Ergenlikte Davranış Sorunları: Ne Zaman Endişelenmeli?

19 Şubat 2022Güncelleme: 30 Ekim 202617 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (21 bölüm)
  1. Ergenlikte davranış sorunları nedir, hangi davranışları kapsar?
  2. Ergenlikte davranış sorunları ne zaman olağan, ne zaman endişe vericidir?
  3. Ergenlikte davranış sorunları neden ortaya çıkar?
  4. Davranış sorununun arkasında depresyon, kaygı ya da dikkat güçlüğü olabilir mi?
  5. Karşı gelme ve kurallara uymama ne zaman sorun olur?
  6. Yalan söyleme ve saklama davranışı ne anlama gelir?
  7. Okuldan kaçma ve derse ilgisizlik davranış sorunu mudur?
  8. Saldırganlık, kavga ve eşyaya zarar verme karşısında ne yaparsınız?
  9. Alkol, sigara ve madde kullanımı davranış sorununa mı işaret eder?
  10. Ekran ve oyun kullanımı ne zaman davranış sorununa dönüşür?
  11. Davranışın arkasındaki ihtiyacı nasıl anlarsınız?
  12. Ebeveyn davranış sorunlarına nasıl yaklaşabilir?
  13. Ergenle davranış sorununu konuşmaya nasıl başlarsınız?
  14. Ceza ile sonuç arasındaki fark nedir?
  15. Okulla iş birliğini davranış sorunlarında nasıl kurarsınız?
  16. Ergenlikte davranış sorunları için hangi uzmana başvurabilirsiniz?
  17. Hangi durumlarda hemen yardım gerekir?
  18. Ergenlikte davranış sorunları hakkında hangi yanlış inanışlar yaygındır?
  19. Psikolojik danışmanlık ergenlikte davranış sorunlarında nasıl çalışır?
  20. Ergenlikte davranış sorunları ne kadar sürede düzelir?
  21. Sıkça sorulan sorular
Ergenlikte Davranış Sorunları: Ne Zaman Endişelenmeli?
Kısaca

Ergenlikte davranış sorunları; kurallara karşı gelme, öfke patlamaları, yalan, okuldan kaçma, kavga ve riskli denemeler gibi yaşa göre beklenenin dışında kalan örüntülerdir. Tek bir kötü gün sorun sayılmaz; süre, sıklık, yaygınlık ve zarar belirleyicidir. Önce davranışın ardındaki ihtiyacı anlayın, ardından tutarlı kurallar ve orantılı sonuçlarla ilerleyin. Haftalardır süren ya da güvenliği tehdit eden durumlarda destek alın; acil durumda 112'yi arayın.

Ergenlikte davranış sorunları nedir, hangi davranışları kapsar?

Ergenlikte davranış sorunları, kurallara sürekli karşı gelme, yoğun öfke patlamaları, yalan söyleme, okuldan kaçma, kavga ve riskli davranışlar gibi yaşa göre beklenenin dışında kalan, süren ya da şiddetli örüntülerdir. Tek bir kötü gün ya da arada bir sınır zorlama bu gruba girmez. Belirleyici olan sıklık, süre ve gencin yaşamına verdiği zarardır.

Ailelerden en sık duyduğum soru şudur: “Bu normal mi, yoksa endişelenmeli miyim?” Bu yazıda cevabı üç adımda anlatıyorum: davranışın ne kadar olağan olduğuna bakmak, arkasındaki nedeni anlamak ve evde tutarlı bir çerçeve kurmak. Amacım gence etiket takmak değil, davranışın anlamını görmektir. Ergenliğin genel çerçevesi için ergenlik dönemi özellikleri yazısına da bakabilirsiniz.

Davranış sorunları geniş bir şemsiyedir. Örneğin ailelerin en sık sözünü ettiği davranışlar şunlardır.

