Çocukluk Deneyimlerinin Evliliğe Etkisi: Eleştiri ve Övgüyle Büyümek

15 Nisan 2026Güncelleme: 31 Ekim 202617 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (22 bölüm)
  1. Çocukluk deneyimlerinin evliliğe etkisi nedir?
  2. Çocuklukta öğrendikleriniz evliliğe hangi yollarla ulaşır?
  3. Bağlanma kuramı çocukluk deneyimlerinin evliliğe etkisini nasıl açıklar?
  4. Anne ve babanın evliliği sizin evliliğinizi nasıl etkiler?
  5. Eleştirilerek büyümek yetişkin benlik algısını nasıl biçimlendirir?
  6. Eleştirilerek büyüyen biri evlilikte neler yaşayabilir?
  7. Kıyaslanmak, etiketlenmek ve ailedeki roller evliliği nasıl etkiler?
  8. Övülerek büyümek her zaman bir avantaj mıdır?
  9. Yalnızca başarıya verilen övgü de koşullu kabul olur mu?
  10. Abartılı övgüyle büyüyen biri evlilikte neler yaşayabilir?
  11. İki farklı çocukluk evlilikte nasıl bir döngü kurar?
  12. Gündelik bir tartışma bu iki geçmişte nasıl farklı anlam kazanır?
  13. Evliliğin her sorunu çocukluğa mı bağlıdır?
  14. Çocukluk deneyimlerinin evliliğe etkisi değişebilir mi?
  15. Kendi çocukluk kalıbınızı nasıl fark edersiniz?
  16. Çocukluk hikâyenizi partnerinizle nasıl konuşursunuz?
  17. Eleştiri ve övgü dilini evlilikte nasıl yeniden kurarsınız?
  18. Ebeveyn olduğunuzda kalıbı çocuğunuza aktarmaktan nasıl kaçınırsınız?
  19. Çocuklukta ağır olumsuz yaşantılar varsa ne yapmalısınız?
  20. Psikolojik danışmanlık bu kalıplarda nasıl yardımcı olur?
  21. Kalıbı fark etmek evliliğinizi nasıl değiştirir?
  22. Sıkça sorulan sorular
Çocukluk Deneyimlerinin Evliliğe Etkisi: Eleştiri ve Övgüyle Büyümek
Kısaca

Çocukluk deneyimlerinin evliliğe etkisi, ailede öğrenilen değer ve sevgi kalıplarının yetişkin ilişkiye taşınmasıdır. Eleştirilerek büyüyen kişi onay arayabilir, abartılı övgüyle büyüyen kişi geri bildirime kırılgan kalabilir. Bağlanma araştırmaları bu kalıpların kader olmadığını, destekleyici ilişkilerle değişebildiğini gösterir. Kalıbı fark etmek, hikâyeyi partnerle paylaşmak ve gerektiğinde destek almak ilk adımlardır.

Çocukluk deneyimlerinin evliliğe etkisi nedir?

Çocukluk deneyimlerinin evliliğe etkisi, ailede öğrendiğiniz değer, sevgi ve çatışma kalıplarının yetişkin ilişkinize taşınmasıdır. Eleştirilerek ya da abartılı biçimde övülerek büyümek bu kalıplardan yalnızca ikisidir. Bu etki bir kader değildir; ancak fark edilmediğinde sessizce tekrar eder ve çiftlerin birbirini yanlış okumasına yol açar.

Serdivan'daki görüşmelerimde çiftlerin sık anlattığı bir tablo var: aynı cümle biri için sıradan bir uyarı, öteki için ağır bir suçlama gibi gelir. Bunun arkasında çoğu zaman bir aile hikâyesi bulunur. Bu yazıda o hikâyenin evliliğe nasıl yansıdığını araştırmalar eşliğinde anlatıyorum.

Özellikle tepkinizin boyutuna bakmak, etkiyi tanımanın en kolay yoludur. Küçük bir cümleye verdiğiniz büyük tepki, çoğu zaman bugünün değil, eski bir hikâyenin sesidir.

Amacım ebeveynleri suçlamak değil; çünkü birçok ebeveyn kendi çocukluğundan aldığı kalıplarla ve elindeki imkânlarla elinden geleni yapmaya çalışır. Yani önemli olan kalıbı görmek ve bugün ne yapacağınıza kendinizin karar verebilmesidir.

Çocuklukta öğrendikleriniz evliliğe hangi yollarla ulaşır?

