte gelir. Gece boyunca sık uyanmak ise alkol, ağrı, horlama ve kaygı gibi birçok etkenle bağlantılı olabilir. Sabahın erken saatlerinde uyanıp bir daha uyuyamamak depresyonda sık anlatılan bir örüntüdür.

Alışkanlık ve çevre boyutunu uyku hijyeni ve uykusuzluğun nedenleri yazısında ayrıntılı anlatıyorum. NHS, uzun süren uykusuzlukta alışkanlık değişikliğinin çoğu zaman ilk adım olduğunu belirtir. Ancak bu yetmezse hekimin nedeni araştırdığını ve bazen bilişsel davranışçı terapi önerdiğini de ekler. Bu nedenle burada bir tedavi önermiyorum, yalnızca bu seçeneğin var olduğunu aktarıyorum.

Uykuyla ilişkili solunum bozukluklarını nasıl fark edersiniz?

Bu grubun en bilineni obstrüktif uyku apnesidir. NHS, uyku apnesinde solunumun uyku sırasında durup yeniden başladığını anlatır. Yüksek sesli horlama, hırıltı ve homurtu gibi sesler ve sık uyanma buna eşlik eder. Gündüz özellikle yoğun yorgunluk, dikkat dağınıklığı, ruh hâli değişiklikleri ve sabah baş ağrısı görülebilir.

APA, santral uyku apnesinde sorunun hava yolunda değil, beynin solunumu yeterince denetleyememesinde olduğunu ve bunun obstrüktif apneden daha seyrek bulunduğunu söyler. Öte yandan uykuda hipoventilasyonda solunum yüzeyselleşir, kandaki karbondioksit yükselir ve oksijen düşer.

Bu belirtileri kendi başınıza fark etmek zordur, çünkü çoğu siz uyurken olur. Yanınızda uyuyan birinin gözlemi bu nedenle değerli bir ipucudur. NHS, değerlendirmenin bir uyku kliniğinde, çoğunlukla evde bir gece izleme cihazıyla yapıldığını belirtir. Sonuç, saatteki solunum olayı sayısı (AHI) olarak çıkar: 5 ile 14 hafif, 15 ile 30 orta, 30'un üzeri ağır.

Bir de güvenlik boyutu var. NHS, gün içinde aşırı uykululuğu olan kişilerin belirtiler denetim altına girene kadar araç kullanmaması gerektiğini vurgular. Bu nedenle horlama ve yoğun uykululuk birlikte varsa beklemeden aile hekimine başvurun. Tanıyı ve planı hekim koyar, ben bu konuda öneri yapmıyorum.

Narkolepsi ve diğer aşırı uykululuk bozuklukları nedir?

Aşırı uykululuk, yeterince uyuduğunuz hâlde gün içinde uyanık kalmakta zorlanmanızdır. APA, aşırı uykululuk bozukluğunu en az 7 saat uyuduktan sonra bile süren aşırı uyku hâli, uzun uyku süreleri ya da uyanmakta güçlük olarak anlatır. Narkolepsi ise bu gruptaki en bilinen durumdur ve APA onu nadir bir bozukluk olarak niteler.

NHS narkolepsinin üç belirtisini sıralar. Bunlar gün içinde aşırı uyku hâli, gülme gibi güçlü duygularla gelen ani kas güçsüzlüğü ve uyanırken ya da uykuya dalarken konuşamama ve kıpırdayamamadır. Canlı, gerçek gibi rüyalar da eşlik edebilir. Bu belirtilerden biri varsa, özellikle nedensiz yorgunluk sürüyorsa aile hekimine başvurmak yerindedir.

Uyku felci tek başına narkolepsi anlamına gelmez, çünkü sağlıklı pek çok insan da bunu yaşar. Ancak aşırı gün içi uykululuk ve ani kas güçsüzlüğüyle birlikte görülüyorsa uyku merkezinde değerlendirilmesi gerekir.

Tanı, uyku uzmanının görüşmesine, belirti günlüğüne ve gece uykusu ile gün içinde uykuya dalma hızını ölçen testlere dayanır. Bazen hekim omurilik sıvısı testi de ister. NHS narkolepsiyi tip 1 ve tip 2 olarak ayırır. ICSD-3 ise bu grupta idiyopatik hipersomniyi, yetersiz uyku sendromunu ve ruhsal bir bozukluğa bağlı aşırı uykululuğu da sayar.

