Yaşa Göre Oyuncak Seçimi: Oyuncaklar Çocuğa Ne Anlatır

31 Ekim 2018Güncelleme: 31 Ekim 202616 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (19 bölüm)
  1. Yaşa göre oyuncak seçimi nasıl yapılır?
  2. Oyuncak çocuğa ne anlatır?
  3. Yaşa göre oyuncak seçimi tablosu nasıl okunur?
  4. Yaşa göre oyuncak seçiminde hangi ölçütlere bakmalısınız?
  5. Oyuncağın çocuğa uygun olup olmadığını nasıl anlarsınız?
  6. Bebeklikte (0-12 ay) hangi oyuncaklar uygundur?
  7. Bir ile üç yaş arasında hangi oyuncaklar uygundur?
  8. Üç ile altı yaş arasında hangi oyuncaklar uygundur?
  9. İlkokul ve ergenlik döneminde oyuncak yerini neler alır?
  10. Yaşa göre oyuncak seçimi yaparken güvenlik için nelere bakmalısınız?
  11. Oyuncak alırken hangi adımları izleyebilirsiniz?
  12. Elektronik ve ekranlı oyuncaklar uygun mudur?
  13. Kaç oyuncak yeterlidir ve oyuncaklar nasıl düzenlenir?
  14. Oyuncakların taşıdığı mesajları nasıl fark edersiniz?
  15. Oyuncaklar cinsiyet kalıplarını nasıl etkiler?
  16. Savaş ve kahramanlık temalı oyuncaklar sorun yaratır mı?
  17. Gelişim farkı olan çocuklarda yaşa göre oyuncak seçimi nasıl değişir?
  18. Oyuncak ve oyun konusunda ne zaman psikolojik destek almalısınız?
  19. Sıkça sorulan sorular
Yaşa Göre Oyuncak Seçimi: Oyuncaklar Çocuğa Ne Anlatır
Kısaca

Yaşa göre oyuncak seçimi, oyuncağın çocuğun o andaki gelişim becerilerine uymasını arar. Yaş etiketi, güvenlik, sadelik, birlikte oynamaya uygunluk ve çocuğun ilgisi temel ölçütlerdir. Pahalı ya da elektronik oyuncak gerekmez; açık uçlu nesneler ve sizin eşliğiniz çoğu zaman daha değerlidir. Oyuncaklar rol ve değer mesajları da taşır.

Yaşa göre oyuncak seçimi nasıl yapılır?

Yaşa göre oyuncak seçimi, oyuncağın çocuğun o andaki gelişim becerilerine uygun olmasını gerektirir: ne çok kolay ne çok zor olmalıdır. Yaş etiketi, güvenlik, sadelik, birlikte oynamaya uygunluk ve çocuğun ilgisi temel ölçütlerdir. Üstelik pahalı, elektronik ya da çok işlevli oyuncak gerekmez.

Serdivan'daki görüşmelerimde ailelerin en sık sorduğu soru şudur: “Bu yaşa hangi oyuncağı almalıyım?” Ancak cevap çoğu zaman beklenenden sadedir. AAP'nin ebeveyn sitesi, bir sonraki gelişim adımı için gerekli belirli bir oyuncak olmadığını ve çocuğun ilk ve en önemli öğretmeninin anne baba olduğunu hatırlatır.

MEB modülü, çocuğun gelişim özelliklerini, ilgisini ve yaşını dikkate almayan seçimin hiçbir yarar sağlamayacağını, üstelik olumsuz etkilere de yol açabileceğini belirtir. Çünkü çok kolay oyuncak sıkar, çok zor oyuncak ise çocuğu vazgeçirir ve özgüvenini zedeler. Bu nedenle tek bir doğru oyuncak aramak yerine çocuğunuzu bir süre gözleyin: neye ilgi gösteriyor, neyi bırakıyor, hangi oyuncakta uzun süre kalıyor?

Bu yazıda marka ya da ürün adı vermiyorum; oyuncak türlerinden ve ölçütlerden söz ediyorum. Ayrıca yazı çocuğunuza tanı koymaz. Gelişimle ilgili bir sorunuz varsa çocuk doktoruna ve gerekirse bir psikoloğa danışın.

Oyuncak çocuğa ne anlatır?

