Çocuklarda Kaygı: Nedenleri, Belirtileri ve Aileye Öneriler

31 Ekim 2018Güncelleme: 30 Ekim 202616 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (21 bölüm)
  1. Çocuklarda kaygı nedir?
  2. Çocuklarda kaygı ne zaman normal, ne zaman endişe vericidir?
  3. Yaşa göre hangi korkular olağandır?
  4. Çocuklarda kaygı belirtileri nelerdir?
  5. Çocuğunuzun söylediklerinin altında hangi duygu olabilir?
  6. Çocuklarda kaygının nedenleri nelerdir?
  7. Anne baba tutumları çocuklarda kaygıyı nasıl etkiler?
  8. Kaçınma çocuklarda kaygıyı neden besler?
  9. Kaygılı çocuğa evde nasıl yaklaşırsınız?
  10. Kaygılı çocukla sık düşülen tuzaklar nelerdir?
  11. Çocuğa kaygıyı nasıl anlatırsınız?
  12. Çocuğa hangi sakinleşme becerilerini öğretebilirsiniz?
  13. Kaygılı çocuk geceleri neden uyuyamaz?
  14. Okula giderken kaygı yaşayan çocuğa ne yaparsınız?
  15. Ekranlar ve haberler çocuk kaygısını nasıl etkiler?
  16. Anne babanın kendi kaygısı çocuğa nasıl yansır?
  17. Çocuklarda kaygı ne zaman uzman desteği gerektirir?
  18. Psikolojik danışmanlık kaygılı çocuğa nasıl yardımcı olur?
  19. Çocuklarda kaygıyla bağlantılı diğer konular hangileridir?
  20. Serdivan'da çocuğunuz için destek almak isterseniz süreç nasıl başlar?
  21. Sıkça sorulan sorular
Çocuklarda Kaygı: Nedenleri, Belirtileri ve Aileye Öneriler
Kısaca

Çocuklarda kaygı gelişimin olağan bir parçası olabilir, ancak yoğun, uzun süren ve gündelik işleyişi bozan kaygı destek gerektirir. Belirtiler çoğu zaman karın ağrısı, uyku sorunu, huzursuzluk ve kaçınma olarak görünür. Çocuğu dinlemek, korkusunu küçümsememek ve kaçınmayı beslememek evdeki temel adımlardır. Kaygı sürer ya da ağırlaşırsa önce çocuk doktoruna, ardından ilgili uzmana başvurun.

Çocuklarda kaygı nedir?

Çocuklarda kaygı, tehlike yokken ya da tehlike gerçek boyutundan büyük algılandığında ortaya çıkan endişe, huzursuzluk ve bedensel gerginlik hâlidir. Belli ölçüde kaygı gelişimin olağan bir parçasıdır. Ancak yoğun, uzun süren ve okul, arkadaşlık ya da uyku gibi gündelik işleyişi bozan kaygı, ilgili bir uzmanla konuşmayı gerektirir.

Serdivan'daki görüşmelerimde anne babalar çoğu zaman şunu sorar: “Çocuğum gerçekten kaygılı mı, yoksa bu yaşın hâli mi?” Çocuklarda kaygı nadiren “kaygılıyım” cümlesiyle gelir. Karın ağrısı, uyku sorunu, öfke patlaması ya da okula gitmek istememe olarak görünür. Bu yüzden önce davranışın altındaki duyguya bakmak gerekir.

Bu yazıda kaygının belirtilerini, nedenlerini, evde uygulayabileceğiniz adımları ve ne zaman destek almanız gerektiğini bir arada bulacaksınız. Ayrıca kaygıyla bağlantılı diğer konulara, alt ıslatmadan oyuna kadar, kısa özetlerle yönlendiriyorum.

Çocuklarda kaygı ne zaman normal, ne zaman endişe vericidir?

Korku ve endişe çocukluğun olağan parçasıdır. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), çoğu çocukluk korkusunun hafif olduğunu ve gelip gittiğini belirtir. Yani endişe verici olan, kaygının yoğunluğu, süresi ve gündelik yaşamı bozup bozmadığıdır. Öte yandan ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) de korkunun beklenen yaşı geçmesini ya da okul, ev ve oyunu engellemesini uyarı sayar.