  • Kurallara ve otoriteye sürekli karşı gelme.
  • Sık ve yoğun öfke patlamaları, kavga.
  • Tekrarlayan yalan ve saklama.
  • Okuldan kaçma, derslere ilginin bitmesi.
  • Alkol, sigara ve madde denemeleri.
  • Kontrolsüz ekran ve oyun kullanımı.

Ergenlikte davranış sorunları ne zaman olağan, ne zaman endişe vericidir?

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), çocukların zaman zaman tartışmasının, saldırgan davranmasının ya da karşı gelmesinin normal olduğunu söyler. Bir davranış bozukluğundan söz edilebilmesi için bu davranışların yaşa göre alışılmadık olması, sürmesi ya da şiddetli olması gerekir. Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH) de haftalarca süren, gence sıkıntı veren ya da okul, ev ve arkadaşlık yaşamını bozan davranışlara dikkat çeker.

Davranışın ağırlığını tartan altı ölçüt
ÖlçütDaha az endişe vericiDaha çok endişe verici
SüreBirkaç gün ya da bir dönemlikHaftalardır ya da aylardır sürüyor
SıklıkArada birHemen her gün ya da her hafta
YoğunlukSözle kalıyor, yatışabiliyorŞiddetli, kontrolden çıkıyor
YaygınlıkYalnızca evde ya da tek ortamdaEv, okul ve arkadaşlıkta birlikte
İşlevOkul, uyku ve ilişkiler sürüyorOkul, arkadaşlık ya da aile yaşamı bozuluyor
ZararKimseye zarar vermiyorGence, başkasına ya da mülke zarar var

Sağ sütundan birkaçı aynı anda varsa daha dikkatli bakmak gerekir. Tek bir madde çoğu zaman belirli bir duruma bağlıdır. Buna karşılık haftalardır süren ve birçok alana yayılan bir örüntü, bir değerlendirmeyi hak eder. Gencinizin durumunu sekiz alanda tartmak isterseniz ergenlik dönemi kontrol listesi size bir yön gösterir. Sonuç bir tanı değildir.

Ergenlikte davranış sorunları neden ortaya çıkar?

Davranış çoğu zaman bir mesajdır. Yani genç, söyleyemediği bir ihtiyacı, korkuyu ya da yorgunluğu davranışıyla anlatır. CDC, nedenin tek bir etkene bağlanamadığını, biyolojik ve sosyal etkenlerin birlikte rol oynadığını belirtir. Aşağıdaki etkenler sık karşımıza çıkar.

  • Gelişim: duyguları düzenleyen ve sonuçları tartan beyin bölgeleri hâlâ olgunlaşmaktadır.
  • Duygusal yük: kaygı, depresyon belirtileri ya da öfke bazen davranışa dönüşür. Depresyon, ergenlerde sinirlilik olarak da görünebilir.
  • Aile ortamı: CDC sert ya da tutarsız ebeveynliği risk etkenleri arasında sayar.
  • Şiddete tanık olmak ya da ihmal: CDC bunları da risk etkeni olarak anar.
  • Akran etkisi ve zorbalık: arkadaş grubunun onayı davranışı yönlendirir, hedef olan genç ise bazen saldırganlaşır.
  • Öğrenme ve dikkat güçlükleri: CDC okuldaki kural ihlallerinin bazen öğrenme sorunlarıyla bağlantılı olduğunu belirtir.

Bu liste suçlu aramak için değil, nedeni anlamak için vardır. Sorunun kaynağı ne anne babanın kusuru ne de gencin kötülüğüdür. Ancak aile ortamı, değiştirebileceğiniz en önemli etkendir. Bu nedenle sıcak ve tutarlı bir çerçeve kurmak ilk müdahale alanıdır.

Davranış sorununun arkasında depresyon, kaygı ya da dikkat güçlüğü olabilir mi?

Evet, olabilir. Davranış çoğu zaman buzdağının görünen kısmıdır. Genç, içinde yaşadığı bir sıkıntıyı sözle anlatamadığında davranışla gösterir. Bu nedenle “neden böyle yapıyor?” sorusu, “nasıl durduracağım?” sorusundan önce gelmelidir.