Çocukluktan evliliğe uzanan yol tek bir köprüden değil, birkaç farklı geçitten oluşur. En sık konuşulan dört geçit şunlardır:

  • Bağlanma modelleri. Bakım verenlerinizle kurduğunuz ilişki, yakınlıkta ne bekleyeceğinize dair bir iç harita çizer.
  • Kendilik algısı. Hangi koşulda değerli sayıldığınız, kendinize nasıl baktığınızı biçimlendirir.
  • Gözlemlenen model. Anne ve babanın kavga etme, barışma ve sevgi gösterme biçimi, çatışmayla ilgili ilk dersinizdir.
  • Duygu düzenleme. Üzüntü ya da öfkeyle yalnız mı kaldınız, yoksa biri size eşlik mi etti? Cevap, bugünkü baş etme biçiminizi etkiler.

Ancak bu geçitlerin hiçbiri tek başına sonucu belirlemez. Mizaç, kardeşler, öğretmenler, arkadaşlıklar ve sonraki ilişkiler de hikâyeye karışır. Dolayısıyla çocukluk önemli bir etken olabilir, ama tek yazar değildir.

Kültür de bu geçitlerin içinden geçer. “Erkek adam ağlamaz”, “Kız çocuğu uslu olur” ya da “Komşu ne der” gibi cümleler, çocuğa hangi duyguların ve davranışların kabul göreceğini öğretir. Bu mesajlar yetişkinlikte, eşinizle ilişkinizde hangi duyguyu gösterip hangisini sakladığınıza kadar sızar.

Bağlanma kuramı çocukluk deneyimlerinin evliliğe etkisini nasıl açıklar?

Bağlanma kuramına göre bebekler, bakım verenle kurdukları ilişkiden kendileri ve başkaları hakkında bir beklenti geliştirir. Daha sonra araştırmacılar bu fikri yetişkinlerin romantik ilişkilerine de uyguladı. Güvenli, kaygılı ve kaçıngan örüntülerin yetişkin sevgisinde de izlenebildiğini, bu örüntülerin çocukluktaki ilişkilerle bağlantılı olduğunu ileri sürdü.

Ayrıca Simpson ve arkadaşlarının izleme çalışması zinciri daha ayrıntılı gösterdi. Araştırmacılar 78 kişiyi bebeklikten yirmili yaşlarına kadar izledi. Bebeklikte güvenli bağlanan çocukları öğretmenler ilkokulda sosyal açıdan daha yetkin olarak puanladı. Ardından bu yetkinlik 16 yaşında daha güvenli yakın arkadaşlıkları öngördü. Son olarak o arkadaşlıklar, yetişkin romantik ilişkilerde daha olumlu günlük duyguları ve çatışmada daha az olumsuz duyguyu öngördü.

Yani çocukluk evliliği doğrudan belirlemez; arkadaşlıklar ve ilişki becerileri üzerinden dolaylı biçimde etki eder. Bu, yolun ortasında müdahale edilebilecek durakların bulunduğu anlamına gelir. Üstelik bulgular tek bir örnekleme dayanır, dolayısıyla genellemeden önce temkinli olmak gerekir. Kendi örüntünüzü merak ediyorsanız bağlanma stili testi bir başlangıç noktası olabilir.

Anne ve babanın evliliği sizin evliliğinizi nasıl etkiler?

Çocuklar ilişkinin kurallarını çoğu zaman anne ve babalarını izleyerek öğrenir. Kimin sustuğu, kimin sesini yükselttiği, kavgadan sonra barışılıp barışılmadığı sessiz bir müfredat oluşturur. Bu müfredat ders olarak anlatılmaz, ama yıllarca tekrar eder.

Örneğin gürültülü ama barışmayla biten bir evde büyüyen biri, tartışmayı ilişkinin doğal bir parçası sayabilir. Buna karşılık sessizliğin ve kırgınlığın hâkim olduğu bir evde büyüyen kişi, çatışmayı tehlikeli, sessizliği güvenli bulabilir. Dolayısıyla bu iki kişi evlendiğinde biri “konuşalım” derken öteki geri çekilir.

Aynı durum ayrıca sevgi gösterme biçimleri, iş bölümü ve para konuşmaları için de geçerlidir. Çoğu zaman bunlar bilinçli bir tercih değil, “ev böyle olur” bilgisidir. Böylece bu bilgiyi fark ettiğinizde kendi evinizin kurallarını bilinçli biçimde yazabilirsiniz. Üstelik hangisini sürdürmek, hangisini değiştirmek istediğinize birlikte karar verebilirsiniz.

Eleştirilerek büyümek yetişkin benlik algısını nasıl biçimlendirir?