Olağan kaygı ile destek gerektirebilecek kaygı
ÖlçütOlağan kaygıDikkat gerektiren kaygı
SüreBirkaç gün ya da hafta sürer, olayla birlikte geçerHaftalarca sürer, geçmez ya da artar
YoğunlukÇocuk kısa sürede sakinleşebilirÇocuk yoğun sıkıntı yaşar, sakinleştirmek güçleşir
Gündelik yaşamOkul, uyku ve oyun büyük ölçüde sürerOkula gitmeyi, yalnız uyumayı ya da arkadaşlarla görüşmeyi engeller
TetikleyiciAnlaşılır bir olay ya da değişim vardırBelirgin bir neden yoktur ya da tepki orantısızdır
Yaşa uygunlukYaşın olağan korkularına uyarBeklenen yaştan sonra da sürer ya da yaşıtlarından çok farklıdır

Bu tablo bir tanı aracı değildir. Ancak durumu değerlendirirken hangi sorulara bakacağınızı gösterir: ne kadar sürüyor, ne kadar yoğun ve hangi alanları engelliyor?

Yaşa göre hangi korkular olağandır?

Çocukların korkuları gelişimle birlikte değişir. Aşağıdaki tablo yaklaşık bir çerçeve sunar, çünkü her çocuk bu çizgiyi kendi hızında izler.

Yaş dönemlerine göre sık görülen korkular
Yaş dönemiSık görülen korkularNot
0 ile 2 yaşYabancılardan ve anne babadan ayrılmaktan korkmaAyrılık kaygısı bu dönemde olağandır
3 ile 5 yaşKaranlık, hayali yaratıklar, yüksek sesler, hayvanlarHayal gücü geliştikçe artabilir
6 ile 9 yaşHastalık, ölüm, doğal afet, kötü haberler, okulda başarısız olmaGerçek tehditler öne çıkar
10 ile 12 yaşAkran kabulü, performans, sağlık, aile sorunlarıKarşılaştırma ve sosyal kaygı artabilir

AAP, korkuların taşınma ya da yeni bir bakım ortamından sonra yükselebildiğini, özellikle ayrılık kaygısının bu dönemlerde artabildiğini belirtir. Dolayısıyla yeni bir değişim sonrasında kaygının artması çoğu zaman beklenen bir tepkidir. Yani önemli olan, bu artışın birkaç hafta içinde yatışıp yatışmadığıdır.

Çocuklarda kaygı belirtileri nelerdir?

Küçük çocuklar çoğu zaman ne hissettiklerini söyleyemez. Bu nedenle kaygı beden ve davranış aracılığıyla konuşur. CDC, kaygının korku ve endişenin yanında sinirlilik, öfke, uyku sorunu, yorgunluk, baş ve karın ağrısı olarak da görünebildiğini, bazı çocukların endişelerini kendilerine sakladığı için fark edilmeyebildiğini belirtir.

Kaygının beden, duygu ve davranıştaki işaretleri
AlanKüçük çocuklardaBüyük çocuklarda
BedenKarın ağrısı, baş ağrısı, çarpıntı, terleme, yorgunlukAynı yakınmalar, uyku ve iştah değişimi
DuyguHuysuzluk, ağlama, sürekli yapışmaÖfke patlamaları, özgüven kaybı, kötü bir şey olacak beklentisi
DavranışAyrılmakta zorlanma, gece uyanma, kâbus, alt ıslatmaOkuldan, arkadaşlardan ve etkinliklerden kaçınma, sürekli güvence isteme
DüşünceTekrarlayan “ya olursa” sorularıAşırı endişe, her şeyi kontrol etme ihtiyacı

NHS de küçük çocuklarda kaygının sinirlilik, ağlama, yapışkanlık, uyku sorunu ve gece uyanması olarak, büyük çocuklarda ise yeni şeyleri denemekten çekinme, konsantrasyon güçlüğü ve kötü bir şey olacağı beklentisi olarak ortaya çıkabildiğini yazar. Ayrıca AAP çarpıntı, terleme, titreme ve mide rahatsızlığı gibi bedensel işaretleri sayar.

Ancak bu belirtilerin tek başına kaygı anlamına gelmediğini unutmayın. Özellikle bedensel yakınmalarda önce çocuk doktoruna gitmek gerekir. Üstelik huzursuzluk ve konsantrasyon güçlüğü bazen dikkat sorunlarıyla karışır. Bu ayrımı yapmak ilgili uzmanın işidir.

Çocuğunuzun söylediklerinin altında hangi duygu olabilir?