NIMH, ilgi kaybını, arkadaşlardan çekilmeyi, uyku değişikliklerini ve riskli davranışları ergenlerde dikkat edilecek uyarı işaretleri arasında sayar. Yani yalnızca sinirli görünen bir genç, aslında kendini çok yorgun ve çaresiz hissediyor olabilir. Aşağıdaki eşleşmeler bir tanı değil, yalnızca olası bir bakış açısıdır.

  • Sinirlilik, ilgi kaybı ve çekilme birlikteyse depresyon belirtileri akla gelir.
  • Okuldan kaçınma, sürekli endişe ve bedensel yakınmalar kaygıyı düşündürebilir.
  • Dürtüsellik, dikkat dağınıklığı ve ders sorunları dikkat güçlüğünü akla getirebilir.
  • Ani başlayan davranış değişikliği, yaşanmış bir zorbalığa ya da örseleyici bir olaya işaret edebilir.

Bu eşleşmelerin hiçbiri tek başına bir şey kanıtlamaz. Bir genç hem öfkeli hem kaygılı olabilir. Önemli olan, davranışın yanında uyku, iştah, enerji ve arkadaşlık gibi alanlarda da bir değişiklik olup olmadığına bakmaktır. Tanı ve ilaç kararı çocuk ve ergen psikiyatrisine aittir. İlk değerlendirmede ise psikolojik danışmanlık da yol gösterebilir.

Karşı gelme ve kurallara uymama ne zaman sorun olur?

Ergen, kuralı sorgulayarak bağımsızlığını dener. “Neden?” sorusu çoğu zaman saygısızlık değil, bir arayıştır. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), orta ergenlikte ebeveynle tartışmaların arttığını bildirir. Dolayısıyla itiraz etmek tek başına sorun sayılmaz.

Sorun, karşı gelmenin her konuya yayıldığı, haftalarca sürdüğü ve gencin sürekli öfkeli, inatçı ya da kinci davrandığı durumdur. CDC, bu tür kalıcı örüntülerin “karşıt olma karşı gelme bozukluğu” adıyla bilinen bir tanı kapsamında düşünülebildiğini belirtir. Ancak bu bir tanı adıdır ve tanı hekimin işidir. Amacım etiket bulmak değil, davranışın ağırlığını tartmaktır. Üstelik ergenlikte ilk kez başlayan karşı gelmenin ardında bazen depresyon belirtileri, kaygı, aile çatışması ya da zorbalık gibi başka bir sıkıntı yatar.

Karşı gelen gence yaklaşırken üç şey işe yarar. Önce kendiniz sakinleşin, çünkü yarışarak kazanılan her tartışma ilişkiden bir şey götürür. Ardından “hayır” dediğiniz konuda nedeni ve mümkünse bir alternatifi sunun. Son olarak gencin haklı olduğu yerde haklı olduğunu söyleyin. Kendini dinlenmiş hisseden genç, karşı koymak için daha az enerji harcar.

Yalan söyleme ve saklama davranışı ne anlama gelir?

Ergenlerde yalanın nedeni çoğu zaman kötü niyet değil, korku ve mahremiyet ihtiyacıdır. Genç cezadan, hayal kırıklığı yaratmaktan ya da özel alanını kaybetmekten kaçınmak için gerçeği saklayabilir. Bu bir açıklamadır, ancak davranışı haklı çıkarmaz. Yalan karşısında şu adımlar işe yarar.

  • Tuzak sorulardan kaçının. Yanıtı bildiğiniz soruyu sorup yakalamak güveni zedeler, bildiğinizi açıkça söyleyin ve gencin anlatmasına yer açın.
  • Doğruyu söylemenin bedelini düşürün. Gerçeği anlatan genç, yalan söyleyenden daha hafif bir sonuçla karşılaşmalıdır.
  • Güveni küçük adımlarla onarın. Yalan söylenen konuyla ilgili ölçülebilir ve kısa bir plan belirleyin.
  • Mahremiyet ile güvenlik arasındaki çizgiyi önceden konuşun.