Her geri bildirim zarar vermez. Davranışa odaklanan, kişinin değerini sorgulamayan ve ilişkiyi tehdit etmeyen bir uyarı gelişimi destekler. Yani zarar veren şey, eleştiriyle birlikte sevginin geri çekilmesidir. Araştırmacılar buna “koşullu kabul” der: ebeveyn, çocuk beklentiyi karşıladığında sıcak, karşılamadığında soğuk olur. Böylece çocuk şu sonuca varır: sevgi hak edilen bir şeydir.

Nitekim Assor, Roth ve Deci'nin çalışmaları bu yaklaşımın bedelini gösterdi. Örneğin üç kuşağı kapsayan ilk çalışmada, kendi çocukluğunda koşullu kabul gören annelerin esenliği daha düşüktü. Bu anneler çocuklarına karşı daha kontrolcü tutumlar da taşıyordu. Ayrıca ikinci çalışmada koşullu kabul; içten gelen bir baskı, ebeveyne duyulan kırgınlık ve dalgalanan özsaygıyla ilişkili çıktı. Araştırmacılar bu yöntemin istenen davranışı artırabildiğini, ancak duygusal bir bedel getirdiğini belirtti.

Bu nedenle yetişkinlikte bu kalıp “yeterli miyim?” sorusuna dönüşebilir. Örneğin eleştirilerek büyüyen kişi hata yapmaktan çekinebilir, sürekli onay arayabilir ve fazla uyumlu davranabilir. Evlilikte bu çoğu zaman “daha iyi bir eş olmalıyım” motivasyonuyla kendini gösterir. Ancak bu çaba sevgiden çok, içteki kaygıyı yatıştırma girişimi olabilir.

Eleştirilerek büyüyen biri evlilikte neler yaşayabilir?

Bu geçmişe sahip kişilerde en sık anlatılan işaretler şunlardır. Ancak bir kısmını yaşamanız eleştirilerek büyüdüğünüz anlamına gelmez; benzer tepkiler başka nedenlerle de ortaya çıkar.

  • Partnerin küçük bir itirazını bile “yine yetersizim” diye yorumlamak
  • Hata yapmamak için gereğinden fazla kontrol etmek ya da işleri ertelemek
  • İhtiyacını söylemek yerine partnerin ruh halini tahmin etmeye çalışmak
  • Takdiri duyduğunda buna inanmakta zorlanmak
  • Kendi iç eleştirmenini farkında olmadan partnere yöneltmek

Bu kişi çoğu zaman emek veren, sorumluluk alan ve vicdanlı biridir. Güçlü yanı da burada yatar: ilişkiye özen gösterir. Ancak zorlayıcı olan, bu özenin sürekli bir sınav duygusuyla yaşanmasıdır. Öte yandan partner bu çabayı bazen fark etmez, bazen de “bu kadar kaygılanmana gerek yok” diyerek küçümsemeden geçer.

Kıyaslanmak, etiketlenmek ve ailedeki roller evliliği nasıl etkiler?

Eleştirinin en yaygın iki biçimi kıyaslama ve etiketlemedir. “Kuzenine bak, ne kadar düzenli” ya da “Sen zaten dağınıksın” cümleleri, çocuğa davranışı değil kimliği hakkında bir şey söyler. Çocuk da bunu bir bilgi olarak saklar.

Etiket ve kıyas zamanla ailedeki bir role dönüşebilir: sorumlu çocuk, sorun çıkaran çocuk, ailenin parlak çocuğu, arabulucu. Aile sistemleri yaklaşımı bu rolleri, ailenin dengesini koruyan görünmez görevler olarak ele alır.

Üstelik rol evlilikte de sürebilir. Örneğin sorumlu çocuk her şeyi toplamaya çalışır ve yorulur. Arabulucu çocuk çatışmadan kaçınır, ihtiyacını söylemez. Sorun çıkaran diye etiketlenen çocuk ise en küçük itirazda kapanabilir. Öte yandan parlak çocuk, beklentilerin hep kendisine uymasını bekleyebilir.

Partnerinizi bir arkadaşınızın eşiyle kıyasladığınızda ya da ona etiket yapıştırdığınızda aynı mekanizmayı ona uygulamış olursunuz. Bu nedenle fark ettiğinizde kıyası bırakıp isteğinizi davranış diliyle söylemek yeterlidir.

Övülerek büyümek her zaman bir avantaj mıdır?

Hayır, her zaman değil; ancak övgü de başlı başına zararlı değildir. Çünkü çocuğun çabasını, gelişimini ve duygularını gören sıcak bir ilgi özsaygının en sağlam kaynağıdır. Sorun, övgünün gerçekle bağını kopardığı ve çocuğa olduğundan fazla özel bir yer tanındığı noktada başlar.