Psikolojik açıdan şu nokta önemlidir. Çevresi, gün içinde sürekli uykulu olan birine çoğu zaman tembel, isteksiz ya da ilgisiz der. Bu yargı utanç ve çaresizlik yaratır, oysa nedeni bedensel olabilir. Aşırı uykululuk depresyon gibi ruhsal durumlarda da ortaya çıkabildiği için doğru yönlendirme önce hekim değerlendirmesinden geçer.

Sirkadiyen ritim bozuklukları nedir, vücut saati ne zaman sorun çıkarır?

Sirkadiyen ritim bozukluklarında sorun uykunun kendisinde değil, zamanlamasındadır. APA bunu, vücut saatinin gece gündüz döngüsüyle uyuşmaması diye anlatır. Nedeni içsel zamanlama farkları olabileceği gibi vardiyalı çalışma ya da saat dilimi değişimi gibi dış etkenler de olabilir.

En sık örnek, gece çok geç saatlerde uyuyabilen ve sabah gerekli saatte kalkmakta büyük güçlük çeken kişidir. ICSD-3 buna geç faz tipi der. Bu kişiler uyuduklarında iyi uyuyabilir. Sorun, uyumaları gereken saatte uyuyamamaları ve kalkmaları gereken saatte kalkamamalarıdır. Vardiyalı çalışanlarda ve uzun yolculuklardan sonra da benzer bir uyumsuzluk ortaya çıkar. Saat dilimi değişimine bağlı jet lag ise geçicidir ve beden yeni saate uyum sağladıkça çoğunlukla hafifler.

Çoğu kişi bu tabloyu yanlış yorumlar. Sabah işe ya da okula yetişemeyen birini çevresi tembellikle suçlar, kendisi de zamanla kendini öyle görmeye başlar. Oysa ritim sorunu bir irade zayıflığı değildir. Zamanlama ve ışık gibi konuları hekim ve uyku merkezi planlar, psikolojik destek ise suçluluk ve uyum güçlüklerini ele alır.

Parasomniler nelerdir: uykuda yürüme, gece terörü, kâbus ve uyku felci

Parasomniler, uykuda ortaya çıkan istenmeyen davranış, deneyim ya da algılardır. APA, uykuda yürümeyi ve gece terörünü derin uykudan kısmi uyanmalar olarak tanımlar ve bunların en çok çocuklarda görüldüğünü belirtir. Kâbus bozukluğunda ise kişi tekrarlayan, uzun ve sıkıntı veren rüyalar görür ve uyandıktan sonra onları canlı biçimde hatırlar.

REM uykusu davranış bozukluğunda kişi rüyasını bedeniyle canlandırır. Konuşma ve hareket, kişiye ya da yatak arkadaşına zarar verebilir. Yaralanma riski nedeniyle bu durum mutlaka hekim değerlendirmesi gerektirir.

Uyku felci de ICSD-3'te tekrarlayan izole uyku felci adıyla bu gruba girer. Halk arasında karabasan diye bilinen bu deneyimin bilimsel açıklamasını, inanç yorumlarını ve atak sırasında deneyebileceklerinizi karabasan ve uyku felci yazısında anlattım.

Uykuda yürüyen ya da sayıklayan bir yakınınız varsa önce güvenliğe bakın. Kapı ve pencereleri kilitleyin, merdiven başına engel koyun, düşebilecek ya da keskin eşyaları kaldırın. Kişiyi sertçe uyandırmaya çalışmak yerine sakin biçimde yatağına yönlendirmek daha güvenlidir. Olay sık tekrarlıyorsa, yaralanma varsa ya da yetişkinlikte yeni başladıysa hekime başvurun.

Huzursuz bacak sendromu ve uykuyla ilişkili hareket bozuklukları nedir?