Kaygılı çocuk çoğu zaman duygusunu doğrudan söylemez. Çünkü söylediği şey ile hissettiği şey arasında bir fark vardır. Aşağıdaki tablo bazı sık cümleleri, altında yatabilecek duyguları ve verebileceğiniz yanıt örneklerini gösterir. Yine de her çocuk farklıdır, bu yüzden tabloyu bir sözlük gibi değil, bir ipucu olarak kullanın.

Çocuğun cümlesi, olası duygu ve yanıt örneği
Çocuğun cümlesiAltında yatabilecek duyguYanıt örneği
Karnım ağrıyor, okula gitmeyeceğimOkulla ilgili bir endişe ya da ayrılık kaygısıKarnın ağrıyor, bunu duyuyorum. Okulda seni zorlayan bir şey var mı
Ya annem beni almaya gelmezseAyrılık kaygısı, güvensizlikSeni almaya geleceğim. Saati birlikte yazalım
Ben bunu yapamamBaşarısızlık korkusu, mükemmeliyetçilikZor görünüyor. Küçük parçalara bölüp ilkini birlikte deneyelim
Herkes bana bakıyorSosyal kaygı, değerlendirilme korkusuBu seni rahatsız ediyor. Hangi anlarda daha çok hissediyorsun
Bu gece yalnız uyumak istemiyorumKaranlık ya da ayrılık korkusuKorkman çok doğal. Kapıyı açık bırakıp kısa aralıklarla yoklayabilirim

Bu yanıtların ortak yönü, önce duyguyu kabul etmek, sonra küçük bir adım önermektir. Böylece çocuk anlaşıldığını hisseder ve çözümü sizinle birlikte aramaya hazır olur.

Çocuklarda kaygının nedenleri nelerdir?

Tek bir neden yoktur. Örneğin CDC, kesin nedenin bilinmediğini, biyolojinin ve mizacın rol oynayabildiğini belirtir. Travma ya da stres, şiddete maruz kalma, istismar ve ihmal, akran zorbalığı ya da dışlanma ve ebeveynde kaygı ya da depresyon bulunması riski artırır. Buna karşılık AAP, zorbalığı, boşanmayı, ailede bir kaybı ve okul başarısı baskısını sık tetikleyiciler arasında sayar.

  • Mizaç: Yeni durumlara temkinli yaklaşan çocuklar daha kolay kaygılanabilir.
  • Ailesel yatkınlık: Ailede kaygı ya da depresyon öyküsü riski artırabilir.
  • Yaşam olayları: Boşanma, taşınma, kayıp, hastalık ya da okul değişikliği kaygıyı tetikleyebilir.
  • Okul ve akran ortamı: Zorbalık, dışlanma ve başarı baskısı kaygıyı besler.
  • Ekran ve haberler: Korkutucu görüntüler özellikle küçük çocukta endişeyi büyütebilir.

Bu nedenlerin hiçbiri ebeveyni suçlamak için sayılmaz. Kısacası çoğu kaygı, mizacın, çevrenin ve yaşam olaylarının birleşiminden doğar. Yine de neyi değiştirebileceğinizi görmek için ev ortamına ve ebeveyn tutumlarına bakmak yararlıdır.

Anne baba tutumları çocuklarda kaygıyı nasıl etkiler?

Psikanalitik gelenekte Karen Horney, çocukluk kaygılarının büyük bölümünü anne baba tutumlarına bağlar. Horney'e göre belirleyici olan, çocuğun içtenlikle sevildiğini ve istendiğini hissedip hissetmemesidir. Çocuk bazı zorlu yaşantılara dayanabilir, ancak bunu sevginin gerçek olduğunu duyumsadığı sürece yapabilir.

Ayrıca Horney, güvensizliği besleyen tutumlar arasında tutarsızlığı, kardeşler arasında kayırmayı, haksız azarı, tutulmayan sözleri ve çocuğun ilgilerini ve bağımsız düşünce çabasını yok saymayı sayar. Bu çerçeve ebeveyni suçlamak için değil, çocuğun gözünden bakabilmek için yararlıdır. Çünkü çocuk, kendisine gösterilen tutumun niyetini çok iyi sezer. Yani çoğu zaman ne yaptığınızdan çok neden yaptığınız önem kazanır.

Bir sınırı çocuğu korumak için koymak ile onu küçük düşürmek için koymak, çocuğun gözünde farklı kurallardır. Çocuk bu iki kuralı farklı hisseder ve ona göre tepki verir. Dolayısıyla sınır koyarken sıcak ve açık olmak, kaygıyı artırmadan düzen kurmanın yoludur.