Örneğin Brummelman ve arkadaşları 7 ile 12 yaş arasındaki 565 çocuğu ve ebeveynlerini altı ay arayla dört kez izledi. Ebeveynin çocuğunu başkalarından daha özel ve üstün görmesi, sonraki dönemde çocuktaki narsisistik özelliklerin artmasını yordadı. Ebeveyn sıcaklığı ise özsaygıyı yordadı, narsisizmi yordamadı.

Yani sıcaklık ile aşırı yüceltme farklı şeylerdir. Üstelik sürekli yüceltilen çocuk, zayıf yanını göstermenin sevgiyi tehlikeye atacağını sezebilir. Böylece eleştiriye karşı kırılgan, haklı çıkma konusunda ise ısrarcı bir tutum gelişebilir.

Yine de bu bulgunun sınırları var. İlişki, nedenselliği tek başına kanıtlamaz; mizaç ve kalıtım da rol oynar. Ayrıca ölçülen şey bir kişilik özelliğidir, bir tanı değildir.

Yalnızca başarıya verilen övgü de koşullu kabul olur mu?

Çoğu zaman evet. Koşullu kabul yalnızca sevgiyi geri çekmekten ibaret değildir; ilginin ve sıcaklığın yalnızca beklentiyi karşıladığınızda gelmesi de bu tanıma girer. Örneğin karnesi iyi olduğunda parlayan, kötü olduğunda sessizliğe gömülen bir ev, övgüyü bile hem ödül hem tehdit hâline getirir.

Böyle büyüyen kişi dışarıdan özgüvenli görünebilir. Ancak değeri performansa bağlıdır. Başarı sürdükçe iyidir, aksadığında kendini boşlukta hisseder. Özellikle evlilikte bu durum, eşi yorgun ya da ilgisiz olduğunda değerini yitirmiş gibi hissetmek olarak yaşanabilir.

Dolayısıyla “eleştirilen” ve “övülen” iki ayrı kutu değildir. Hatta bir insan aynı evde hem koşullu övgüyü hem sert eleştiriyi görmüş olabilir. Kendinize şunu sormak daha öğretici olur: sevgi benim evimde nasıl kazanılırdı?

Abartılı övgüyle büyüyen biri evlilikte neler yaşayabilir?

Bu geçmişin evlilikteki yansımaları çoğunlukla geri bildirimle ilgilidir. Yine de kişiyi tek bir kalıba sığdırmak yanıltıcı olur; aşağıdakiler yalnızca olası eğilimlerdir:

  • Yapıcı bir eleştiriyi bile kişisel saldırı gibi algılamak
  • Kendi payını görmekte zorlanmak ve haklı çıkma ihtiyacı duymak
  • Partnerin yorgunluğunu ya da ihtiyacını ikinci plana atmak
  • Değişim talebini “beni olduğum gibi kabul etmiyorsun” diye okumak
  • Beklentisi karşılanmadığında kırılmak ve geri çekilmek

Bu tablonun olumlu yanları da vardır. Sıcak ve gerçekçi bir övgüyle büyüyen kişiler çoğunlukla ihtiyaçlarını söylemekte rahattır ve kendine güvenir. Ancak sorun, bu güvenin eleştiri karşısında kırılgan kalmasıdır. Partner ise çoğu zaman “ne söylesem ters geliyor” duygusuyla temkinli konuşmaya başlar.

İki farklı çocukluk evlilikte nasıl bir döngü kurar?

İki farklı çocukluk bir araya geldiğinde, çoğu zaman karşılıklı bir yanlış okuma döngüsü oluşur. Biri onay arar ve kendini kanıtlamaya çalışır. Öteki zaten yeterli olduğuna inanır ve değişim talebini yadırgar. Böylece biri sürekli çabalarken öteki bunu fark etmeyebilir.

Ayrıca çift araştırmalarında sık anlatılan “talep et, geri çekil” kalıbı da buna eşlik edebilir: biri yakınlık ister, öteki mesafe koyar. İkisi de aslında anlaşılmak ister, ama biri bunu yaklaşarak, öteki uzaklaşarak anlatır.

Bağlanma diliyle bakarsak, sevginin koşula bağlı olduğunu öğrenen biri terk edilme kaygısına yönelebilir. Zayıf yanını göstermenin riskli olduğunu öğrenen biri ise mesafe koymayı seçebilir. Yine de bağlanma örüntüleri esas olarak bakım verenin çocuğun ihtiyaçlarına verdiği karşılığın tutarlılığıyla ilgilidir. Kısacası eleştiri ve övgü bu tablonun yalnızca bir parçasıdır.

