Normal Sandığımız Ama Ruh Sağlığını Bozan Alışkanlıklar

21 Haziran 2026Güncelleme: 31 Ekim 202617 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (22 bölüm)
  1. Ruh sağlığını bozan alışkanlıklar nelerdir?
  2. Ruh sağlığını bozan alışkanlıklar neden fark edilmeden sürer?
  3. Ruh sağlığını bozan alışkanlıkları nasıl ayırt edersiniz?
  4. Bu alışkanlıklar çocukluktan mı gelir?
  5. Her isteğe evet demek fedakârlık mıdır?
  6. Hayır demeyi nasıl öğrenirsiniz?
  7. Sürekli meşgul olmak üretkenlik midir?
  8. Dinlenmeyi suçluluk duymadan nasıl öğrenirsiniz?
  9. Duyguları mantıkla susturmak güçlü olmak mıdır?
  10. Duygularla mantık arasında nasıl denge kurarsınız?
  11. Her şeyi önceden planlamak kontrol mü sağlar, kaygıyı mı besler?
  12. Belirsizliğe tahammülü nasıl artırırsınız?
  13. Ruh sağlığını bozan alışkanlıklar birbirini nasıl besler?
  14. Çalışanlarda, ebeveynlerde ve öğrencilerde bu alışkanlıklar nasıl ortaya çıkar?
  15. Mükemmeliyetçilik de bu listede yer alır mı?
  16. Hangi alışkanlık sizde daha belirgin?
  17. Alışkanlıkları değiştirmek için nereden başlarsınız?
  18. Aynı alışkanlıklara neden tekrar tekrar dönersiniz?
  19. Ne zaman psikolojik destek almak gerekir?
  20. Psikolojik danışmanlıkta bu alışkanlıklara nasıl bakarız?
  21. Bu hafta hangi alışkanlığa küçük bir alan açabilirsiniz?
  22. Sıkça sorulan sorular
Normal Sandığımız Ama Ruh Sağlığını Bozan Alışkanlıklar
Kısaca

Ruh sağlığını bozan alışkanlıkların en sinsisi, çevrede normal sayılanlardır: her isteğe evet demek, sürekli meşgul olmak, duyguları mantıkla susturmak ve geleceği baştan sona planlamak. Kısa vadede rahatlatır, uzun vadede enerjiyi, uykuyu ve yakınlığı tüketir. Hangisinin sizde belirgin olduğunu fark etmek ve tek bir küçük adımla başlamak değişimin yolunu açar. Zorlanma sürerse bir psikologla görüşebilirsiniz.

Ruh sağlığını bozan alışkanlıklar nelerdir?

Ruh sağlığını bozan alışkanlıklar, kısa vadede işe yarar gibi görünen ama uzun vadede enerjinizi, uykunuzu, ilişkilerinizi ve duygu dengenizi yıpratan tekrarlayan davranışlardır. En sinsi olanlar çevrede yaygın olduğu için normal sayılanlardır: her isteğe evet demek, hiç durmamak, duyguları mantıkla susturmak ve geleceği baştan sona planlamaya çalışmak.

Bu dört davranışın ortak yanı, dışarıdan olumlu karşılanmasıdır. Dolayısıyla çoğumuz onları sorgulamaz. Üstelik bu alışkanlıkların çoğu kötü niyetli olmaktan çok, bir dönem işe yaramış başa çıkma yollarıdır. Oysa sabahları yorgun uyanmanın, içinizdeki sürekli huzursuzluğun ya da zihinsel bulanıklığın arkasında bu alışkanlıklardan biri ya da birkaçı yatıyor olabilir.

  • Hayır diyememek: Dışarıdan fedakârlık gibi gelir.
  • Sürekli meşgul olmak: Dışarıdan üretkenlik gibi gelir.
  • Duyguları mantıkla susturmak: Dışarıdan olgunluk gibi gelir.
  • Her şeyi önceden planlamak: Dışarıdan sorumluluk gibi gelir.

Bu dört alışkanlık tüm yıpratıcı davranışları kapsamaz. Alkol, aşırı ekran kullanımı, uykusuzluk ya da sosyal medyadaki karşılaştırmalar da benzer bir mantıkla yıpratabilir. Burada, yaygın olduğu ve normal sayıldığı için en az sorgulananlara odaklanıyorum.

Bu yazı sizi test etmez ve tanı koymaz. Amacı, hayatınızda hangi davranışın ne kadar yer kapladığını görmenize yardım etmektir. Sonunda küçük değişim adımlarını ve ne zaman destek almanın yerinde olduğunu da bulacaksınız.