Huzursuz bacak sendromunda kişi bacaklarını oynatmak için güçlü bir dürtü duyar. Buna çoğunlukla karıncalanma ya da sürünme gibi rahatsız edici duyumlar eşlik eder. APA bu duyumların dinlenirken ve akşam saatlerinde arttığını söyler. Tam yatağa uzandığınız anda ortaya çıktığı için uykuya dalmayı geciktirir ve uykuyu sık sık böler.

ICSD-3 bu gruba huzursuz bacak sendromunun yanında periyodik uzuv hareketlerini, uykuda bacak kramplarını, uykuda diş sıkma ve gıcırdatmayı, ritmik hareket bozukluğunu da alır. Uykuda diş sıkmada ilk adres diş hekimi olabilir. Diğerlerinde aile hekimi ya da nörolog yol gösterir. Bazı ilaçlar da hareket yakınmalarıyla ilişkili olabilir, bu yüzden hekim kullandıklarınızı birlikte değerlendirir.

Bu durumlar, uyku süresi yeterli olduğu hâlde sabah dinç uyanamamanın ardında çoğu zaman yatar. Dolayısıyla uyku bozukluğu türlerini ayırt etmenin bir yararı da ruhsal etiketler yerine doğru bedensel adrese ulaşmaktır. Huzursuz bacak yakınmasını kaygıya, bacak hareketlerini ise huzursuzluğa yormak doğru değerlendirmeyi geciktirebilir.

İlaç, alkol ve madde kullanımı uyku bozukluğuna yol açabilir mi?

Yol açabilir. DSM-5-TR bunu madde ya da ilaç kaynaklı uyku bozukluğu adıyla ayrı bir başlıkta ele alır. NHS de uykusuzluğun nedenleri arasında alkol, kafein, nikotin ve yasa dışı maddeleri, bazı bedensel durumları ve bazı ilaçları sayar.

Bu başlık iki yönlüdür. Bir yandan kullandığınız bir madde ya da ilaç uykuyu bozabilir. Öte yandan uyku sorunu yaşayan biri uyumak için alkole ya da başka maddelere yönelebilir ve bu da uyku düzenini daha çok bozar. Bu döngüyü fark etmek çoğu zaman ilk ve en değerli adımdır.

Uykunuzun yeni bir ilaçla birlikte bozulduğunu düşünüyorsanız ilacı kendi kendinize bırakmayın ve dozunu değiştirmeyin. Bu konuyu ilacı yazan hekimle konuşun. Alkol ya da madde kullanımı kontrolünüzden çıkmaya başladıysa bu ayrıca bir destek konusudur ve hekim ile ruh sağlığı uzmanı birlikte devreye girmelidir. Alkolü ya da maddeyi bıraktığınızda ağır titreme, çarpıntı veya bilinç bulanıklığı gelişirse 112'yi arayın.

Ruhsal sağlık sorunları ve uyku bozukluğu birbirini nasıl etkiler?

Uyku ile ruh sağlığı arasındaki ilişki iki yönlüdür. Depresyon ve kaygı uykuyu bozabilir. Bozulan uyku ise ruh hâlini, dikkati ve stres toleransını zayıflatır. Bu yüzden uyku bozukluğu türleri arasında pek çok durum ruhsal belirtilerle iç içe yürür. Depresyonda hem uykusuzluk hem aşırı uyku görülebilir, kaygıda ise zihin geceyi bir tehdit gibi okuyabilir.

Tek bir ayrım işe yarar. Bedensel bir uyku bozukluğu ruhsal belirtilere yol açabilir, ruhsal bir durum da uyku bozukluğu gibi görünebilir. Bu nedenle hem hekim hem ruh sağlığı uzmanı gerekebilir ve ikisi birbirini dışlamaz. Uykusuzluğun psikolojik yönlerini uykusuzluğun psikolojik nedenleri yazısında ayrıntılı ele alıyorum.

Hafif ve orta düzeydeki zorlanmalarda ilk adım psikolojik danışmanlık olabilir. Buna karşılık ağır depresif belirtiler, yaşamdan vazgeçme düşünceleri ya da gerçeklikten kopma varsa önce psikiyatri hekimi ve acil yardım gelir. Böyle bir durumda 112'yi arayın. Seçim yapmakta zorlanırsanız psikolog mu psikiyatrist mi rehberi yardımcı olur.