Eleştiriyle ve abartılı övgüyle büyümenin evlilikteki olası yansımaları
KonuEleştirilerek büyüyenAbartılı övgüyle büyüyen
Çocuklukta sık duyulan mesaj“Daha iyisini yapabilirdin.”“Sen zaten herkesten üstünsün.”
İçselleşen soruYeterli miyim?Beni neden anlamıyorlar?
Eleştiri karşısındaki ilk tepkiKendini suçlamak ya da hızla savunmakHaksızlığa uğradığını hissetmek ve itiraz etmek
Partnerin gördüğüSürekli onay bekleyen biriGeri bildirime kapalı biri
Gelişim alanıDaha şefkatli bir iç sesEleştiriyi saldırı saymadan dinlemek

Tabloyu bir sınıflama olarak okumayın. Çünkü gerçek insanlar iki sütunun arasında bir yerdedir ve çoğu kişi her ikisinden de bir şey taşır. Bu nedenle önemli olan, kendi tepkinizin hangi hikâyeden geldiğini sormaktır.

Gündelik bir tartışma bu iki geçmişte nasıl farklı anlam kazanır?

Örnek senaryo: Murat, ödevinin her satırında hata aranan bir evde büyüdü. Ece ise ailenin “parlak çocuğu” olarak yetişti. Bir akşam Ece, Murat'ın hazırladığı yemeği tadıp “Tuzu biraz fazla olmuş” der.

Ece için bu, bilgi veren sıradan bir cümledir. Murat ise “yine beceremedim” diye duyar. Ya hızla savunmaya geçer ya da susup içine kapanır. Birkaç gün sonra Murat, “Bu hafta eve çok geç geliyorsun” der. Bu kez Ece haksızlığa uğramış hisseder: “Ben de çok çalışıyorum, beni hiç anlamıyorsun.”

İkisi de niyetinin masum olduğunu dile getirir ve bir bakıma ikisi de haklıdır. Çünkü her biri cümleyi kendi çocukluk filtresinden geçirmiştir. Yani kavga yemekten ya da saatten değil, filtrelerin çarpışmasından çıkar.

Ancak aynı sahne farklı da kurulabilir. Murat “Bu cümle bana eski bir sesi hatırlattı, bir an kapandım” dese, Ece “Sana ders vermek istemedim, sadece tadı söylemiştim” diyebilir. Ece de “Eve geç geldiğimi duyunca suçlu çıkmış gibi hissettim, ama sanırım beni özlediğini söylemek istedin” diyerek aynı yolu izleyebilir. Küçük bir ara ve açık bir cümle, döngüyü çoğu zaman yumuşatır.

Evliliğin her sorunu çocukluğa mı bağlıdır?

Hayır. Çocukluk önemlidir, ancak evliliğin tek açıklaması değildir. Aynı evde büyüyen kardeşler bile birbirinden farklı yetişkinler olur. Mizaç, doğum sırası, öğretmenler, ilk arkadaşlıklar ve geçmiş ilişkiler de hikâyeye katkı yapar.

Ayrıca evliliğin kendisi de bir yaşantıdır. Örneğin iş stresi, para, çocuk bakımı ve sağlık sorunları çiftin döngüsünü değiştirir. Sıkılma, alışma ve rutin de kendi başına çatışma üretir; bu konuya evlilikte monotonluğu ele aldığım yazıda ayrıntılı biçimde değiniyorum.

Dolayısıyla her tartışmayı çocukluğa bağlamak, hem ilişkiyi hem de kendinizi gereğinden fazla yorumlamak olur. Çocuklukta öğrenilenleri kader değil, eğilim olarak görün. Çünkü eğilimi bilirseniz yönetebilirsiniz.

Çocukluk deneyimlerinin evliliğe etkisini inceleyen çalışmaların çoğu bir ilişkiyi gösterir, nedensellik kanıtlamaz. Örneklemler belirli ülke ve dönemlerden gelir; Türkiye'deki aile yapısı, geniş aile ilişkileri ve kültürel beklentiler tabloyu değiştirebilir. Üstelik etkiler ortalamada geçerlidir, her bireyde aynı biçimde görülmez. Bu yüzden bulguları hüküm olarak değil, harita olarak kullanın.

Çocukluk deneyimlerinin evliliğe etkisi değişebilir mi?

Evet. Bağlanma örüntüleri yaşam boyu sabit kalmaz. Bunun en bilinen örneği “kazanılmış güvenlik” kavramıdır: erken dönemde güvensiz bağlanma yaşayan bazı kişiler, destekleyici ilişkilerle yetişkinlikte güvenli bir örüntüye ulaşır.