Oyuncak yalnızca bir nesne değildir; aynı zamanda bir mesajdır. Bebeğini sallayıp uyutan, onu besleyen ya da azarlayan çocuk, farkında olmadan çevresindeki bakım ve ilişki biçimlerini oyuna taşır. Öte yandan uçurtmayı gökyüzüne bırakan çocuk için oyuncak, özgürlük ve emek deneyimidir.

MEB modülü, oyuncakları çocuğun duyularını ve duygularını uyaran, gelişimini etkileyen ve biçimlendiren araçlar olarak tanımlar. Yani oyuncak, çocuğun yalnızca elini değil, hayal gücünü ve rol anlayışını da çalıştırır. Modüle göre bir nesnenin oyuncak olması için hazır ürün olması gerekmez; kum, su, boş kutu ve kâğıt bile oyuncaktır. Oyunun gelişimdeki yerini çocuk gelişiminde oyunun önemi yazısında ayrıntılı anlattım.

Eskiden çocuklar oyuncaklarının çoğunu kendileri yapardı: bez bebek, tahta at, uçurtma, çember. Ancak bugün oyuncakların büyük bölümü hazır gelir. Üstelik elektronik ve uzaktan kumandalı ürünler çocuğun yapıcı gücünü daha az çalıştırabilir. Bu nedenle asıl soru, oyuncağın ne kadar gösterişli olduğu değil, çocuğa ne yaptırdığıdır.

Ayrıca her dönemin herkesin sahip olmak istediği bir “gözde oyuncağı” olur. Çocuk için bu istek çoğu zaman oyuncaktan çok gruba ait olma ihtiyacıdır. Çocuğunuz arkadaşında gördüğü oyuncağı ısrarla istiyorsa önce isteğini küçümsemeden dinleyin, sonra kararı sakin bir sınırla verin. Bir dilek listesi tutmak, ona beklemeyi ve seçmeyi gösterir. Oyuncağı iyi davranışın karşılığı ya da cezanın aracı yapmaktan da kaçının; çünkü çocuk sevgiyi eşyayla ölçmeye başlayabilir.

Yaşa göre oyuncak seçimi tablosu nasıl okunur?

Aşağıdaki tablo, MEB modülü ile AAP önerilerini yaş dönemlerine göre özetler. Tabloyu bir alışveriş listesi gibi değil, oyun fikirleri için bir yön haritası gibi okuyun. Çünkü aynı yaştaki iki çocuk gelişim açısından birbirinden farklı olabilir.

Yaşa göre oyuncak türleri, gelişim odağı ve dikkat noktaları
YaşGelişim odağıUygun oyuncak türleriDikkat
0-6 ayBakma, dinleme, ağza almaÇıngırak, yumuşak kumaş toplar, kırılmaz ayna, diş kaşıyıcı, resimli bez kitapKüçük parça, uzun ip, keskin kenar olmasın
7-12 ayYığma, iç içe koyma, doldurup boşaltmaBüyük bloklar, halkalar, karton kitaplar, doldurup boşaltma kapları, itme çekme oyuncaklarıAğza sığmayacak büyüklükte parçalar seçin
1-2 yaşYürüme, taklit, hareketİtme çekme araçlar, büyük ahşap yapbozlar, şekil yerleştirme, bebek ve hayvan figürleriKum, su, boya ve hamur yetişkin gözetiminde
2-3 yaşRol yapma, inşa, ince motorBloklar, 4-12 parçalı yapbozlar, evcilik gereçleri, kuklalar, kalın boyalar, müzik aletleriYaş etiketi ve küçük parça uyarısı
3-5 yaşHayali oyun, yaratıcılık, ortak oyunKumaş ve kostümler, mutfak ve tamir setleri, yapı malzemeleri, basit kutu oyunları, top ve bisikletKask, gözetim ve ses düzeyi
6-8 yaşKurallar, strateji, beceriKutu ve kart oyunları, yapı setleri, bulmacalar, kitaplar, spor malzemeleriKazanmaya ve kaybetmeye eşlik edin
9-12 yaşUzmanlaşma, ekip, merakÇok parçalı yapılar, strateji oyunları, müzik aleti, sanat ve doğa gözlem malzemeleriHobi ve kimya setlerinde yaş sınırına uyun

Tablodaki yaşlar kaba bir rehberdir. MEB modülü, geçmeli yapı blokları ile büyük parçalı yapbozların 18. aydan sonra uygun olduğunu belirtir. Örneğin yapboz için 2 ile 2,5 yaşta 4-5, üç yaşta 6-12 parça önerir.