Sürekli yalan, hırsızlık ve evden kaçma gibi davranışlar bir arada ise tablo farklıdır. CDC, hırsızlığı ve evden kaçmayı kural ve toplum normlarının ciddi ihlali örnekleri arasında sayar. Böyle bir örüntüyü tek başınıza çözmeye çalışmayın, bir uzmanla görüşmek yerinde olur.

Okuldan kaçma ve derse ilgisizlik davranış sorunu mudur?

Okuldan kaçma ya da derslere ilgisizlik, çoğu zaman bir davranış sorunundan çok bir sorunun belirtisidir. NIMH, okulda zorlanmayı dikkat edilecek işaretler arasında sayar. CDC ise okuldaki kural ihlallerinin bazen öğrenme güçlükleriyle bağlantılı olabildiğini ve bunların ayrı bir destek gerektirdiğini söyler. Arkasındaki sık nedenler şunlardır.

  • Zorbalık ya da dışlanma.
  • Sınav ve başarı kaygısı.
  • Depresyon belirtileri ve enerji kaybı.
  • Dikkat ya da öğrenme güçlüğü.
  • Okulda yaşanan bir utanç ya da öğretmenle sorun.

Bu yüzden “neden gitmiyorsun?” sorusunu suçlayıcı bir tonla değil, merakla sormak gerekir. Ayrıca okul rehber öğretmeniyle görüşmek, gencin okuldaki halini görmeyi kolaylaştırır. Devamsızlık haftalarca sürüyorsa ve genç sabahları karın ağrısı, bulantı ya da baş ağrısı yakınmasıyla yataktan çıkamıyorsa durum bir okul kaygısına da işaret edebilir. Böyle bir tabloda önce sağlık kontrolü, ardından psikolojik danışmanlık mantıklı bir sıra izler. Zorbalık şüphesi varsa akran zorbalığının etkileri yazısındaki işaretlere de bakabilirsiniz.

Saldırganlık, kavga ve eşyaya zarar verme karşısında ne yaparsınız?

Kavga, bağırma ve eşyaya zarar verme, ailelerin en çok korktuğu davranışlardır. CDC, saldırganlığı ve ciddi kural ihlallerini davranım bozukluğunun örnekleri arasında sayar. Ancak tek bir kavga bu tanımı karşılamaz. Belirleyici olan, davranışın tekrarlaması ve başkalarına zarar vermesidir.

Anın içinde amaç ders vermek değil, güvenliği korumaktır. Aşağıdaki adımlar gerilimi düşürmeye yardım eder.

  1. Sesinizi alçaltın ve yavaş konuşun, bağırmaya bağırarak karşılık vermeyin.
  2. Mesafe bırakın. Gencin kaçabileceği bir çıkış yolu olsun, onu köşeye sıkıştırmayın.
  3. Tartışmayı ertelemek için kısa bir cümle kullanın: “İkimiz de çok gerginiz, yarım saat sonra konuşalım.”
  4. Sakinleşince olayı konuşun: ne oldu, neyi tetikledi, bir dahaki sefere ne yapabiliriz?
  5. Zarar varsa onarımı birlikte planlayın, örneğin özür, temizlik ya da maddi katkı.

Öfkenin kendisini ve ebeveyn tepkilerini ayrıntılı ele alan ergenlikte öfke yazısı bu bölümü tamamlar.

Alkol, sigara ve madde kullanımı davranış sorununa mı işaret eder?

Alkol, sigara ya da başka maddelerle ilk deneme çoğu zaman merak ve akran etkisiyle başlar. Ancak NIMH, madde kullanımını ve riskli davranışları, ruh sağlığı sorunlarına işaret edebilen uyarılar arasında sayar. Kullanım sıklaştıkça, gizlendikçe ve gerginlikle baş etmek için yapıldıkça endişe artar.