Ruh sağlığını bozan alışkanlıklar neden fark edilmeden sürer?

Çünkü bir davranışın normal görünmesi, size iyi geldiğini göstermez. Normal görünen davranış çoğu zaman çevrede yaygın olan davranıştır ve herkes yaptığı için onu sorgulamayız. Üstelik bu davranışlar çoğunlukla övgü alır: hep müsait olan kişiye “çok iyi insan”, hiç durmayan kişiye “çalışkan”, duygusunu göstermeyen kişiye “olgun” denir.

İkinci neden zaman farkıdır. Bu alışkanlıkların kazancı hemen gelir. Evet deyince gerginlik azalır, meşgul olunca huzursuzluk susar, planlayınca kaygı hafifler. Bedeli ise yavaş ve birikerek ödersiniz. Zihin kısa vadeli rahatlamayı ödüllendirdiği için alışkanlık pekişir.

Sosyal ödül de bu döngüyü güçlendirir. Çevre fazla çalışmanızı överken dinlenmenizi tuhaf karşılayabilir. Böyle bir ortamda alışkanlığı değiştirmek, yalnızca kendi iç sesinizle değil, çevrenin beklentisiyle de başa çıkmak anlamına gelir.

Üçüncü neden kimliktir. Zamanla davranış kişiliğinizin bir parçası gibi hissettirir. “Ben böyleyim” cümlesi, değişimi bir tehdit gibi gösterir. Oysa bu davranışlar doğuştan gelen özellikler değil, çoğu zaman sonradan edindiğiniz ve değiştirebileceğiniz alışkanlıklardır.

Ruh sağlığını bozan alışkanlıkları nasıl ayırt edersiniz?

Ölçüt davranışın kendisi değil, bedeli ve esnekliğidir. Evet demek, çalışmak, duyguyu yönetmek ve planlamak kendi başına sağlıklı davranışlardır. Zarar, davranış otomatikleştiğinde, bırakamadığınızda ve bedeli ortaya çıktığında başlar. Aşağıdaki tablo dört alışkanlığın altındaki inancı ve bedelini özetliyor.

Dört alışkanlığın özeti
AlışkanlıkAltındaki inançKısa vadede ne verirUzun vadede neyi tüketir
Her isteğe evet demekHayır dersem sevilmemGerginliği ve çatışmayı azaltırZamanı, enerjiyi ve kendi ihtiyaçlarını
Sürekli meşgul olmakDurursam değerim düşerBoşluğu ve huzursuzluğu bastırırDinlenmeyi, uykuyu ve yaratıcılığı
Duyguları mantıkla susturmakDuygu göstermek zayıflıktırKontrol hissi verirYakınlığı, iç huzuru ve beden rahatlığını
Her şeyi önceden planlamakHazırlanmazsam kötü bir şey olurBelirsizliği geçici olarak azaltırEsnekliği ve anı yaşama gücünü

Bir davranışın zarar verdiğinden şüpheleniyorsanız kendinize birkaç soru sorabilirsiniz.

  • Bırakmaya çalıştığınızda belirgin bir huzursuzluk ya da suçluluk duyuyor musunuz?
  • Davranışın bedeli uykunuzda, ilişkilerinizde ya da sağlığınızda belirginleşti mi?
  • Davranışı seçiyor musunuz, yoksa otomatik mi yapıyorsunuz?
  • Davranıştan sonra rahatlamak yerine daha yorgun mu hissediyorsunuz?

Dönemsel yoğunluk ile süregiden örüntü farklıdır. Sınav haftası ya da proje teslimi gibi geçici dönemlerde meşgul olmak olağandır. Sorun, o dönem bittiği hâlde aynı tempoyu sürdürmektir.

Bu alışkanlıklar çocukluktan mı gelir?

Çoğu zaman kökleri çocukluğa uzanır, ama bu bir suçlama değildir. Çocuk, hangi davranışın sevgi, övgü ya da güvenlik getirdiğini çok erken öğrenir. Hep yardım eden çocuk takdir görüyorsa evet demeyi, başarılı olan çocuk ilgi topluyorsa durmamayı, duygusunu gösterdiğinde azar işiten çocuk ise susmayı benimseyebilir.

Belirsizlikle dolu bir evde büyüyen çocuk da önceden hazırlanmayı bir güvenlik stratejisi hâline getirebilir. Bu stratejiler o dönemde mantıklıdır. Sorun, koşullar değiştiği hâlde alışkanlığın aynı sertlikle sürmesidir.