Çocuğun oyuncakla ilişkisi düz bir çizgi izlemez. Bazı haftalar eski ve basit oyuncaklara dönmesi normaldir; bu geriye gitmek değil, kendini güvende hissetmenin bir yoludur.

Yaşa göre oyuncak seçiminde hangi ölçütlere bakmalısınız?

MEB modülü, oyuncak seçimini birkaç ölçüte bağlar. AAP'nin klinik raporu da aynı yöndedir: ideal oyuncak, çocuğun gelişim becerilerine uyan ve yeni becerileri teşvik edendir.

  • Yaşa ve gelişime uygunluk: Oyuncak çocuğun becerisine yakın olmalı; çünkü çok kolay olan sıkar, çok zor olan vazgeçirir.
  • Çocuğun ilgisi: MEB modülü, anne babaların kendi beğenileri yerine çocuğun istek ve gereksinimlerine göre seçim yapmasını önerir.
  • Sadelikten karmaşığa: Önce basit oyuncakla başlayın, çocuk hazır oldukça karmaşığa geçin; böylece çocuk başarı duygusunu yitirmez.
  • Açık uçluluk: Blok, kutu ve kumaş gibi birden çok biçimde kullanılan oyuncaklar hayal gücünü çalıştırır, çünkü çocuğa hazır bir senaryo dayatmaz.
  • Çok yönlülük: Birden çok gelişim alanını destekleyen oyuncaklar daha uzun süre ilgi görür, çünkü çocuk onları farklı biçimlerde yeniden keşfeder.
  • Birlikte oynamaya uygunluk: AAP'ye göre değerli oyuncaklar, anne babayla çocuğun birlikte oynamasını, hayal kurmasını ve konuşmasını destekler.
  • Dayanıklılık ve temizlik: Ayrıca sağlam, kolay temizlenen ve kırılınca tehlike yaratmayan malzeme seçin.
  • Fiyat: MEB modülüne göre oyuncağın çok pahalı olması önemli değildir; önemli olan niteliği ve çocuğa uygunluğudur.

AAP ayrıca “eğitici” etiketli ürünlere temkinli yaklaşmayı önerir. Ebeveyn sitesine göre tablet, bilgisayar ve uygulama ürünlerinin çoğu “eğitici” diye satılsa da gerçekte öyle değildir. Üstelik bu ürünler çoğunlukla harf ve şekil ezberi gibi bellek becerilerini hedefler. Bu ölçütlerin ortak noktası şudur: iyi oyuncak çocuğa iş bırakır, onu seyirci yapmaz. Örneğin düğmeye basınca her şeyi kendi yapan bir oyuncak, çocuğa pek iş bırakmaz.

Oyuncağın çocuğa uygun olup olmadığını nasıl anlarsınız?

En açık ölçüt, çocuğun oyuncağı nasıl kullandığıdır. Aşağıdaki gözlemler oyuncağın düzeyi hakkında ipucu verir:

  • Hemen bırakıp sıkılıyorsa: Oyuncak büyük olasılıkla çok kolaydır; ancak biraz daha karmaşık bir seçenek düşünebilirsiniz.
  • Sürekli yardım isteyip öfkeleniyorsa: Oyuncak çok zordur; bu nedenle kaldırıp birkaç hafta sonra yeniden deneyin.
  • Önce zorlanıp sonra başarıyorsa: Düzey uygundur, çünkü çocuk yeni bir beceri kazanıyordur.
  • Oyuncağı yeni biçimlerde kullanıyorsa: Oyuncak açık uçludur ve hayal gücünü çalıştırıyordur.
  • Sizi oyuna çağırıyorsa: Oyuncak birlikte oynamaya uygundur.

Ancak bu gözlemler tanı değildir; yalnızca oyuncağın çocuğa uyup uymadığını gösterir. Çocuk yaşıtlarından çok farklı bir düzeyde oynuyorsa ya da hiçbir oyuncağa ilgi göstermiyorsa çocuk doktoruna danışın. Yeni bir oyuncağı birkaç gün gözleyin; ilgi ilk gün yüksekse ama üçüncü gün sönmüşse, oyuncak çoğunlukla geçici bir heyecandır.

Bebeklikte (0-12 ay) hangi oyuncaklar uygundur?