Ayrıca gençte madde kullanımından şüphelendiğinizde panik tepkisi gizliliği artırır. Önce sakin bir konuşma, ardından aile hekimi ya da çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi mantıklı bir sıradır. Yoksunluk belirtileri, bilinç değişikliği ya da bayılma gibi tıbbi acil durumlarda 112'yi arayın.

Sigara ve elektronik sigara konusunda önce gencin ne düşündüğünü sormak, konuşmanın açık kalmasına yardım eder. Çünkü davranış çoğu zaman gence bir işlev sağlar. Örneğin gerginliği, boşluğu ya da gruba ait olma ihtiyacını kapatıyor olabilir. İşlevi anlamadan yasaklamak, ihtiyacı yerinde bırakır.

Ekran ve oyun kullanımı ne zaman davranış sorununa dönüşür?

Telefon ve oyun, ergenin arkadaşlık ve eğlence dünyasının bir parçasıdır. Bu yüzden süre tek başına ölçü olmaz. Kullanım uykuyu, okulu, yüz yüze arkadaşlıkları ve ruh halini bozuyorsa sorun başlamış demektir. Genç kullanımı azaltmaya çalıştığında yoğun öfke ya da huzursuzluk yaşıyorsa da dikkatli bakmak gerekir.

Ekranın başında geçen saatler çoğu zaman bir kaçışın izidir. Genç neyden kaçıyor olabilir: kaygıdan, sınıftaki dışlanmışlıktan, ders baskısından ya da sıkıntıdan mı? Bu soruyu sormadan cihazı kısıtlamak, asıl ihtiyacı ortada bırakır. Gençle birlikte uyku, ders ve yemek saatlerini kapsayan basit bir plan yapmak, tek taraflı bir yasaktan daha sürdürülebilirdir. Dolayısıyla amaç ekranı tümden yasaklamak değil, ekranın gencin yaşamındaki yerini ve işlevini anlamaktır. Örneğin geceleri cihazları yatak odasının dışında bırakmak gibi bütün aileyi kapsayan küçük bir kural, çoğu zaman yalnızca gence konan yasaktan daha az direnç doğurur.

Davranışın arkasındaki ihtiyacı nasıl anlarsınız?

Davranışı değiştirmeden önce anlamak gerekir. İki haftalık basit bir davranış günlüğü, sezgilerinizi somut bir örüntüye çevirir.

  1. Zor davranış anlarını kısaca not edin: ne oldu, nerede, kimle, saat kaçta.
  2. Öncesine bakın. Davranıştan hemen önce ne vardı: bir istek, yorgunluk, kıyas, ekranın kapanması?
  3. Sonrasına bakın. Davranışın ardından ne oldu, genç neyden kurtuldu ya da neyi elde etti?
  4. Örüntüyü arayın. Davranış belirli bir gün, ders, kişi ya da saatte mi yoğunlaşıyor?
  5. Sakin bir zamanda gençle suçlamadan paylaşın: “Şunu fark ettim, sen nasıl görüyorsun?”
  6. Gerekirse günlüğü okul rehber öğretmeniyle ya da psikologla paylaşın.

Günlük bir suçlama aracı değil, keşif aracıdır. Örneğin davranışın hep akşam yemeğinden sonra, ödev saatinde ya da belirli bir arkadaşla görüştükten sonra ortaya çıktığını fark edebilirsiniz. Bu fark, müdahalenin nereye yapılacağını gösterir.

Ebeveyn davranış sorunlarına nasıl yaklaşabilir?

CDC, sert ya da tutarsız ebeveynliği davranış sorunları için risk etkenleri arasında sayar. AAP ise koşulsuz sevgi ve desteği açık beklentiler, kurallar ve sınırlarla dengelemeyi, bağımsızlığı da kademeli olarak genişletmeyi önerir. İkisini bir araya getirince sıcak ama tutarlı bir çerçeve ortaya çıkar.