Şikâyetinizi hangi uyku bozukluğu türüyle ilişkilendirebilirsiniz?

Kişiler uyku sorunlarını çoğunlukla aynı cümlelerle anlatır. Aşağıdaki tablo bu cümleleri hangi grupların akla getirdiğini ve ilk adımın ne olabileceğini özetliyor. Tablo bir tanı değildir. Yalnızca hekime giderken hangi bilgiyi götüreceğinizi ve kimden başlayacağınızı kolaylaştırır.

Sık duyulan yakınma, akla gelen grup ve ilk adım
Sık duyulan yakınmaAkla gelen grupİlk adım
Hiç uyuyamıyorum.Uykusuzluk; stres, kaygı ve alışkanlıklarUyku günlüğü; süre üç ayı aşıyorsa hekim
Çok uyuyorum, yine de yorgunum.Aşırı uykululuk, depresyon, solunum bozukluklarıHekim, gerekirse uyku merkezi
Gece sürekli uyanıyorum.Uykusuzluk, uyku apnesi, ağrı, kaygıHekim; gece uyanmalarını günlüğe yazın
Otururken bile uyuyorum.Aşırı uykululuk, narkolepsi, uyku apnesiUyku merkezi; araç kullanmayın
Ne kadar uyusam da dinlenemiyorum.Uyku apnesi, hareket bozuklukları, ruhsal yükHekim, ardından psikolog
Eşim horluyor, ben uyuyamıyorum.Eşte uyku apnesi ya da horlama, sizde uykusuzlukEşin hekim değerlendirmesi
Sıçrayarak uyanıyorum.Parasomniler, hareket bozuklukları, kaygıHekim; sık ya da yaralayıcıysa uyku merkezi
Çok kötü rüyalar görüyorum.Kâbus bozukluğu, stres ve travmaPsikolog ya da hekim
Yakınım uykuda yürüyor ya da sayıklıyor.ParasomnilerHekim; güvenlik önlemleri

Aynı yakınmanın birden fazla gruba düşebildiğine dikkat edin. Örneğin “dinlenemiyorum” cümlesi hem uyku apnesinin hem de depresyonun ortak dilidir. Bu yüzden tek bir cümleye bakarak karar vermek yerine, süreyi, gündüz etkisini ve eşlik eden belirtileri birlikte değerlendirmek gerekir.

Gündüz uykululuğu ve uyku bozuklukları güvenliğinizi nasıl etkiler?

Uyku bozukluğu yalnızca geceyi değil, gündüz güvenliğini de etkiler. Uykulu bir zihin yavaş tepki verir, dikkati kaçırır ve hata yapar. NHS, uyku apnesinde aşırı uykululuğu olan kişilerin belirtiler denetim altına girene kadar araç kullanmaması gerektiğini vurgular. Aynı ilke, uykululuğa yol açan her durum için geçerlidir.

Direksiyon başında göz kapaklarınız düşüyorsa ya da bir toplantıda, derste ani uyku bastırıyorsa bu bir uyarıdır. Araç kullanmayı bırakın, mola verin ve hekime başvurun. Uykulu araç kullanmak yalnızca sizi değil, başkalarını da tehlikeye atar.

Ruh hâli de bu tablodan payını alır. Yetersiz ya da bölünen uyku sinirliliği, duygusal dalgalanmayı ve kaygıyı artırabilir. NHS, uyku apnesinin ruh hâli değişiklikleri ve dikkat dağınıklığıyla birlikte seyredebildiğini belirtir. Dolayısıyla sürekli sinirli, dalgın ya da isteksiz görünen biri bazen yalnızca stresli değil, aynı zamanda uykusuz olabilir.

Yakınlarınız uyku bozukluğunu nasıl fark edebilir?

Uyku bozukluklarının büyük kısmı kişinin kendi gözünden kaçar, çünkü belirtilerin çoğu uyurken olur. Bu nedenle yatak arkadaşınızın ya da aile üyelerinizin gözlemi çok değerlidir. Hekime iletmeniz gereken işaretler şunlardır:

  • Yüksek sesli horlama ve nefes duraksamaları.
  • Uykuda bacak sıçramaları ya da sürekli yer değiştirme.
  • Uykuda yürüme, bağırma ya da rüyayı canlandırma.
  • Gün içinde farkında olmadan uykuya dalma.
  • Gece yaşanan olayları sabah hiç hatırlamama.