İlk altı ayda bebek bakar, dinler ve ağzına alır; bu nedenle MEB modülü parlak, zıt renkli ve ses çıkaran nesneleri önerir. Asılan oyuncakları bebeğin görüş alanında, yaklaşık 15-20 santimetre uzağa yerleştirmek, izlemesini kolaylaştırır.

Ancak yedinci aydan sonra bebek oyuncağa daha uzun süre ilgi gösterir. Vurur, yığar, iç içe koyar, içine bir şey koyup çıkarır, düşürür ve açıp kapatır. Bu dönemde doldurup boşaltma kapları, büyük bloklar, karton kitaplar ve itip çekilen oyuncaklar uygundur. Bebeğe oyuncağı verirken adını söylemek ve ne yaptığını anlatmak, dil gelişimini de besler. Top seçerken çapın küçük olmamasına dikkat edin; MEB modülü 7-12 ay için en az 44 milimetre çapı hatırlatır.

Bebek oyuncaklarında keskin köşe ve kenar, yutulabilecek küçük parça, zehirli malzeme, cam, parmakların sıkışabileceği delik ve uzun ip bulunmamalıdır. Ayrıca bebeğin aynı oyuncakla günlerce aynı hareketi tekrarlaması normaldir; tekrar, öğrenmenin parçasıdır.

Üstelik bu yaşta en değerli “oyuncak” sizsiniz. Yüz yüze oturup bebeğin çıkardığı sesleri taklit etmek, “ce-e” oynamak ve sırayla “konuşmak”, elektronik bir üründen daha zengin bir etkileşim sunar.

Bir ile üç yaş arasında hangi oyuncaklar uygundur?

Bu dönemde çocuk yürümeyi, taklit etmeyi ve kendi çabasıyla bir şeyleri harekete geçirmeyi çok sever. Bu yüzden 1-2 yaş çocukları, MEB modülüne göre, kendi çabalarıyla hareket eden ya da ses veren oyuncaklardan keyif alır. Ayrıca oyuncaklar dayanıklı olmalı, çocuğun ağırlığını taşıyabilmeli ve küçük parçalara ayrılmamalıdır. Bu yaşta çocuğun oyuncağını sıkı sıkı tutması ve paylaşmaması beklenen bir davranıştır; paylaşmayı zorla öğretmek yerine sıra beklemeyi örneklerle gösterin.

Öte yandan iki-üç yaşta parmak hareketleri belirgin biçimde gelişir; rol yapma ve inşa etme ön plana çıkar. Büyük bloklar, evcilik gereçleri, el kuklaları, kalın boyalar, yumuşak tebeşirler ve basit müzik aletleri bu dönemin doğal tercihleridir. Kitaplar da değerli oyuncaklardır; kısa, tanıdık konulu ve sayfaları çocuğun çevirebileceği kitaplar seçin. Küçük çocuklarla şu üç kuralı akılda tutun:

  • Oyuncağın her parçası çocuğun ağzından büyük olsun, çünkü küçük parça yutulabilir.
  • Kum, su, boya ve hamurla ancak siz yanındayken oynayın.
  • Üç tekerlekli bisikleti kaskla ve gözetimde kullanın.

Üç ile altı yaş arasında hangi oyuncaklar uygundur?

Okul öncesi dönemde hayali oyun zenginleşir; bu yüzden çocuk arkadaşlarıyla ortak senaryolar kurar. AAP'nin ebeveyn sitesi bu yaşta oyuncakları beş işlev grubunda toplar:

  • Hayali oyun: Bebekler, hayvan figürleri, oyuncak yiyecek ve mutfak gereçleri, arabalar; ayrıca dili ve sosyal duygusal gelişimi besler.
  • İnce motor ve problem çözme: Bloklar, şekiller, yapbozlar, tren raylı setler; bazıları ayrıca erken matematiği de destekler.
  • Sanat: Karton kutu, kâğıt, boya kalemleri, keçeli kalemler, kil ve çıkartmalar; ancak kalite pahalı olmak demek değildir.
  • Dil ve kavram: Geleneksel kart ve kutu oyunları, harf kartları ve kitaplar; böylece anne baba ile çocuk arasındaki etkileşimi artırır.
  • Büyük kas hareketi: Toplar, itme çekme oyuncakları, üç tekerlekli bisiklet; ayrıca fiziksel gelişimi, kendini düzenlemeyi ve akran etkileşimini destekler.