Kökenleri anlamak, alışkanlığı bahane etmek için değil, onu daha az yargılayarak değiştirmek içindir. Çünkü kendinize yönelttiğiniz sertlik değişimi kolaylaştırmaz, çoğu zaman engeller.

Her isteğe evet demek fedakârlık mıdır?

Fedakârlık bilinçli bir seçimdir, hayır diyememek ise çoğu zaman korkudan doğan otomatik bir tepkidir. İkisini ayıran şey sonrasıdır. Seçerek verdiğinizde içiniz rahat kalır, korkarak verdiğinizde ise kırgınlık ve yorgunluk birikir.

Psikolojide başkalarını memnun etme eğilimi, reddedilme ve çatışma korkusundan güç alır. Kişi “hayır dersem sevilmem” inancıyla hareket eder. Dolayısıyla her evet, aslında kendi zamanınıza, enerjinize ve ihtiyaçlarınıza söylediğiniz örtük bir hayırdır.

Kültürel beklentiler bu eğilimi güçlendirir. Yardımlaşmayı ve uyumu yücelten ortamlarda sınır koymak bencillik gibi algılanabilir. Oysa sağlıklı yardımlaşma, karşılıklılığa ve seçme özgürlüğüne dayanır.

Aşağıdaki işaretler, evetlerin fedakârlıktan çok korkuya dayandığını düşündürebilir.

  • Evet dedikten hemen sonra pişman olursunuz.
  • Kabul ettiğiniz işleri içten içe öfkeyle yaparsınız.
  • Kendi planlarınızı sürekli başkalarınınkine göre ertelersiniz.
  • Midenizin düğümlendiğini hissedersiniz, hem de hayır demeyi düşünürken.

Örnek senaryo: Her akşam iki farklı arkadaşının isteğini yerine getiren, hafta sonlarını da başkalarının işleriyle dolduran bir kişi düşünün. Yorgunluğunu fark ettiğinde bile kimseye kızamaz, çünkü kendisi evet demiştir. Bir gün küçük bir ricaya içinden öfkeyle yanıt verdiğini fark eder ve bunun bir sınır işareti olabileceğini düşünür.

Hayır demeyi nasıl öğrenirsiniz?

Hayır demek sertlik ya da bencillik değildir. İlişkinizi ve enerjinizi birlikte koruyan bir beceridir. Küçük isteklerle başlamak ve cümleyi önceden hazırlamak işe yarar.

  1. Hemen yanıt vermeyin: “Takvimime bakıp size döneyim” cümlesi size zaman kazandırır.
  2. Kısa ve net olun: Uzun gerekçeler karşı tarafa pazarlık alanı açar.
  3. Gerekirse alternatif sunun: “Bugün yapamıyorum, ama perşembe yarım saat ayırabilirim” diyebilirsiniz.
  4. Suçluluğu bekleyin: İlk denemelerde ortaya çıkması olağandır ve zamanla azalır.
  5. Düşük riskli durumlarla pratik yapın: Önce önemsiz bir istekte deneyin.

Hayır dediğinizde ilişki çoğu zaman zarar görmez. Bu deneyim, “hayır dersem sevilmem” inancını zamanla zayıflatır. Ayrıca sınır koyan kişiye karşı çevrenin saygısı artabilir.

Sınır cümleleri bağlama göre değişir. Aşağıdaki örnekler, kendi üslubunuza uyarlayabileceğiniz birer çerçevedir.

  • İş yerinde: “Bu hafta yoğunum, bu işi önümüzdeki pazartesi alabilirim.”
  • Arkadaşlıkta: “Gelmek isterdim ama bu akşam kendime zaman ayırmam gerekiyor.”
  • Ailede: “Bu hafta sonu yardım edemeyeceğim, ama hafta içi bir akşam seni arayabilirim.”

Sürekli meşgul olmak üretkenlik midir?

Hayır, meşgul olmak ile üretken olmak aynı şey değildir. Üretkenlik amaca hizmet eden verimdir. Meşguliyet ise çoğu zaman boşluktan ya da duygudan kaçmanın bir yoludur. Koltukta hiçbir şey yapmadığınız yirmi dakikada suçluluk duyuyorsanız, dinlenmeyi hak etmeniz gereken bir ödül olarak benimsemiş olabilirsiniz.

Dünya Sağlık Örgütü tükenmişliği, iyi yönetilemeyen kronik iş stresinden doğan bir sendrom olarak tanımlar. Üç boyutu vardır: enerji tükenmesi ya da bitkinlik, işe karşı artan zihinsel mesafe ya da olumsuzluk ve azalan mesleki etkinlik. Örgüt bunu tıbbi bir durum olarak değil, mesleki bir olgu olarak sınıflar.