Gözlemi dile getirirken “horluyorsun, rahatsız ediyorsun” yerine “Gece nefesin birkaç kez durdu, seni merak ettim” demek daha etkilidir. Böylece bir suçlama değil, kendi kaygınızı paylaşmış olursunuz.

Bu gözlemleri tarihleriyle birlikte not etmek hekim görüşmesinde zaman kazandırır. Gözlemi paylaşan kişi suçlayıcı olmamalı, dinleyen kişi de savunmaya geçmemelidir, çünkü horlama ya da uykuda konuşma çoğu kişi için utanç verici bir konudur ve utanç, yardım aramayı geciktirir.

Hangi uzman uyku bozukluğu türlerini değerlendirir?

İlk adres çoğu zaman aile hekimidir. Hekim yakınmanıza göre sizi bir uyku merkezine ya da ilgili dala yönlendirir. Solunum sorunları için göğüs hastalıkları ve kulak burun boğaz, aşırı uykululuk ve hareket bozuklukları için nöroloji, ruhsal boyut için psikiyatri devreye girebilir. Uyku merkezleri bu alanları çoğu zaman bir araya getirir.

Psikolog bu zincirin tıbbi halkası değildir; tanı koymaz, ilaç yazmaz. Ancak uykunun psikolojik boyutunda, yani kaygı, stres, düşünce örüntüleri, yatma alışkanlıkları ve ruh hâlinde çalışır. Randevudan önce şu hazırlığı yapmanız görüşmeyi verimli kılar:

  1. İki hafta uyku günlüğü tutun: yatış, kalkış, gece uyanmaları ve gündüz uyku hâli.
  2. Yakınınızdan horlama, nefes duraksaması ya da hareket gözlemini isteyin.
  3. Kullandığınız ilaçları, kafein ve alkol miktarınızı yazın. İlaçlarda kendi başınıza değişiklik yapmayın.
  4. Belirtilerin ne zaman başladığını ve neyle birlikte arttığını not edin.
  5. Sormak istediklerinizi önceden bir listeye geçirin.

Hangi uzmandan başlayacağınızdan emin değilseniz Kime başvurmalıyım? aracı belirtilerinize göre bir yön gösterir. Yalnızca yorgunluk ve düşük ruh hâli öne çıkıyorsa ne zaman psikolog desteği almalı rehberi de işinize yarar.

Uyku bozukluğu türleri arasında psikolojik danışmanlık nerede yer alır?

Psikolojik danışmanlık, uyku bozukluğu türlerinin tümünü tanımaz ve tümüne yanıt vermez. Alanım uyku sorunlarının psikolojik boyutudur: uykuya dalamama kaygısı, geceleri susmayan düşünceler, kâbuslar, uykudan korkma, stresin ve travmanın uykuya yansıması, uyku alışkanlıklarını sürdüren düşünce ve davranış örüntüleri.

Uzun süren uykusuzlukta bilişsel davranışçı yaklaşım, hekimlerin ve uyku merkezlerinin de bildiği bir seçenektir; NHS bunun bazen önerildiğini söyler. Ben bunu bilgi düzeyinde aktarıyorum ve bir sonuç vaat etmiyorum. Bedensel bir uyku bozukluğu kuşkusu varsa önce hekim değerlendirmesi gelir. Psikolojik çalışma bununla birlikte ya da sonrasında sürebilir.

Hafif ve orta düzeydeki zorlanmalarda ilk adım psikolojik danışmanlık olabilir. Tanı ve ilaç gerektiren durumlarda sizi psikiyatri hekimine yönlendiririm. Görüşmeler yaklaşık 50 ile 60 dakika sürer ve Serdivan'daki ofiste yüz yüze ya da online yapılabilir. Yetişkinlerle çalışma biçimim için yetişkin psikolojik danışmanlığı sayfasına, genel ruhsal durumunuzu gözden geçirmek için psikolojik check-up aracına göz atabilirsiniz.