  • Önce kendi tepkinizi yatıştırın. Öfkeliyken ceza ya da söz vermeyin.
  • Az sayıda net kural belirleyin: güvenlik, okul ve saygı. Her şeyin kural olduğu evde hiçbir kural ciddiye alınmaz.
  • Kuralları gençle birlikte yazın ve nedenini söyleyin.
  • Sonuçları önceden bilinir kılın ve her seferinde uygulayın. Tutarlılık sertlikten güçlüdür.
  • Olumlu davranışı da en az olumsuz kadar fark edin ve söyleyin.
  • Sorunu yalnızca gencin sorunu yapmayın, aile olarak ortak bir hedef belirleyin.

Bu adımların hiçbiri ilk haftada sonuç vermeyebilir. Genç çoğu zaman yeni çerçeveyi sınar. Tutarlı kalmak, bu sınamanın en iyi cevabıdır.

Ergenle davranış sorununu konuşmaya nasıl başlarsınız?

Konuşmanın zamanı ve tonu, içeriği kadar önemlidir. Gerginlik yüksekken başlayan konuşma çoğu zaman savunmaya ve kapı çarpmaya dönüşür. Bu nedenle sakin bir an seçin. Yemek hazırlarken ya da araba yolculuğunda yan yana durmak, birçok ergen için karşılıklı oturmaktan daha kolaydır.

  1. Gözlemle başlayın, yargıyla başlamayın. “Son iki haftadır eve geç geldiğini fark ettim” demek, “sen hep sorumsuzsun” demekten çok farklı bir kapı açar.
  2. Merakla sorun. “Bu konuda sen ne düşünüyorsun?” sorusu savunma duvarını alçaltır.
  3. Dinleyin ve yansıtın. Gencin söylediğini kendi cümlenizle geri verin: “Öğretmen herkesin önünde uyardığı için o derse girmek istemiyorsun.”
  4. Duyguyu onaylayın, davranışı onaylamak zorunda değilsiniz. “Kızgın olman doğal, ama kapıyı kırmak çözüm değil.”
  5. Küçük bir adım belirleyin. Bir hafta için tek bir hedef ve tek bir sonuç yeterlidir.

Genç ilk denemede konuşmayabilir. Bu bir başarısızlık değildir. Kapıyı açık bıraktığınızı bilmesi bile çoğu zaman yeterlidir ve bazen ertesi gün kendiliğinden gelir. Konuşma bir sorgu gibi geçerse ise bir sonraki sefere kapanır. Bu yüzden “neden” sorusunu azaltın, “ne oldu” ve “ne yardımcı olur” sorularını artırın.

Ceza ile sonuç arasındaki fark nedir?

Ceza acı vererek caydırmayı hedefler. Sonuç ise gencin davranışından öğrenmesini sağlar. İkisi dışarıdan benzer görünse de gence verdikleri mesaj farklıdır. Aşağıdaki tablo bu farkı özetler.

Ceza ile orantılı sonucun karşılaştırması
BoyutCezaOrantılı sonuç
AmaçAcı vererek caydırmakDavranıştan öğrenmeyi sağlamak
ZamanlamaÖfkeyle, hemen ve çoğu zaman ölçüsüzSakinleşince, önceden bilinen ve ölçülü
BağlantıDavranışla ilgisiz olabilir, örneğin harçlığı kesmekDavranışla mantıklı bağı vardır, örneğin geç gelen gencin saatini ertesi hafta kısaltmak
SüreBelirsiz ya da çok uzunKısa, net ve geri alınabilir
Gence mesaj“Yakalandım, kötü biriyim”“Seçimimin sonucu var, düzeltebilirim”

Fiziksel ve aşağılayıcı tepkiler ise her iki sütunun da dışındadır. AAP, çocuklara vurmayı önermez; bağırma ve utandırma gibi sert sözlü disiplinin ergenlerde davranış sorunlarını ve depresyon belirtilerini artırabileceğini bildirir. Bu nedenle sonuç belirlerken şu soruyu sorun: “Bu, gencin ne öğrenmesine yardım ediyor?” Cevap “acı çekmesi” ise tepkiyi gözden geçirmeniz gerekir.