Üstelik bu yaşta çocuk sizi oyuna çağırır. Ev eşyaları ve açık uçlu nesneler, hayal gücünü hazır senaryolu oyuncaklardan daha geniş çalıştırır. Okul öncesi çocukların günde en az üç saat hareket etmesi gerektiğini de unutmayın; top, ip ve bisiklet bu ihtiyacı karşılar. Okul öncesinden ilkokula geçişte hangi becerilerin önemli olduğunu çocuğum okula hazır mı yazısında anlattım; kutu oyunları dikkat, sıra bekleme ve kurala uyma becerilerini çalıştırır.

Örnek senaryo: Kurgusal bir anne, dört yaşındaki çocuğuna pahalı, ışıklı ve sesli bir araba almak istiyor. Ancak çocuğun en çok koli kutusuyla oynadığını fark edip kutuya kumaş ve birkaç büyük blok ekliyor. Böylece çocuk haftalarca garaj, ev ve gemi kuruyor.

İlkokul ve ergenlik döneminde oyuncak yerini neler alır?

Okul çağında kurallı oyunlar öne çıkar, çünkü çocuk artık kuralı anlayıp izleyebilir. Çocuk kutu ve kart oyunlarında sıra beklemeyi, strateji kurmayı ve kaybetmeyi dener. Örneğin yapı setleri, bulmacalar, kitaplar, spor malzemeleri ve müzik aletleri hem ilgi hem beceri geliştirir. Kutu oyunlarında bazen çocuğun kazanmasına izin verin, bazen kendiniz kazanın; böylece kaybetmeyi sakin karşılamayı örnekleyin. Seçime çocuğu mutlaka katın; kendi seçtiği oyuncağı daha çok benimser.

Özellikle hobi ve kimya setlerinde yaş sınırına uyun. AAP, bu tür setlerden 12 yaşa kadar kaçınmayı önerir; çünkü yangın, patlama ve zararlı kimyasal riski taşıyabilirler. Bisiklet, paten ve kaykay gibi araçlarda kask ve diz koruyucu ayrıca gerekir.

Ergenlikte oyuncak yerini hobilere bırakır: müzik aleti, spor, çizim, kodlama, fotoğraf, el işi ve dijital oyunlar. Bu dönemde asıl amaç oyuncak seçmek değil, ilgi alanını desteklemektir. Ergenin ilgisini küçümsemeyin, merakla sorun. Ayrıca bu dönemi daha geniş anlattığım ergen psikolojisi sayfasına da bakabilirsiniz.

Yaşa göre oyuncak seçimi yaparken güvenlik için nelere bakmalısınız?

Güvenlik, yaş seçiminin vazgeçilmez parçasıdır; bu nedenle AAP ve MEB modülü benzer noktaları öne çıkarır:

  • Yaş etiketini ve uyarıları okuyun: etiket yalnızca güvenliği değil, beceri uygunluğunu da gösterir.
  • Küçük parçalardan kaçının: oyuncağın tüm parçaları çocuğun ağzından büyük olmalı, çünkü kolay çıkan parçalar küçük çocuklar için uygun değildir.
  • Düğme pil ve güçlü mıknatısa dikkat edin: yutulduğunda ya da burun ve kulağa kaçtığında ciddi zarar verebilirler, bu yüzden pil bölmesi vidayla kapanmalı.
  • İp ve kordonları kesin: gevşek kurdele, bağcık ve sicim boğulma riski yaratır, ayrıca oyuncağa yapışık plastik etiket ve bağları da çıkarın.
  • Sesi kontrol edin: çok gürültülü oyuncaklar işitmeyi olumsuz etkileyebilir.
  • Malzemeye ve ambalaja bakın: sağlam, boyası çıkmayan, kolay temizlenen oyuncakları seçin, ancak ambalajı çocuğun eline vermeyin.
  • Kırık ya da üreticinin geri istediği oyuncağı kaldırın: tamir edin veya atın; ayrıca ikinci el ve hediye oyuncakları da aynı ölçütlerle kontrol edin.