Ayrıca uçları da düşünmek gerekir. Bir yanda çocuğu her güçlükten koruyan, onun yerine yapan ve onu olduğundan küçük tutan bir tutum vardır. Öte yandan yüksek beklenti, eleştiri ve baskı bulunur. Üstelik ikisi de çocuğun kendi başa çıkma becerisine inancını zayıflatabilir. NHS de ebeveynlere aşırı koruyucu olmamalarını önerir. Dengeli yol, sıcak bir bağ içinde yaşa uygun sorumluluk vermektir.

Kaçınma çocuklarda kaygıyı neden besler?

Kaygılı çocuk rahatsız eden durumdan kaçınmak ister ve kaçındıkça kısa süreli rahatlar. Ancak bu rahatlama kaygıyı besler, çünkü çocuk korktuğu şeyin tehlikeli olduğunu ve kendisinin başa çıkamayacağını öğrenir. Nitekim NHS, ağır kaygılı çocukların kaçınmak için büyük çaba harcayabildiğini ve bunun güvenlerini ve iyi oluşlarını zedeleyebildiğini belirtir.

Amaç, çocuğu korkusuyla yüz yüze bırakmak değil, destekli ve kademeli yaklaşmasını sağlamaktır. NHS, çocuğu neyin kaygılandırdığını konuşmadan stresli bir duruma zorlamanın sorunu kötüleştirebileceğini hatırlatır. AAP ise hedefin kaçmak değil, baş etmek olduğunu vurgular.

Örnek senaryo: Yedi yaşındaki bir çocuk arkadaşının evinde uyumaktan korkuyor ve aile daveti her seferinde geri çeviriyor. Çocuk kısa sürede rahatlıyor, ancak bir süre sonra evde yalnız uyumak da zorlaşıyor. Aileyle birlikte kademeli bir plan yapıldığında ise çocuk önce birkaç saat, sonra akşam yemeğine kadar, en sonunda geceye kalmayı deniyor. Aşağıdaki adımlar böyle bir planın temelini oluşturur:

  1. Korkuyu birlikte adlandırın ve şiddetine sıfırdan ona kadar bir puan vermesini isteyin.
  2. Küçük bir ilk adım seçin, örneğin arkadaşının evinde birkaç saat geçirmek.
  3. Adımı birlikte planlayın: kim yanında olacak, çocuk zorlandığında ne yapacak?
  4. Cesur davranışı övün, sonuç mükemmel olmasa bile.
  5. Adımı tekrarlayın ve hazır olduğunda bir sonrakine geçin; gerekirse bir basamak geri dönün.

Kaygılı çocuğa evde nasıl yaklaşırsınız?

Evde yapacaklarınız küçük görünür, ancak çocuğun kaygısını bir sorun olarak değil, birlikte çözülebilecek bir iş olarak görmesini sağlar. NHS ve AAP rehberleri ortak bir çizgi taşır: dinleyin, küçümsemeyin ve çocuğa baş etme becerileri kazandırın.

  • Sakin bir anda konuşun ve çocuğun endişesini küçümsemeden dinleyin.
  • Duyguyu adlandırın: “Bu sana çok korkutucu geliyor, değil mi?”
  • Yaşı uygunsa kaygıyı bir dalgaya benzetin: yükselir, ama geçer.
  • Günlük rutinleri sabit tutun ve değişiklikleri önceden anlatın.
  • Her gün ekransız, bölünmeyen bire bir zaman ayırın.
  • Korkusunu alay konusu yapmayın ve “cesur ol” diye baskı kurmayın.

AAP, çocuğun korkusunu, özellikle akranlarının önünde, küçümsemenin ya da onu cesur olmaya zorlamanın kaygıyı aşmayı geciktirdiğini söyler. Çünkü kaygıyı aşmak zaman alır. Yani siz sabırlı olursanız çocuk da kendi hızında ilerler.

Kaygılı çocukla sık düşülen tuzaklar nelerdir?

İyi niyetli birçok tepki kaygıyı beklenmedik biçimde besleyebilir. Bu nedenle aşağıdaki tuzakları bilmek, tepkinizi ayarlamanıza yardımcı olur.