Okulla iş birliğini davranış sorunlarında nasıl kurarsınız?

Davranış çoğu zaman evde ve okulda farklı görünür. Evde sessiz olan genç okulda öfkeli, okulda uyumlu olan genç evde patlayıcı olabilir. Bu nedenle okul rehber öğretmeniyle görüşmek bütün tabloyu görmenizi sağlar. CDC, okul çağındaki çocuklar ve gençler için sık kullanılan yaklaşımın genç, aile ve okulu birlikte kapsadığını belirtir.

Görüşmeye davranış günlüğünü ve gencin güçlü yönlerini götürün. Okula şu soruları sorabilirsiniz.

  • Davranış hangi derslerde ve hangi saatlerde ortaya çıkıyor?
  • Arkadaşlık ve zorbalık açısından okul neler gözlemliyor?
  • Öğrenme ya da dikkat güçlüğüne dair bir gözlem var mı?
  • Okul içinde hangi destek seçenekleri mevcut?

Ortak bir mesaj belirleyin: evde ve okulda aynı beklenti, aynı sonuç. Gencin okulda etiketlenmemesi için paylaşacağınız bilgiyi önceden onunla konuşun. Çünkü ev ile okul çeliştiğinde genç ikisini birbirine karşı kullanabilir.

Ergenlikte davranış sorunları için hangi uzmana başvurabilirsiniz?

İlk adım, davranışın ağırlığına ve nedenine bağlıdır. Aile ve okul sürtüşmesi, öfke ve uyum güçlüğü öne çıkıyorsa psikolojik danışmanlık uygun bir ilk adım olabilir. Ağır saldırganlık, madde kullanımı, kendine zarar ya da gerçeklikle bağın kopması gibi durumlarda ise önce çocuk ve ergen psikiyatrisi ve acil destek gelir.

Duruma göre ilk adım
Durumİlk adım
Kurallara karşı gelme, evde sık çatışma, öfkePsikolojik danışmanlık ve ebeveyn görüşmeleri
Okuldan kaçma, ders başarısında ani düşüşOkul rehber öğretmeni, gerekirse psikolojik danışmanlık ve sağlık kontrolü
Dikkat dağınıklığı, dürtüsellik, öğrenme güçlüğü şüphesiÇocuk ve ergen psikiyatrisi ya da rehberlik ve araştırma merkezi değerlendirmesi
Ağır ve süren saldırganlık, madde kullanımıÇocuk ve ergen psikiyatrisi, acil durumda 112
Kendine ya da başkasına zarar söz ve davranışıHemen 112, gencin yanında kalma

Birleşik Krallık'ın NICE kurumunun 19 yaşın altındaki çocuk ve gençler için hazırladığı davranım bozukluğu rehberi, ebeveyn programlarını daha çok küçük çocuklara, gençle çevresini birlikte ele alan çok sistemli yaklaşımları ise daha çok büyük çocuklara ve ergenlere yönelik müdahaleler olarak anar. Yani ergenlerde de yalnızca gence değil, aileye ve çevreye bakmak gerekir. İlaç ve tanı kararı yalnızca hekime aittir. Psikolog ilaç yazmaz ve tıbbi tanı koymaz. Hangi uzmanla başlayacağınızdan emin değilseniz psikolog mu psikiyatrist mi rehberi ve kime başvurmalıyım aracı yol gösterir.

Hangi durumlarda hemen yardım gerekir?

Bazı durumlarda amaç davranışı çözmek değil, güvenliği sağlamaktır. Gerginlik yüksekken tartışmayı sürdürmeyin, gencin yanında kalın ve ortamdaki herkesin güvende olduğundan emin olun. Sakin kalmak ve yargılamadan dinlemek, yardım gelene kadar en güvenli tutumdur.