Türkiye'de Oyuncak Güvenliği Yönetmeliği, piyasadaki oyuncakların CE işareti taşımasını zorunlu kılar. Yönetmelik ayrıca güvenlik talimatlarının ve uyarıların Türkçe yazılmasını, kullanıcı yaşına ilişkin uyarıların yer almasını ister. CE işareti ve Türkçe talimat bulunmayan bir ürünü almayın. Mevzuat değişebilir; güncel metni Resmî Gazete ve Ticaret Bakanlığı kaynaklarından kontrol edin.

Oyuncak alırken hangi adımları izleyebilirsiniz?

Karar anını kolaylaştıran kısa bir sıra işe yarar:

  1. İlk olarak çocuğun son haftalarda neyle oynadığını ve neyi sevdiğini gözleyin.
  2. Yaş etiketine ve uyarılara bakın, ardından çocuğunuzun gelişim düzeyiyle karşılaştırın.
  3. Oyuncağın tek bir işlevi mi var, birden çok biçimde kullanılabilir mi, düşünün.
  4. Ayrıca anne baba ile çocuğun birlikte oynayabileceği bir yönü olup olmadığına bakın.
  5. Bununla birlikte güvenlik kontrolü yapın: küçük parça, pil, mıknatıs, ip, ses ve malzeme.
  6. Evdeki oyuncaklarla neyi tamamladığını düşünün; böylece aynı işi gören bir oyuncağı tekrar almazsınız.
  7. Son kararı verirken çocuğa iki ya da üç seçenek gösterin ve seçimi ona bırakın.

Kararsız kaldığınızda beklemek çoğu zaman doğru seçimdir. Çocuğun ilgisini birkaç gün gözlemek, hem gereksiz harcamayı hem de dolap doluluğunu önler.

Elektronik ve ekranlı oyuncaklar uygun mudur?

Healey ve Mendelsohn'un AAP raporu, geleneksel oyuncakların yerini dijital ve sanal “oyuncakların” almasına dikkat çeker. Yani rapora göre bu ürünlerin geleneksel oyuncaklarla benzer gelişimsel yararlar sağladığına dair kanıt yoktur.

AAP'nin ebeveyn sitesi ayrıca tablet tabanlı oyuncakların, gerçek yüz ifadesi, jest ve ses içermediği için bebeklerde ve küçük çocuklarda sosyal gelişimi geciktirebileceğini belirtir. Dijital oyuncakların yüz yüze oyunun yerini asla almaması gerektiğini öne çıkarır.

Ayrıca sesli, ışıklı ve sürekli uyaran oyuncaklar, çocuğun oyunu yönetmesini zorlaştırabilir. Bu nedenle AAP aşırı uyarıcı olmayan, çocuğu hayal kurmaya yönlendiren oyuncakları önerir. AAP'ye göre değerli oyuncaklar anne babayla birlikte oynamayı destekler; bu yüzden elektronik bir oyuncağınız varsa yanına oturup birlikte oynayın ve sesini kısın. Pratik bir ölçüt olarak şunu deneyin: oyuncak kapatıldığında oyun bitiyorsa oyunu oyuncak yönetiyordur; oyun sürüyorsa çocuk yönetiyordur. Ekran süresi önerileri zamanla değişebilir; güncel bilgiyi AAP ve Sağlık Bakanlığı gibi resmi kaynaklardan kontrol edin.

Kaç oyuncak yeterlidir ve oyuncaklar nasıl düzenlenir?

Bu konuda AAP oyuncak sayısı için bir rakam vermez; geniş bir yelpaze sunmayı önerir. MEB modülü ise bir oyuncak köşesi kurmayı, oyuncakları açık raflarda ya da sepette çocuğun ulaşabileceği yerde tutmayı ve zaman zaman kaldırıp yeniden sunmayı önerir. Böylece çocuk oyunu bitirdikten sonra oyuncaklarını toplayıp yerine koyabilir.

Ayrıca bir oyuncak ilgi görmüyorsa kaldırıp birkaç hafta sonra yeniden sunun; yeniden ilgi çekebilir. Toplamayı bir oyun hâline getirmek, düzen alışkanlığı için en kolay yoldur. Oyuncak birikiminin önemli kaynaklarından biri hediyelerdir; akrabalara çocuğun yaşını ve ilgisini söyleyin, kısa bir dilek listesi paylaşın.