Nitekim Roisman ve arkadaşları, yüksek riskli bir örneklemi 23 yıl izleyen çalışmalarında bu kişileri inceledi. Bebeklikte güvensiz bağlanıp yetişkinlikte güvenli örüntüye ulaşan bireylerin yakın ilişkilerinde başarılı olduğunu gördü. Hatta birçoğu yetişkinlikte yüksek düzeyde duygusal sıkıntı da bildirmedi. Öte yandan kavramın tanımı ve ölçümü hâlâ tartışma konusudur. Yine de yön net: kalıplar sabit değildir.

Değişim çoğunlukla düzeltici deneyimlerle olur. Örneğin eleştiriye hassas bir kişi, hata yaptığında sevgiden vazgeçmeyen bir partnerle yaşadıkça “her hata ilişkiyi bitirmez” bilgisini kazanır. Geri bildirime kapalı bir kişi de eleştiriyi duyup ilişkinin sürdüğünü gördükçe savunma ihtiyacını azaltır.

Yine de partneriniz sizin ruh sağlığı uzmanınız değildir. Çünkü yükü tek kişiye bindirmek ilişkiyi yorar. Değişim hem içeriden, kendi farkındalığınızla, hem de dışarıdan, güven veren ilişkilerle ve gerektiğinde uzman desteğiyle beslenir.

Kendi çocukluk kalıbınızı nasıl fark edersiniz?

Kalıbı fark etmek, çoğu zaman tepkinin boyutuyla olayın boyutu arasındaki farkı yakalamakla başlar. Aşağıdaki adımlar bunu somutlaştırır:

  1. Tetikleyiciyi yazın. Partnerinizin hangi cümlesi ya da bakışı sizi hızla sarsıyor?
  2. Bedeninize bakın. Boğazınızda düğüm, midenizde sıkışma ya da yüzünüzde sıcaklık var mı?
  3. Cümlenin ilk sahibini arayın. Bu cümleyi daha önce kimden, nerede duydunuz?
  4. Yetişkin yorumunu deneyin. Partneriniz gerçekte ne demek istemiş olabilir?
  5. Tepkinizi geciktirin. Cevap vermeden önce üç nefes alın ve niyetinizi söyleyin.

Bu egzersiz bir tanı koymaz; yalnızca tepkinizin kökenine merak uyandırır. Aynı kalıp birkaç kez tekrar ediyorsa not almak, onu gözünüzün önüne getirir. Böylece kalıbı tartışmanın ortasında bile fark edebilirsiniz.

Çocukluk hikâyenizi partnerinizle nasıl konuşursunuz?

Hikâyeyi paylaşmak, kendinizi savunmanın değil, partnerinizi içeri almanın yoludur. “Sen hep beni eleştiriyorsun” demek yerine “Eleştirildiğimi hissedince çocukluğumdaki o ev aklıma geliyor ve hemen kapanıyorum” demek, tepkinize bir anlam kazandırır.

Ayrıca karşılıklılık da önemlidir. Biriniz anlatırken öteki, çözüm üretmeden ya da düzeltmeden dinlemelidir. Daha sonra roller değişir. Böylece iki hikâye yan yana durur ve kimsenin suçlu ilan edilmesi gerekmez. Başlangıç için şu cümleleri kendi sözcüklerinizle uyarlayabilirsiniz:

  • “Eleştirildiğimi hissedince hemen savunmaya geçiyorum. Bu senden değil, eski bir alışkanlığımdan geliyor.”
  • “Geri bildirimi duyduğumda önce kendimi korumak istiyorum. Seni dinlediğimi göstermek için biraz zamana ihtiyacım var.”
  • “Güvenmediğini hissettiğimde kapanıyorum. Hangi davranışın bunu tetiklediğini birlikte bulabilir miyiz?”

Bu cümleleri mazeret olarak değil, davet olarak kullanın. “Çocukluğum böyleydi, ben de böyleyim” demek bir açıklama sunar; ama sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Dinleyen taraf için de üç basit ilke işe yarar. Önce yorumlamak yerine merak edin: “Bu sana neyi hatırlattı?” Sonra tepkiyi geçersiz kılmayın, çünkü “Abartıyorsun” demek duvarı kalınlaştırır. Son olarak kendi sınırınızı koruyun; hikâyeyi anlamak, kötü muameleyi kabul etmek anlamına gelmez.

Eleştiri ve övgü dilini evlilikte nasıl yeniden kurarsınız?