Sonnentag ve Fritz'in derlemesi de benzer bir tabloyu gösterir. İş yükü arttıkça kişinin işten zihinsel olarak uzaklaşması zorlaşır. Düşük uzaklaşma ise daha yüksek gerginlikle, tükenmişlikle ve daha düşük yaşam doyumuyla ilişkilidir. Yani dinlenmek yalnızca bedeni değil, zihni de işten ayırabilmeyi gerektirir.

Dinlenmeyi suçluluk duymadan nasıl öğrenirsiniz?

Dinlenmeyi bir lüks gibi değil, bir bakım işi gibi düşünmek işe yarar. Telefonunuzu şarj etmek için suçluluk duymazsınız. Aynı mantık sizin için de geçerlidir.

  • Dinlenmeyi takvime yazın: Boş saat bırakmak yerine dinlenme etiketli bir saat ayırın.
  • Bir bitiriş ritüeli kurun: Gün sonunda yarının işlerini yazıp bilgisayarı kapatın.
  • Hiçbir şey yapmamayı kademeli deneyin: Önce on dakika, sonra yirmi dakika.
  • Ekranı dinlenme saymayın: Kaydırmak zihni dinlendirmekten çok meşgul eder.
  • Suçluluğu gözleyin: Suçluluk geldiğinde “bu da bir bakım” diyebilirsiniz.

Her dinlenme aynı işi görmez. Bedeniniz uykuyla, zihniniz işten kopmayla, duygularınız anlatmayla, ilişkileriniz de birlikte geçen sakin zamanla kendini toparlar. Bu nedenle yalnızca uyumak yerine, hangi alanın yorulduğuna göre dinlenme biçimini seçmek daha etkili olur.

Dinlenme aralıkları arttıkça ilk başta huzursuzluk de artabilir. Bu, boşluğun daha önce duyguları bastıran bir şeyle dolu olduğunu gösterir. Huzursuzluk geçmiyorsa ya da boşlukta yoğun bir sıkıntı doğuyorsa bir psikologla konuşmak yerindedir.

Duyguları mantıkla susturmak güçlü olmak mıdır?

Hayır, duyguyu mantıkla susturmak çoğu zaman güçlü olmaktan çok kaçınmaktır. “Bunda büyütecek bir şey yok”, “daha kötü durumda olanlar var” ya da “ağlamanın faydası yok” gibi cümleler dışarıdan olgunluk gibi gelir. Ancak duyguyu geçersiz kılan her cümle duyguyu çözmez, yalnızca içeride bekletir.

Gross ve John'un araştırması, duyguyu ifade etmeden saklamayı alışkanlık edinenlerin daha az olumlu ve daha çok olumsuz duygu yaşadığını gösteriyor. Aynı kişiler ilişkilerinde daha zayıf bir işleyiş ve daha düşük bir iyi oluş bildiriyor. Duyguyu yeniden değerlendirmek ise farklıdır. Durumu yeni bir açıdan yorumlamak, daha olumlu sonuçlarla ilişkili çıkıyor.

Fark şuradadır: yeniden değerlendirmede duyguyu önce tanır, sonra yorumlarsınız. Susturmada ise duyguyu tanımadan geçersiz kılarsınız. Bu bulgular ilişkiyi gösterir, nedensellik kanıtlamaz. Yine de duygusuna yer vermeyen kişilerin gün sonunda bitkin kalması, görüşmelerde sık duyduğum bir tablodur.

Duygularla mantık arasında nasıl denge kurarsınız?

Mantık düşman değildir. Önemli olan sıralamadır: önce his, sonra düşünce. Duyguyu duyduktan sonra devreye giren mantık kararlarınızı sakinleştirir. Duyguyu hiç duymadan çalışan mantık ise yalnızca bastırır.

  1. Önce duyguyu adlandırın: “Şu an kırgınım” ya da “Şu an kaygılıyım” deyin.
  2. Duyguya yer verin: Nefesinizi yavaşlatın ve duygunun bedeninizde nerede olduğuna yirmi saniye bakın.
  3. Ardından mantığı çağırın: “Bu duygu bana neyi söylüyor, ne yapmak istiyorum?” diye sorun.
  4. Gerekirse paylaşın: Duyguyu güvendiğiniz birine iki cümleyle anlatın.

Aşağıdaki tablo, duyguyu susturan cümleleri duyguya yer açan karşılıklarıyla yan yana koyuyor.