Uyku bozukluğu türlerini bilmek size ne kazandırır?

Uyku bozukluğu türlerini bilmek, yakınmanızı doğru adrese taşımanızı sağlar. Uykusuzluğa kaygı, apneye horlama, narkolepsiye ani uyku atakları, ritim bozukluğuna geç yatış ve zor kalkış, parasomniye gece olayları eşlik eder. Her birinin ilk adımı farklıdır ve yanlış adrese başvurmak zaman kaybettirir.

Üstelik en sık gözden kaçanlar uykusuzluk dışındaki türlerdir. Çevresi horlayan birine “iyi uyuyor” der, gün içinde uyuklayan biri için ise “yorgun” deyip geçer. Oysa bu iki durum da uyku merkezinde değerlendirilmesi gereken işaretler olabilir.

Kendinizi bu listede bulduysanız bu bir tanı değil, doğru soruyu sormak için bir başlangıçtır. Sorularınız ya da psikolojik destek ihtiyacınız için randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Uyku bozukluğu türleri nelerdir?

ICSD-3 sınıflaması uyku bozukluklarını yedi ana grupta sıralar: uykusuzluk, uykuyla ilişkili solunum bozuklukları, aşırı uykululuk, sirkadiyen ritim bozuklukları, parasomniler, uykuyla ilişkili hareket bozuklukları ve diğer bozukluklar. DSM-5-TR de uyku-uyanıklık bozuklukları adlı ayrı bir bölüm taşır. Hangi gruba girdiğinizi hekim ve uyku merkezi değerlendirir.

Uykusuzluk ne kadar sürerse uzun süreli sayılır?

NHS, üç aydan kısa süren uykusuzluğa kısa süreli, üç ay ve üzeri süren uykusuzluğa uzun süreli der. Süre tek başına belirleyici değildir; gündüz işlevinin bozulması ve duyulan sıkıntı da önemlidir. Sorun üç ayı aşıyorsa ya da yaşamınızı zorluyorsa hekime başvurmak yerindedir.

Uyku apnesi ile horlama aynı şey midir?

Hayır. Horlama uyku apnesinin sık anlatılan bir işaretidir, ancak horlayan herkeste apne yoktur. Apnede solunum uyku sırasında tekrar tekrar durur ya da yüzeyselleşir ve gün içinde yoğun yorgunluk, dikkat dağınıklığı ve sabah baş ağrısı ortaya çıkabilir. Ayrımı uyku kliniğindeki gece izlemesi yapar.

Narkolepsi ile aşırı uykululuk aynı şey mi?

Narkolepsi, aşırı uykululuk grubunun içinde yer alır ama tek üyesi değildir. APA narkolepsiyi, çoğu kez ani kas güçsüzlüğünün eşlik ettiği, nadir bir durum olarak tanımlar. Aşırı uykululuk bozukluğunda ise en az 7 saat uykudan sonra bile uyku hâli sürer. Ayrımı uyku merkezi yapar.

Uyku bozukluğu için önce psikoloğa mı hekime mi gitmeliyim?

Bedensel işaretler öne çıkıyorsa önce hekime gidin. Horlama, nefes duraksaması, gün içi ani uykuya dalma, bacak huzursuzluğu ve yaralanma riski taşıyan gece hareketleri bu gruptadır. Kaygı, stres, kâbus ve uyku alışkanlıkları öne çıkıyorsa psikolojik danışmanlık uygundur. Çoğu zaman ikisi birlikte gerekir.

Uyku bozukluklarında ilaç ya da takviye kullanmalı mıyım?

Bu konuda öneri yapmam, çünkü ilaç ve takviye kararı hekime aittir. Uykunuzun yeni bir ilaçla bozulduğunu düşünüyorsanız ilacı kendi başınıza bırakmayın ya da değiştirmeyin; yazan hekimle konuşun. Alışkanlıkları gözden geçirmek ve nedeni değerlendirmek çoğu zaman ilk adımdır. Eczanede satılan ürünler için de aynı kural geçerlidir; kullanmadan önce hekiminize ya da eczacınıza danışın.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 25 Temmuz 2019 Son güncelleme: 31 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73