Üstelik evdeki malzemeler de oyuncak olabilir. MEB modülü karton kutu, boş makara, düğme, boncuk ve kumaş parçası gibi artık malzemelerin çocuklarla birlikte oyuncağa dönüştürülebileceğini söyler. Ancak önce malzemeyi temizleyin ve güvenli hâle getirin. Çocukla birlikte bir uçurtma, kukla ya da kumaş bebek yapmak, ona yapıcı gücünü ve kendi emeğinin değerini gösterir.

Oyuncakların taşıdığı mesajları nasıl fark edersiniz?

Aynı oyuncak, ona eşlik eden yetişkinin tavrına göre farklı bir mesaj taşır. Aşağıdaki tablo bazı oyuncak türlerinin verebileceği mesajları ve anne babanın yapabileceklerini özetler.

Oyuncak türleri, verebilecekleri mesajlar ve eşlik önerileri
Oyuncak türüVerebileceği mesajAnne baba ne yapabilir?
Bebek ve bakım oyuncaklarıBakım vermek, şefkat, sorumlulukRolü cinsiyetten bağımsız sunun; babanın da bebekle oynamasına izin verin
Yapı ve inşa oyuncaklarıPlanlama, sabır, kendi başına başarmaSonucu değil çabayı övün
Araç ve hareket oyuncaklarıHız, keşif, bağımsızlıkGüvenlik kurallarını oyunun parçası yapın
Kahramanlık ve savaş temalı figürlerGüç, haklılık, düşmanHikâyeye uzlaşma ve yardım rolleri ekleyin
Güzellik ve görünüm oyuncaklarıDış görünüş, beğenilmeBecerileri ve meslekleri de oyuna katın

Hiçbir oyuncak tek başına karakter belirlemez. Dolayısıyla belirleyici olan, oyunun nasıl kurulduğu ve yetişkinin ona nasıl eşlik ettiğidir. Ayrıca çocuklar bebek ve figürlerin vücudunu da merak edebilir; bu merak doğaldır. Yaşa göre yanıtları çocuğa cinsellik nasıl anlatılır yazısında anlattım.

Oyuncaklar cinsiyet kalıplarını nasıl etkiler?

AAP'nin ebeveyn sitesi, oyuncakların ırk ya da cinsiyete dayalı kalıpları pekiştirebileceğini hatırlatır. Kız çocuğuna yalnızca bebek ve güzellik, erkek çocuğuna yalnızca araç ve savaş figürü sunmak, çocuğun deneyebileceği rolleri daraltır.

AAP bunun yerine geniş bir yelpaze önerir: bebekler, araçlar, figürler ve bloklar bir arada bulunsun; kitap ve yapbozlarda kadınlar ve erkekler çeşitli rollerde yer alsın. Böylece çocuk farklı rolleri ve oyun üsluplarını keşfeder. Oyuncağı cinsiyetle eşleştirmek yetişkin kurgusudur; çocuk oyuncağa ilgisiyle yönelir. Bu nedenle çocuğunuz farklı bir oyuncağa yöneldiğinde sakin kalın.

Savaş ve kahramanlık temalı oyuncaklar sorun yaratır mı?

Çatışma teması çocuk oyununda doğaldır, çünkü çocuklar korkuyu, gücü ve adaleti oyunla çalışır. Sorun, hikâyenin tek kalıba sıkışmasıdır: iyiler hep haklıdır, kötüler yok olur, konuşmak ya da anlaşmak zayıflıktır. Dolayısıyla bu kalıp çocuğa, anlaşmazlığın yenmekle çözüldüğü mesajını verebilir.

Bu nedenle anne baba olarak oyuna eşlik edip hikâyeyi genişletebilirsiniz. “Kötü karakter neden böyle davranıyor?”, “Birbirleriyle konuşsalar ne olur?”, “Yaralananlara kim yardım eder?” gibi sorular oyuna uzlaşma, merak ve onarım rolleri ekler. Ayrıca gerçek dünyadaki şiddet görüntülerinden çocuğu korumak da ayrı bir önem taşır.

Silah biçimli oyuncakları tamamen yasaklamak gerekmeyebilir. Ancak çocuk oyunda gerçek bir kişiye ya da hayvana zarar verme temasını sürekli tekrarlıyorsa ve bu öfke patlamaları ya da korku belirtileriyle birlikteyse bir psikoloğa danışmak yararlı olur.

Gelişim farkı olan çocuklarda yaşa göre oyuncak seçimi nasıl değişir?