Susturan cümleler ve yer açan cümleler
Susturan cümleYer açan karşılığı
Bunda büyütecek bir şey yokBu beni gerçekten etkiledi
Daha kötü durumda olanlar varBaşkalarının acısı benim acımı geçersiz kılmaz
Ağlamanın faydası yokŞu an ağlamak istiyorum ve buna izin verebilirim
Güçlü olmalıyımZorlanıyorum ve bu insani bir durum

Başlangıçta bu sıra yapay gelebilir. Ancak birkaç hafta tekrarladığınızda duyguları daha az ani ve daha az bunaltıcı hissetmeye başlarsınız. Çünkü duygu duyulduğunda ve adlandırıldığında yoğunluğu çoğu zaman düşer.

Her şeyi önceden planlamak kontrol mü sağlar, kaygıyı mı besler?

Planlamak sağlıklı bir beceridir, ancak her senaryoyu önceden çözmeye çalışmak kaygının beslediği bir döngüdür. İlki geleceğe hazırlanmaktır. İkincisi ise “ya olursa” sorularını zihinde sonsuza kadar çevirmektir.

Carleton'ın derlemesi, bilinmeyen karşısındaki korkunun kaygı ve ilişkili durumlarda ortak bir çekirdek olabileceğini, belirsizliğe tahammülsüzlüğün de buna yakın bir kavram olduğunu öne çıkarır. Belirsizliğe tahammülü düşük kişi, kontrol davranışlarıyla rahatlar. Rahatlama ise “kontrol etmeseydim kötü olurdu” inancını güçlendirir. Böylece döngü sürer.

Belirsizlik birçok kişiye tehdit gibi hissettirir. Zihin bilinmeyeni olası bir risk olarak yorumladığında, kontrol etmek ve önceden hazırlanmak rahatlatıcı bir çözüm gibi gelir. Ancak her belirsizliği ortadan kaldırmaya çalışmak, hiç bitmeyecek bir yükü taşımanıza yol açar.

Sağlıklı planlama ve kaygıyla beslenen planlama
Sağlıklı planlamaKaygıyla beslenen planlama
Bir kez düşünüp karar verirsinizAynı senaryoyu tekrar tekrar çevirirsiniz
Eyleme dönüşürZihinde kalır, eyleme dönüşmez
Belirsizlik için pay bırakırHer ihtimali kapatmaya çalışır
Sonunda rahatlama verirRahatlama kısa sürer, yeni bir “ya olursa” gelir

Belirsizliğe tahammülü nasıl artırırsınız?

Belirsizliği tamamen yok edemezsiniz, ancak onunla birlikte yaşamayı çalışabilirsiniz. Aşağıdaki adımlar bunu küçük dozlarla denemenizi sağlar.

  1. Endişeyi türüne ayırın: Şu an elinizde bir eylem var mı, yoksa yalnızca bir “ya olursa” sorusu mu?
  2. Çözülebilir endişe için tek bir adım belirleyin ve zamanını yazın.
  3. Çözülemeyen endişe için günde on beş dakikalık bir endişe saati ayırın. Gün içinde gelen kaygıyı bu saate erteleyin.
  4. Küçük belirsizlikleri deneyin: Bir akşamı plansız geçirin ya da yeni bir yoldan eve dönün.
  5. “Bilmiyorum” cümlesine alışın: “Bilmiyorum, ama başa çıkabilirim” demek belirsizliğin gücünü azaltır.

Bu adımlar yoğun kaygıyı tek başına ortadan kaldırmaz. Endişe gün boyu sürüyor, uykunuzu ve işlevinizi bozuyorsa bir psikologla görüşmek yerindedir.

Ruh sağlığını bozan alışkanlıklar birbirini nasıl besler?

Dört alışkanlık çoğu zaman tek tek değil, zincir hâlinde çalışır. Zincirin halkaları şöyle birbirine bağlanabilir.

  1. Her isteğe evet dersiniz ve yükünüz artar.
  2. Yük arttıkça meşgul olmaktan çıkamazsınız.
  3. Meşgulken duygulara bakacak zaman kalmaz ve onları mantıkla susturursunuz.
  4. Bastırılan gerginlik geleceğe dair kaygıyı artırır, siz de her şeyi önceden planlamaya sarılırsınız.
  5. Planlar yeni görevler doğurur ve döngü yeniden başlar.

Zincirin bir halkasını gevşetmek, diğerlerini de gevşetir. Örneğin hayır diyebildiğinizde yük azalır, yük azaldığında dinlenmeye ve duygulara yer açarsınız. Bu nedenle hepsini birden değiştirmeye çalışmak yerine, en erişilebilir halkadan başlamak yeterlidir.