  • Sürekli güvence vermek: “Merak etme, hiçbir şey olmaz” sözünü defalarca söylemek kısa süreli rahatlatır, ancak çocuk kendi başına sakinleşmeyi öğrenemez.
  • Çocuğun yerine yapmak: Sipariş vermek ya da öğretmenle konuşmak gibi görevleri sürekli üstlenmek, çocuğun kendi becerisine inancını azaltır.
  • Korkuyu yalnızca mantıkla tartışmak: Kaygı mantıkla değil duyguyla gelir, bu yüzden önce duyguyu kabul edin.
  • Alay etmek ya da karşılaştırmak: Çocuğu kardeşiyle ya da yaşıtlarıyla kıyaslamak utancı ekler.
  • Kaçınmaya hep izin vermek: Okuldan, arkadaşlardan ve etkinliklerden sürekli kaçınmayı onaylamak kaygıyı büyütür.

Bu tuzakların hiçbiri sizin kötü bir ebeveyn olduğunuzu göstermez. Çünkü çocuğunu korumak isteyen herkes bunları yapabilir. Dolayısıyla fark ettiğinizde tepkinizi küçük adımlarla değiştirebilirsiniz.

Çocuğa kaygıyı nasıl anlatırsınız?

Çocuk kaygısını anlamadığında, yaşadığı bedensel duyguları da tehlike sanabilir. Bu nedenle kaygıyı yaşına uygun bir dille adlandırmak rahatlatır. NHS, yaşı uygun olan çocuklara kaygıyı doğal bir stres tepkisi olarak, yükselen ama sonra geçen bir dalgaya benzeterek anlatmayı önerir.

  • Küçük çocuklar için bir alarm benzetmesi kullanın: vücudun içindeki zil, tehlike olmadığında da çalabilir.
  • Okul çağındaki çocuklar için kaygıyı bir dalgaya benzetin: yükselir, tepeye ulaşır ve alçalır.
  • Her yaşta kaygının tehlikeli olmadığını, geçtiğini ve onunla baş edilebileceğini vurgulayın.
  • Kaygıya bir ad vermek, örneğin “endişe canavarı” demek, çocuğun onu kendisinden ayırmasına yardımcı olabilir.

Özetle bu anlatım çocuğa iki şey kazandırır: yaşadığının tuhaf bir şey olmadığını ve işe yarayan bir baş etme yolunun bulunduğunu. Böylece kaygı gizli bir yük olmaktan çıkar ve birlikte konuşabileceğiniz bir konu hâline gelir.

Çocuğa hangi sakinleşme becerilerini öğretebilirsiniz?

Sakinleşme becerilerini kaygı yükselmemişken, çocuk sakinken öğretin. Örneğin NHS yavaş nefes alıp vermeyi ve “endişe kutusu” yöntemini önerir. AAP ise derin nefes, kas gevşetme, olumlu iç konuşma ve güvenli bir yer hayal etmeyi sayar. Üstelik küçük çocuklarda bu becerileri oyunla birleştirmek işe yarar.

  • Yavaş nefes: Burnundan üçe kadar sayarak nefes alsın, ağzından üçe kadar sayarak versin. Birkaç tur tekrarlayın.
  • Endişe kutusu: Çocuk endişelerini yazar ya da çizer ve kutuya atar. Akşam birlikte bakıp çözebileceklerinizi ayırın.
  • Olumlu iç konuşma: “Bu zor, ama başa çıkabilirim” gibi kısa bir cümleyi birlikte seçin.
  • Güvenli yer: Çocuktan gözlerini kapatıp kendini güvende hissettiği bir yeri düşünmesini isteyin.
  • Dikkat dağıtma: Küçük çocuklarda yolda oynanan bir oyun, kaygı dalgasını hafifletebilir.

Becerileri birlikte çalışmak, yalnızca öğüt vermekten daha etkilidir. Çünkü çocuk deneyimleyerek öğrenir ve kaygı yükseldiğinde ne yapacağını bildiği için kendini daha güvende hisseder. Üstelik bu alıştırmalar, ebeveyn ile çocuk arasında keyifli bir ortak zaman da yaratır.

Kaygılı çocuk geceleri neden uyuyamaz?

Gece, dikkati dağıtan şeylerin azaldığı ve endişelerin yükseldiği zamandır. Örneğin NHS, küçük çocuklarda kaygının uyku sorunları, gece uyanmaları, kâbuslar ve alt ıslatma olarak görünebildiğini belirtir. Ayrıca AAP, okul çağındaki çocuklar için dokuz ile on iki saatlik, ergenler için sekiz ile on saatlik uykuyu ruh hâlini destekleyen alışkanlıklar arasında sayar.