AAP, özel gereksinimi olan çocuklar için oyuncağı takvim yaşına göre değil, gelişim yaşına göre seçmeyi önerir. Yani dört yaşında olup iki yaş düzeyinde oynayan bir çocuk, iki yaş düzeyindeki oyuncaklardan daha çok keyif alabilir. Çocuğun gelişimi hakkında soru işaretleriniz varsa oyuncak seçimi için çocuk doktorunuzdan ve gelişimi izleyen ekipten görüş isteyin.

Ayrıca çok parçalı, hızlı ya da yoğun uyaranlı oyuncaklar bazı çocukları bunaltabilir. Tek bir ilgiye takılan çocuğun bu ilgisini kullanarak oyunu genişletmek, çoğu zaman yasaklamaktan daha verimlidir.

Oyuncak ve oyun konusunda ne zaman psikolojik destek almalısınız?

Çocuk hiçbir oyuncağa ilgi göstermiyorsa, oyun becerilerinde gerileme varsa, oyunlar hep aynı korkutucu sahneyi tekrar ediyorsa ya da oyuncakla ilgili öfke ve ısrar nöbetleri günlük yaşamı bozuyorsa bir psikoloğa danışın. Bu işaretler tanı değildir; çocuğun neye ihtiyaç duyduğunu anlamak için bir görüşme nedenidir. Ağır belirti ya da güvenlik kaygısı varsa 112 ve ALO 183 aile, kadın ve çocuk sosyal destek hattı önce gelir.

Çocuklarla çalışma biçimimi çocuk psikolojisi sayfasında, ne zaman destek gerektiğini ne zaman psikolojik destek almalısınız rehberinde anlattım. Görüşmeleri Serdivan'daki ofisimde yüz yüze ya da görüntülü çevrim içi yapıyorum; hazır olduğunuzda randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Yaşa göre oyuncak seçimi nasıl yapılır?

Oyuncağın çocuğun o andaki gelişim becerilerine uygun, ne çok kolay ne çok zor olması gerekir. Yaş etiketine, güvenliğe, sadeliğe ve çocuğun ilgisine bakın. AAP, bir sonraki gelişim adımı için gerekli belirli bir oyuncak olmadığını ve anne babanın çocuğun ilk öğretmeni olduğunu hatırlatır.

Bebeğe hangi oyuncaklar alınmalı?

İlk altı ayda parlak, zıt renkli, ses çıkaran ve hafif oyuncaklar uygundur; yedi ay sonrasında doldurup boşaltma kapları, büyük bloklar ve karton kitaplar öne çıkar. Küçük parça, uzun ip, keskin kenar ve zehirli malzeme bulunmamalıdır. Bebeğin asıl ihtiyacı yüz yüze oyun ve sizin sesinizdir.

Elektronik oyuncaklar çocuğa zarar verir mi?

Elektronik oyuncakların geleneksel oyuncaklar kadar gelişimsel yarar sağladığına dair kanıt yoktur; AAP bu ürünlerin yüz yüze oyunun yerini almamasını önerir. Aşırı uyarıcı olmayan, hayal kurmayı ve birlikte oynamayı destekleyen oyuncaklar daha uygundur. Ekran süresi önerilerini resmi kaynaklardan güncel olarak kontrol edin.

Oyuncak güvenli mi diye nasıl anlarım?

Yaş etiketini ve uyarıları okuyun, oyuncağın tüm parçalarının çocuğun ağzından büyük olduğundan emin olun. Düğme pil, güçlü mıknatıs, gevşek ip ve yüksek sesten kaçının; kırık ya da geri çağrılmış oyuncakları da kaldırın. Türkiye'de piyasadaki oyuncakların CE işareti ve Türkçe talimat taşıması gerekir; bunlar yoksa ürünü almayın.

Oyuncak seçerken çocuğun cinsiyeti önemli mi?

Gelişim için önemli olan çocuğun ilgisi ve oyunun çeşitliliğidir, cinsiyet değildir. AAP, oyuncakların cinsiyete dayalı kalıpları pekiştirebileceğini hatırlatır ve bebek, araç, figür ve blok gibi geniş bir yelpaze sunmayı önerir. Oyuncağı cinsiyetle eşleştirmek çoğu zaman yetişkin kurgusudur. Çocuğunuz farklı bir oyuncağa yöneldiğinde sakin kalmanız yeterlidir.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 31 Ekim 2018 Son güncelleme: 31 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73