Aynı bilgiyi iki farklı biçimde söyleyebilirsiniz; biri savunma uyandırır, öteki dinleme isteği doğurur. Aşağıdaki ilkeler her iki geçmiş için de işe yarar:

  • Davranışı anlatın, kişiliği değil. “Bu hafta üç akşam geç geldin” cümlesi, “Sen hep geç kalıyorsun” cümlesinden çok daha az sarsar.
  • Övgüyü somutlaştırın. “Çok iyisin” yerine “Dün akşam beni dinlediğin için rahatladım” demek takdiri inandırıcı kılar.
  • Eleştiriyi tek konuyla sınırlayın. Geçmiş hataların listesini açmak, güncel konuyu gölgede bırakır.
  • Duyduğunuzu özetleyin. “Şunu anladım” diye başlayan bir cümle, savunma yerine dinleme ritmi kurar.
  • Ara verin ve geri dönün. Tepki yükseldiğinde mola isteyin, ne zaman döneceğinizi de söyleyin.

Eleştiriye hassas eş için bir ek ilke var: takdiri kabul etmeyi çalışın. Örneğin “önemli değildi” demek yerine “Teşekkür ederim, bunu duymak iyi geldi” deyin. Övgüye alışık eş için ise tersi geçerlidir. Bu nedenle geri bildirimi dinledikten sonra cevap vermeden önce bir nefes bekleyin.

Ebeveyn olduğunuzda kalıbı çocuğunuza aktarmaktan nasıl kaçınırsınız?

Aynı kalıp bir sonraki kuşağa da geçebilir. Daha önce anlattığım üç kuşaklı çalışma, koşullu kabul gören annelerin çocuklarına karşı da daha kontrolcü tutumlar taşıdığını gösterdi. Dolayısıyla farkındalık zinciri kırabilir. Şu dört ilke bir başlangıç sunar:

  • Sevginizi performansa bağlamayın. Çocuğunuz hata yaptığında da sıcaklığınız sürsün.
  • Övgünüzü gerçeğe yaslayın. Gördüğünüz çabayı ve davranışı söyleyin; “dünyanın en harikası” gibi abartılı sıfatlardan kaçının.
  • Hatadan sonra önce bağ kurun. Düzeltmeyi, çocuk sakinleştikten sonra yapın.
  • Kıyaslamayın ve etiketlemeyin. Kardeşlerle ya da akranlarla karşılaştırma, çocuğa değerinin bir yarışa bağlı olduğunu söyler.

Ancak mükemmel ebeveyn olmak gerekmez. Sert konuştuğunu fark edip “Az önce sert konuştum, özür dilerim” diyebilen ebeveyn, çocuğa ilişkinin hatadan sonra da sürebileceğini öğretir.

Çocuklukta ağır olumsuz yaşantılar varsa ne yapmalısınız?

Eleştiri ve övgü, aile deneyimlerinin yalnızca bir bölümüdür. Çocuklukta şiddet, istismar, ihmal ya da ailede madde kullanımı yaşandıysa etkiler çoğu zaman daha derindir. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), bu tür olumsuz çocukluk deneyimlerinin sağlıklı ve istikrarlı ilişkiler kurmayı zorlaştırabildiğini belirtir.

Bu durumda kalıpları kendi başınıza çözmeye çalışmak yerine bir ruh sağlığı uzmanıyla çalışmak yerinde olur. Zorlanmanız bir zayıflık değil, bir bilgidir. Çünkü ilişkide tetiklenen şey, çoğu zaman o dönemde korunmak zorunda kaldığınız bir yanınızdır.

Psikolojik danışmanlık bu kalıplarda nasıl yardımcı olur?

Çocukluk kalıpları üzerine çalışmak, geçmişi yeniden yaşamak değil, bugünkü tepkilerin kaynağını anlamaktır. Görüşmelerde önce örüntüyü birlikte haritalarız: hangi cümle neyi tetikliyor, siz o anda ne yapıyorsunuz, partneriniz buna nasıl karşılık veriyor. Ardından yeni tepkileri küçük adımlarla deneriz.

Bu çalışma hem bireysel hem de çift olarak yürütülebilir. Çift görüşmesi kimin haklı olduğunu belirlemez, ama iki hikâyenin birbirine nasıl çarptığını görmenize yarar. Süreci merak ediyorsanız çift terapisi sürecini anlattığım yazıya, hizmetin kapsamı için çift terapisi sayfasına bakabilirsiniz.

Yoğun kaygı, çökkünlük ya da uyku ve iştah değişimi gibi belirtiler ön plandaysa önce bir psikiyatri hekimi değerlendirmesi gerekebilir; tanı ve ilaç hekimin alanındadır. Hangi desteğin size uygun olduğundan emin değilseniz ne zaman psikolog desteği gerektiğini anlatan rehber yol gösterebilir. Görüşmeler Serdivan'daki ofiste yüz yüze ya da Türkiye'nin her yerinden ve yurt dışından görüntülü olarak yapılabilir.