  • Yatmadan önce ekranları kapatın ve korkutucu içerikten uzak durun.
  • Sabit bir yatma rutini kurun: banyo, kitap ve kısa bir sohbet.
  • Gün içindeki endişeleri akşam yemeğinden sonra, yatak dışında konuşun.
  • Gece korktuğunda önce sakinleştirin, ardından kısa ve güven veren bir cümleyle odadan ayrılın.

Ancak gece alt ıslatma tek başına kaygı göstergesi değildir. Bu nedenle önce çocuk doktoruna danışmak gerekir. Ayrıntıyı aşağıda, kaygıyla bağlantılı konuları özetlediğim bölümde bulabilirsiniz.

Okula giderken kaygı yaşayan çocuğa ne yaparsınız?

Okul kaygısı, çocuklarda kaygının sık görülen yüzlerinden biridir. Çocuk sabahları karın ağrısı yakınması, okula gitmeme isteği ya da ağlamayla gelebilir. AAP, okulun neden önemli olduğunu nazik ama kararlı biçimde anlatmayı, çocuk erken eve dönmek istediğinde öğretmen ve rehber öğretmenle bir plan yapmayı ve gerçekçi hedefler koymayı önerir. Ayrıca şiddetli kaygıda kademeli dönüş yardımcı olabilir.

  • Önce bedensel yakınmalar için çocuk doktoruna gidin.
  • Öğretmen ve okul rehberlik servisiyle ortak bir plan yapın.
  • Sabah rutinini kısa ve öngörülebilir tutun, uzun vedalaşmalardan kaçının.
  • Çocuğu sürekli erken eve almaktan kaçının, çünkü bu kaçınmayı pekiştirir.

Ancak okula gitmemek tek başına bir tembellik ya da inat değildir. Çoğu zaman altında ayrılık kaygısı, akran sorunu ya da başarı baskısı yatar. Dolayısıyla gözlemlerinizi öğretmenle erkenden paylaşmak, gerçek nedeni bulmanızı kolaylaştırır.

Ekranlar ve haberler çocuk kaygısını nasıl etkiler?

Çocuklar, yetişkinlerin olağan saydığı görüntülerden bile etkilenebilir. Örneğin AAP, savaş ya da şiddet görüntülerinden sonra bazı çocukların kaygılandığını söyler. Ebeveynlere korkutucu filmlerin, çevrimiçi videoların ve şiddet içerikli oyunların izlenmesine dikkat etmelerini ve bir aile medya planı hazırlamalarını önerir.

  • Haberleri çocuğun yanında açık bırakmayın, gerekirse yaşına uygun kısa bir açıklama yapın.
  • Çocuk bir görüntüden korktuğunda ne gördüğünü ona anlattırın ve gerçeğe uygun, sade bir yanıt verin.
  • Yatmadan önce ekranları kapatın.
  • Ekran kullanımı için ailece bir plan yapın ve kurallara siz de uyun.

Amaç, çocuğu dünyadan saklamak değil, gördüklerini işleyebileceği bir ortam kurmaktır. Çocuk bir şey gördüğünde size gelebiliyorsa kaygı büyümeden önce küçük kalır. Üstelik bu güven, sizin tepkinizin sakinliğiyle doğrudan ilişkilidir.

Anne babanın kendi kaygısı çocuğa nasıl yansır?

Çocuklar yetişkinlerin gerginliğini sözlerinden önce yüzlerinden ve davranışlarından okur. Nitekim AAP, çocukların yetişkinlerin stresini sezdiğini hatırlatır ve ebeveynlere aileden, arkadaşlardan ya da başka kaynaklardan destek almalarını önerir. CDC ayrıca ebeveyninde kaygı ya da depresyon bulunan çocuklarda riskin arttığını belirtir.

Bu bir suçlama değil, bir fırsattır. Bu nedenle kendi kaygınızı fark etmek, onu çocuğa yüklemeden yönetmek ve gerektiğinde destek almak, çocuğunuz için bir model oluşturur. Örneğin “Bugün biraz kaygılıyım, derin nefes alıyorum” demek, çocuğa duygunun konuşulabilir olduğunu gösterir.

  • Çocuğun önünde felaket senaryoları kurmaktan kaçının.
  • Kaygılandığınızda ne yaptığınızı çocuğa kısa ve sakin bir cümleyle gösterin.
  • Kendi kaygınız gündelik yaşamınızı zorluyorsa kendi desteğinizi ihmal etmeyin; yetişkinlere yönelik çalışmam için yetişkin psikolojisi sayfasına bakabilirsiniz.

Çocuklarda kaygı ne zaman uzman desteği gerektirir?