Çalışanlarda, ebeveynlerde ve öğrencilerde bu alışkanlıklar nasıl ortaya çıkar?

Alışkanlıklar farklı rollerde farklı biçimler alır. Aşağıdaki örnekler tanı değil, yalnızca sık rastlanan örüntülerdir.

  • Çalışanlar: Fazla görev almak, izin kullanamamak, kaygıyı sakin görünerek örtmek ve her ayrıntıyı tek başına planlamak sık rastlanan biçimlerdir. Sonuçta işten çıktığınızda zihniniz de işten çıkmaz.
  • Ebeveynler: Her istekte evet demek, ailenin yükünü tek başına taşımak, kendi yorgunluğunu bastırmak ve çocuğun geleceğini hesaplamaya çalışmak ebeveynlikteki yüzleridir. Bu durum kendi ihtiyaçlarının sürekli ikinci plana düşmesine yol açar.
  • Öğrenciler: Dinlenmeden ders çalışmak, yorulduğunda kendini bastırmak ve sınavla ilgili her olasılığı planlamak çok yaygındır. Bu tablo çoğu zaman sınav kaygısıyla iç içe geçer.

Mükemmeliyetçilik de bu listede yer alır mı?

Mükemmeliyetçilik, normal görünen ama yıpratan davranışların en tanınmışlarından biridir. Ancak kendi başına bir yazıyı hak eden ayrı bir konudur ve bu yazının odağı değildir.

Mükemmeliyetçiliğin kökenlerini, belirtilerini ve yıpratıcı yanlarını normal görünen ama yıpratan davranışlar yazısında ayrıntılı ele aldım. Oradaki davranışlarla buradaki dört alışkanlık sık iç içe geçer.

Örneğin her şeyi önceden planlamak çoğu zaman hata yapma korkusuyla, herkesi memnun etmek ise eleştirilme korkusuyla birleşir. Bu bağlantıyı fark etmek, hangi alışkanlığın altında hangi korkunun yattığını görmenize yardım eder.

Hangi alışkanlık sizde daha belirgin?

Aşağıdaki sorular puan vermez ve tanı koymaz. Hangi alışkanlığın sizde daha ağır bastığını fark etmenize yardım eder.

  • Bir isteği kabul ettikten sonra kendinize zaman kalmadığını sık sık hissediyor musunuz?
  • Hayır demeyi düşündüğünüzde suçluluk ya da korku duyuyor musunuz?
  • Boş kaldığınızda huzursuzluk, sıkıntı ya da suçluluk artıyor mu?
  • Dinlenmeyi ancak işleriniz bittikten sonra hak etmiş sayıyor musunuz?
  • Üzgün ya da kırgınken kendinize “abartıyorsun” diyor musunuz?
  • Duygularınızı anlatmak yerine mantıkla kapatmayı mı seçiyorsunuz?
  • Gelecek hakkında çoğu zaman “ya olursa” senaryoları kuruyor musunuz?
  • Planınız bozulduğunda belirgin biçimde gerginleşiyor musunuz?

Evet cevaplarının sayısı bir puan değildir. Hangi kümede toplandıkları sizi yönlendirir. Sorular sırayla dört alışkanlığa karşılık gelir: ilk ikisi evet demeyi, sonraki ikisi meşguliyeti, ardından gelen ikisi duyguları susturmayı, son ikisi ise planlamayı yoklar. Son iki haftanızın genel iyi oluşuna bakmak isterseniz Psikolojik Check-up aracını kullanabilirsiniz.

Alışkanlıkları değiştirmek için nereden başlarsınız?

Değişim, hepsini birden bırakmakla değil, tek bir küçük adımla başlar. Alışkanlıkların işlevi vardır; bu işlevi karşılayan başka bir davranış bulmadığınızda eski davranış geri döner.

  1. Tek bir alışkanlık seçin ve onu bir hafta boyunca yalnızca gözleyin.
  2. Davranışı küçültün: Bütün istekleri reddetmek yerine haftada bir isteğe hayır deyin.
  3. İşlevini karşılayan alternatif koyun: Meşguliyetle kaçtığınız boşluğa kısa bir yürüyüş ya da bir telefon görüşmesi ekleyin.
  4. Küçük bir ölçüt belirleyin: Bu hafta kaç kez denediğinizi sayın, sonucu değil denemeyi ölçün.
  5. Aksamayı bekleyin ve şefkatle karşılayın: Bir gün eski davranışa dönmeniz başarısızlık değildir.

Alışkanlığı tamamen yok etmeye çalışmak yerine, daha dengeli bir karşılığına dönüştürmek çoğu zaman daha gerçekçidir.