Kalıbı fark etmek evliliğinizi nasıl değiştirir?

Kalıbı fark etmek, tepkinizi değiştirmenin ilk adımıdır. Çocukluk deneyimlerinin evliliğe etkisi gözle görülür hâle geldiğinde, eleştirilerek büyüyen eş iç sesini yumuşatır, övülerek büyüyen eş geri bildirimi dinler ve aynı tartışma farklı bir yöne gider.

Sorun, iki farklı çocukluğun varlığı değildir. Asıl sorun, bu farkın görülmemesidir. Farkı gören çiftler zamanla denge kurar; görmeyenlerde ise herkes kendi çocukluğunu evliliğe taşır.

Bugünkü ilişkinizi sakin bir gözle görmek için ilişki sağlığı testindeki soruları yanıtlayabilirsiniz; test bir değerlendirme değil, konuşma başlatıcıdır. Daha geniş bir çerçeve için ilişki sorunlarını ve sağlıklı ilişkinin temellerini anlattığım yazıya göz atabilirsiniz. Görüşme planlamak ya da soru sormak isterseniz randevu ve iletişim sayfası açıktır.

Sıkça sorulan sorular

Çocukluk deneyimleri evliliği gerçekten etkiler mi?

Evet, ancak doğrudan ve kaçınılmaz biçimde değil. Bebeklikten yetişkinliğe izlenen bir araştırmada erken bağlanma, çocukluk arkadaşlıkları üzerinden yetişkin romantik ilişkilerdeki duygu deneyimini etkiledi. Yani çocukluk bir eğilim oluşturur, kader çizmez. Sonraki ilişkiler, mizaç ve bilinçli çaba bu eğilimi güçlendirebilir ya da değiştirebilir.

Eleştirilerek büyüyen biri sağlıklı bir evlilik sürdürebilir mi?

Evet, sürdürebilir. Eleştirilerek büyümek bir eksiklik değil, bir öğrenme geçmişidir. Bu kişiler çoğu zaman özenli ve sorumluluk sahibi eşler olur. Zorlandıkları alan genellikle eleştiriyi kişisel reddedilme olarak yaşamaktır. Bunu partnerle konuşmak, takdiri kabul etmeyi çalışmak ve gerektiğinde destek almak yükü belirgin biçimde hafifletir.

Çok övülerek büyümek evlilik için olumsuz mudur?

Hayır, övgünün kendisi olumsuz değildir. Sıcak ve gerçekçi övgü özsaygıyı besler. Araştırmalarda sorunlu görünen şey, çocuğu başkalarından fazla özel ve üstün görmek, yani aşırı yüceltmedir. Evlilikte bunun yansıması çoğunlukla eleştiriyi kaldırmakta, kendi payını görmekte ve partnerin ihtiyacını öne almakta zorlanmak olur.

Çocukluk kalıplarımı tek başıma değiştirebilir miyim?

Kısmen evet. Tetikleyicileri fark etmek, tepkiyi geciktirmek ve ihtiyacınızı açıkça söylemek tek başına da başlatılabilir. Ancak kalıp derinse, sık tekrar ediyorsa ya da yaşantınızda şiddet ve ihmal gibi ağır deneyimler varsa bir ruh sağlığı uzmanıyla çalışmak süreci hem daha güvenli hem daha verimli kılar.

Partnerim çocukluğunu bahane ediyorsa ne yapmalıyım?

Hikâyesini dinleyin, ama sorumluluğu birlikte tutun. Çocukluk bir tepkiyi açıklar, davranışın etkisini ortadan kaldırmaz. “Seni anlıyorum ve bu davranış beni yoruyor” gibi iki yanı birden söyleyen cümleler işe yarar. Konuşma tekrar tekrar tıkanıyorsa çift görüşmesi, ikinizin de rahat konuşabileceği tarafsız bir zemin sağlar.

Bu konuda ne zaman psikolojik destek almalıyım?

Aynı tartışma kalıbı aylardır tekrar ediyor, ilişki sizi sürekli yoruyor ya da çocukluk anıları günlük hayatınızı etkiliyorsa destek almanın zamanıdır. Şiddet, istismar ya da kendinize zarar verme düşünceleri varsa beklemeyin; 112 Acil Çağrı ve ALO 183 hatlarına ulaşabilirsiniz. Diğer durumlarda ilk adım, durumu birlikte netleştirmek için kısa bir görüşme planlamaktır.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 15 Nisan 2026 Son güncelleme: 31 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73