Kaygı yoğunsa, uzun sürüyorsa ya da gündelik yaşamı bozuyorsa destek zamanı gelmiş olabilir. Örneğin NHS önce aile hekimine ya da çocuk doktoruna başvurmayı ve okulla da konuşmayı önerir. AAP ise kaygı sürerse ya da kötüleşirse, başka davranış sorunları ortaya çıkarsa ya da korkutucu bir olay yaşandıysa çocuk doktoruna danışılmasını söyler. Ayrıca CDC ısrarlı ya da aşırı korku ve endişede çocuk doktoru veya ruh sağlığı uzmanı değerlendirmesini önerir.

  • Belirtiler haftalardır sürüyor ya da artıyor.
  • Kaygı okula gitmeyi, uyumayı ya da arkadaşlarla görüşmeyi engelliyor.
  • Çocuk sık sık bedensel yakınmalarla doktora gidiyor ama tıbbi bir neden bulunmuyor.
  • Ani ve yoğun, panik benzeri nöbetler yaşanıyor.
  • Aile yaşamı kaygı çevresinde dönmeye başlıyor.

Psikolog tıbbi tanı koymaz ve ilaç yazmaz. Hafif ve orta düzeydeki kaygıda ilk adım çoğu zaman ebeveyn görüşmesiyle başlayan psikolojik danışmanlıktır. Ağır belirtiler, yoğun yaşam bozulması ya da ilaç gerektirebilecek tablolar için ise çocuk psikiyatrisi gerekir. Hangi kapıyı seçeceğinizi bilmiyorsanız Kime başvurmalıyım? aracı ve psikolog mu, psikiyatrist mi rehberi yol gösterir.

Psikolojik danışmanlık kaygılı çocuğa nasıl yardımcı olur?

Çocuk çalışmasının temel fikri, çocuğa kaygıyla birlikte yaşamayı ve onunla başa çıkmayı öğretmektir. CDC ve AAP, davranışsal yaklaşımların kaygı için temel olduğunu belirtir. Bu yaklaşımlar çocuğa baş etme becerilerini öğretir ve korktuğu duruma kademeli yaklaşmasını destekler. Ayrıca CDC, çok küçük çocuklarda ebeveyn katılımını anahtar sayar.

Öte yandan bir Cochrane derlemesi de bilgi verir. Derleme, kaygı bozukluğu tanısı almış çocuklarda bilişsel davranışçı yaklaşımların bekleme listesine göre kısa vadede daha fazla düzelme sağladığını bildirir. Ancak diğer yaklaşımlara üstünlük kanıtı sınırlıdır. Dolayısıyla tek bir yöntemden çok, çocuğa ve aileye uygun bir çerçeve seçmek önemlidir.

Serdivan'daki ofisimde çocuk çalışmasını ebeveynle birlikte planlarım. İlk görüşmeyi çoğunlukla yalnız ebeveynle yaparım, çocukla görüşmelerde yaşına uygun oyun, çizim ve konuşma araçlarını kullanırım. Her aşamada evde uygulayabileceğiniz küçük ve gerçekçi öneriler veririm. Süreyi çocuğun yaşı ve kaygının niteliği belirler, önceden seans sayısı söylemem.

Çocuklarda kaygıyla bağlantılı diğer konular hangileridir?

Kaygı, çocuğun yaşamının birçok alanını etkiler. Bu nedenle aşağıdaki yazılar, bu alanların bazılarını ayrıntılı ele alır. Her biri bu yazıyı tamamlar.

  • Çocuklarda alt ıslatma: Gece alt ıslatma çoğu zaman tıbbi ve gelişimsel bir durumdur. Stres ve kaygı onu başlatabilir ya da artırabilir. Yazı, önce hekim değerlendirmesinin neden gerektiğini ve ceza ile utandırmanın neden zarar verdiğini anlatır.
  • Duygusal olarak güçlü çocuk yetiştirmek: Kaygıyla baş etmenin temelinde duyguları tanıma ve ifade etme becerisi yatar. Yazı, bu becerileri günlük yaşamda nasıl destekleyeceğinizi ele alır.
  • Çocuk gelişiminde oyunun önemi: Çocuk duygularını çoğu zaman sözcüklerle değil oyunla ifade eder. Oyun, kaygılı çocuk için hem güvenli bir anlatım alanı hem de baş etme becerisi kazanma yoludur.