Yıpratan alışkanlık ve daha dengeli karşılığı
Yıpratan alışkanlıkDaha dengeli karşılığı
Her isteğe evet demekSeçerek evet demek, gerektiğinde nazikçe hayır demek
Sürekli meşgul olmakPlanlı çalışmak ve planlı dinlenmek
Duyguyu mantıkla susturmakÖnce duyguyu duymak, sonra düşünmek
Her şeyi önceden planlamakYeterince hazırlanmak ve belirsizliğe pay bırakmak

Ölçütünüzü küçük tutun. Bu hafta tek bir isteğe hayır demeniz ya da yirmi dakika boş kalmanız, başlamak için yeterlidir. Büyük bir dönüşüm planı çoğu zaman ilk aksama gününde vazgeçmenize yol açar. Küçük adım ise sürdürülebilir olur.

Değişmek istediğiniz hâlde başlayamıyorsanız, bu çoğu zaman irade eksikliği değil, değişime karşı doğal bir dirençtir. Bu direncin nedenlerini değişmek istiyorum ama yapamıyorum yazısında anlattım.

Aynı alışkanlıklara neden tekrar tekrar dönersiniz?

Alışkanlıklar otomatik çalışır ve stres arttığında en eski, en tanıdık davranış devreye girer. Yorgun, kaygılı ya da kırgın olduğunuzda eski yolun cazibesi artar. Bu bir irade zayıflığı değil, daha önce öğrendiğiniz bir tepkinin doğal işleyişidir.

Tetikleyicilerinizi tanımak işinizi kolaylaştırır. Örneğin yoğun bir hafta, bir çatışma ya da yorgunluk eski alışkanlığı hızla çağırıyor olabilir. Bu anları önceden fark ettiğinizde alternatif davranışı hazır tutmanız mümkün olur.

Bazı kişilerde bu döngü yalnızca alışkanlıkta değil, ilişkilerde ve yaşam olaylarında da kendini tekrar eder. Benzer biçimde sonuçlanan ilişkiler ya da çatışmalar yaşıyorsanız neden hep aynı şeyleri yaşıyorum sorusunu ele alan yazıya bakabilirsiniz.

Ne zaman psikolojik destek almak gerekir?

Bu alışkanlıklar çoğu insanda zaman zaman ortaya çıkar ve tek başına bir rahatsızlık değildir. Ancak aşağıdaki işaretlerden bir kısmı birkaç haftadan uzun sürüyor ve günlük yaşamınızı etkiliyorsa bir psikologla görüşmek yerinde olur.

  • Sürekli yorgunsunuz ve dinlenince de toparlanmıyorsunuz.
  • Uykunuz ya da iştahınız belirgin biçimde değişti.
  • Kaygı, öfke ya da çökkünlük gün içinde sık sık sizi ele geçiriyor.
  • İşinizde, ilişkilerinizde ya da okulunuzda işlevinizi sürdürmekte zorlanıyorsunuz.
  • Bu alışkanlıklar sizi sağlığınızdan ya da sevdiklerinizden uzaklaştırıyor.

Hafif ve orta düzeydeki zorlanmalarda ilk adım çoğu zaman psikolojik danışmanlık olabilir. Ağır belirtilerde, gerçeklikten kopmada ya da madde kullanımında ise önce bir psikiyatri hekimi değerlendirmelidir. Ayrımı psikolog mu psikiyatrist mi rehberinde, işaretleri ise ne zaman psikolog desteği gerekir sayfasında bulabilirsiniz.

Psikolojik danışmanlıkta bu alışkanlıklara nasıl bakarız?

Psikolojik danışmanlıkta amaç, bu davranışları yargılamak ya da hemen bırakmanızı istemek değildir. Önce her alışkanlığın size ne zaman ve neden yararlı olduğuna bakarız. Çünkü çoğu zaman bu davranışlar bir dönem sizi gerçekten korumuştur.

Ardından davranışın bugün size neye mal olduğunu birlikte değerlendiririz ve küçük, uygulanabilir denemeler tasarlarız: bir isteğe hayır demek, planlı bir dinlenme saati koymak, bir duyguya ad vermek ya da bir belirsizliğe bilerek katlanmak. Bir görüşme yaklaşık 50 ile 60 dakika sürer. Serdivan'da yüz yüze ya da online görüşebiliriz. Yetişkinler için çerçeveyi yetişkin psikolojisi sayfasında bulabilirsiniz.

Zamanı kısıtlı olanlar için online görüşme de bir seçenektir. Türkiye'nin her yerinden görüntülü görüşme yapabilirsiniz.