Bu yazıların hepsi aynı fikre varır: çocuğun duygusu bir sorun değil, bir iletidir. Ona kulak veren, onu suçlamayan ve gerektiğinde destek arayan bir yetişkin, kaygının en güçlü karşıtıdır.

Serdivan'da çocuğunuz için destek almak isterseniz süreç nasıl başlar?

Çocuğunuzun kaygısı gündelik yaşamını zorluyorsa ve ne yapacağınızdan emin değilseniz önce ebeveyn görüşmesiyle başlayabiliriz. Görüşmede çocuğun gelişim öyküsünü, kaygının ne zaman ve hangi durumlarda arttığını ve evde neler denediğinizi birlikte ele alırız. Ayrıca gerekirse çocuk doktoruna ya da çocuk psikiyatrisine yönlendirme yaparım. Okulla iletişimi yalnızca sizin izninizle ve paylaşılacak bilgiyi önceden netleştirerek kurarım. Ücret ve ödeme bilgisini randevudan önce açıkça paylaşırım.

Çocuklarla çalışma biçimimi çocuk psikolojisi sayfasında anlattım. Genel çerçeve için psikolog desteğine ne zaman başvurmak gerektiğini anlatan rehbere de bakabilirsiniz. Hazır olduğunuzda randevu ve iletişim sayfasından ya da 0555 030 37 73 numaralı telefon ve WhatsApp hattından bana ulaşabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Çocuklarda kaygı normal mi?

Evet, belli ölçüde normaldir. AAP, çoğu çocukluk korkusunun hafif olduğunu ve gelip gittiğini belirtir. Endişe verici olan, kaygının uzun sürmesi, çok yoğun olması ya da okulu, uykuyu ve arkadaşlıkları engellemesidir. Böyle bir durumda önce çocuk doktoruna danışın, gerekirse çocuklarla çalışan bir psikolog ya da çocuk psikiyatrisi değerlendirsin.

Çocuklarda kaygının belirtileri nelerdir?

Belirtiler beden, duygu ve davranışta görünür: karın ya da baş ağrısı, çarpıntı, uyku sorunu, huysuzluk, öfke patlamaları, yapışkanlık, okuldan ya da arkadaşlardan kaçınma ve sürekli güvence isteme. Küçük çocuklar kaygılarını sözcüklerle anlatamaz. Bu yüzden belirtilerin altındaki duyguya bakın ve bedensel yakınmalar için önce doktora gidin.

Kaygılı çocuğa evde nasıl yaklaşmalıyım?

Dinleyin, korkusunu küçümsemeyin ve duygusunu adlandırın. Rutinleri sabit tutun, değişiklikleri önceden anlatın ve her gün ekransız, bölünmeyen bire bir zaman ayırın. Sakinleşme becerilerini öğretin, kaçınmayı değil kademeli yaklaşmayı destekleyin. Alay ve “cesur ol” baskısı kaygıyı aşmayı geciktirir, sabırlı bir tutum ise çocuğa güven verir.

Kaygılı çocuğu her zaman korumalı mıyım?

Hayır. Aşırı korumak kaygıyı besleyebilir, çünkü çocuk kendi başına başa çıkabileceğini öğrenemez. NHS de aşırı koruyucu olmamayı önerir. Ancak çocuğu korkusuyla yalnız da bırakmayın. Küçük, planlı ve destekli adımlarla korktuğu şeye yaklaşmasına yardım edin, cesur davranışı övün ve gerektiğinde bir basamak geri dönün.

Çocuğum okula gitmek istemiyor, bu kaygı mıdır?

Olabilir. Okula gitmek istememenin altında ayrılık kaygısı, akran sorunu, başarı baskısı ya da bedensel bir sağlık sorunu yatabilir. Önce çocuk doktoruna gidin, ardından öğretmen ve rehberlik servisiyle ortak bir plan yapın. Çocuğu sürekli erken eve almak kaçınmayı pekiştirir. Süren durumlarda uzman desteği alın.

Çocuklarda kaygı ne zaman psikologa gösterilmeli?

Kaygı haftalardır sürüyorsa, artıyorsa ya da okul, uyku ve arkadaşlıkları engelliyorsa görüşme zamanı gelmiştir. Önce çocuk doktoruna başvurun. Hafif ve orta düzeydeki kaygıda ebeveyn görüşmesiyle başlayan psikolojik danışmanlık uygun bir ilk adım olabilir. Kendine zarar verme sözleri varsa gecikmeden 112'yi arayın.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 31 Ekim 2018 Son güncelleme: 30 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73