Bu hafta hangi alışkanlığa küçük bir alan açabilirsiniz?

Ruh sağlığını bozan alışkanlıkları bir günde bırakmanız gerekmez. Bu hafta yalnızca bir tanesine küçük bir alan açabilirsiniz. Aşağıdaki mini deneylerden birini seçin.

  1. Hayır deneyi: Küçük bir isteği hemen yanıtlamayın, bir gün bekleyip döneceğinizi söyleyin.
  2. Dinlenme deneyi: Telefonsuz yirmi dakika boş kalın ve ne hissettiğinizi gözleyin.
  3. Duygu deneyi: Bir duyguyu mantığa çevirmeden önce adlandırın ve iki dakika yanında kalın.
  4. Plan deneyi: Bir akşamı bilerek plansız bırakın ve belirsizliğe katlanabildiğinize dikkat edin.

Kendi hayatınıza uygun bir yol haritası çıkarmak isterseniz randevu ve iletişim sayfasından size uygun saati seçebilirsiniz. Ücret ve ödeme bilgisini randevu öncesinde açıkça paylaşırım. Normal olan her zaman sağlıklı olan anlamına gelmez. Fark etmek, değişimin ilk ve en önemli adımıdır.

Sıkça sorulan sorular

Ruh sağlığını bozan alışkanlıklar hangileridir?

Tek bir liste yoktur, ancak çoğu kişide yıpratıcı olan dört alışkanlık sık görülür: her isteğe evet demek, sürekli meşgul olmak, duyguları mantıkla susturmak ve her şeyi önceden planlamaya çalışmak. Hepsi kısa vadede rahatlatır, uzun vadede enerjiyi, uykuyu ve yakınlığı tüketir. Aşırı ekran kullanımı ve uykusuzluk da benzer biçimde yıpratabilir.

Bir alışkanlığın zararlı olduğunu nasıl anlarım?

Davranışın kendisine değil, bedeline ve esnekliğine bakın. Bırakmaya çalıştığınızda belirgin huzursuzluk ya da suçluluk duyuyorsanız, davranışı otomatik yapıyorsanız ve sonunda rahatlamak yerine yorgunluk hissediyorsanız zararlı olabilir. Bedeli uykunuzda, ilişkilerinizde ya da sağlığınızda görünür hâle gelmişse bir psikologla konuşmak yararlıdır ve gidişatı netleştirir.

Hayır diyemiyorum, bu bir hastalık mı?

Hayır, hayır diyememek tek başına bir hastalık ya da tanı değildir. Çoğu zaman reddedilme ve çatışma korkusundan beslenen öğrenilmiş bir tepkidir. Ancak sürekli yorgunluk, kırgınlık ya da öfke birikiyorsa ve yaşamınızı etkiliyorsa bir psikologla görüşmek, bu örüntünün kaynağını anlamanıza ve yeni tepkiler geliştirmenize yardım eder.

Sürekli meşgul olmak tükenmişliğe yol açar mı?

Her meşguliyet tükenmişliğe yol açmaz, ancak dinlenmeden ve işten zihinsel olarak uzaklaşamadan sürdürülen yoğun çalışma riski artırabilir. Dünya Sağlık Örgütü tükenmişliği, iyi yönetilemeyen kronik iş stresinden doğan bir sendrom olarak tanımlar. Bitkinlik, işe karşı artan mesafe ve azalan etkinlik başlıca işaretleridir.

Duygularımı bastırmak kaygıyı artırır mı?

Araştırmalar, duyguyu alışkanlık olarak bastırmanın daha az olumlu ve daha çok olumsuz duyguyla, daha zayıf ilişkilerle ve daha düşük iyi oluşla ilişkili olduğunu gösteriyor. Bu ilişki nedensellik kanıtlamaz. Yine de duyguyu önce tanıyıp sonra yorumlamak daha dengeli bir yoldur. Yoğun kaygı sürerse bir psikologla görüşebilirsiniz.

Bu alışkanlıkları tek başıma değiştirebilir miyim?

Çoğu kişi küçük adımlarla bir ölçüde değiştirebilir. Tek bir alışkanlık seçmek, davranışı küçültmek ve işlevini karşılayan bir alternatif koymak iyi bir başlangıçtır. Ancak değişim aylardır denenmesine rağmen sonuç vermiyorsa ya da yoğun sıkıntı eşlik ediyorsa bir psikologla çalışmak süreci kolaylaştırabilir ve daha sürdürülebilir kılabilir.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 21 Haziran 2026 Son güncelleme: 31 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73