  • Gencin kendine zarar verme ya da yaşamına son verme sözleri.
  • Başkasına yönelik ciddi şiddet tehdidi ya da şiddet davranışı.
  • Bilinç değişikliği, bayılma ya da aşırı madde etkisi.
  • Evden kaçma ve gencin nerede olduğunun bilinmemesi.
  • Gerçeklikle bağın koptuğunu düşündüren söz ve davranışlar.

Bu durumların hiçbirinde genci yalnız bırakmayın. Tehlike geçtikten sonra da bir uzmanla görüşmeyi planlayın, çünkü kriz anı çoğu zaman altta yatan bir sıkıntının işaretidir. Gençle birlikte gitmek, yargılamadan eşlik etmek ve sürecin her adımında yanında olduğunuzu söylemek, yardım kabul etmesini kolaylaştırır.

Ergenlikte davranış sorunları hakkında hangi yanlış inanışlar yaygındır?

Bazı inanışlar, ailenin doğru tepkiyi bulmasını geciktirir. Aşağıdaki cümleleri hem kendi içinizden hem çevrenizden duymuş olabilirsiniz.

  • “Sert davranırsam düzelir.” Oysa CDC, sert ya da tutarsız ebeveynliği risk etkeni olarak sayar. Sertlik davranışı bir süre bastırır, nedeni ortadan kaldırmaz.
  • “Bu bir dönem, kendiliğinden geçer.” Arada bir sınır zorlama gerçekten geçer. Ancak haftalardır süren ve birçok alana yayılan bir örüntü kendiliğinden geçmeyebilir.
  • “Sorunlu genç kötü gençtir.” Davranış çoğu zaman karşılanmamış bir ihtiyacı anlatır. Etiket yerine davranışa odaklanmak daha çok işe yarar.
  • “Psikolog görmek gence damga vurur.” Psikolojik danışmanlık, zorlanan herkesin kullanabileceği bir destektir ve gizlilik çerçevesinde yürür.
  • “Arkadaşlarını değiştirirsek sorun biter.” Akran etkisi gerçektir, ancak tek neden değildir. Zorla getirilen yasaklar bazen ters tepki doğurur.

Bu inanışların ortak yanı, çözümü tek bir kolay hamlede aramasıdır. Oysa davranış sorunları çoğunlukla birkaç etkenin birleşiminden doğar ve birkaç küçük, tutarlı adımla hafifler.

Psikolojik danışmanlık ergenlikte davranış sorunlarında nasıl çalışır?

Davranış sorunlarında psikolojik danışmanlık, davranışı bastırmaya değil, anlamaya ve yeni beceriler kazandırmaya odaklanır. Hafif ve orta düzeydeki sorunlarda uygun bir ilk adım olabilir. Gençle duygu düzenleme, öfke yönetimi, problem çözme ve kendini ifade etme üzerine çalışıyorum. Veliyle ise tutarlı sınır koyma, olumlu geri bildirim ve iletişim üzerine çalışıyorum.

  • Davranışın öncesini, sonrasını ve duygusal işlevini birlikte incelemek.
  • Öfkeyi ve dürtüyü yatıştıracak somut beceriler geliştirmek.
  • Yalan ve saklamanın ardındaki korkuyu anlamak, güveni onarmak.
  • Okul ve arkadaş ilişkilerindeki zorlukları ele almak.
  • Evde sınırları, kuralları ve sonuçları gençle birlikte yeniden kurmak.

Düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağı birlikte incelemek, bilişsel davranışçı yaklaşımlarda sık kullanılan bir yoldur. Aile sistemleri bakışı ise davranışı ailenin içindeki ilişki düzeninde de görmeye yardım eder. Sonucu belli bir süreye ya da orana bağlamak doğru değildir, çünkü her gencin ve ailenin hızı farklıdır. Aile içi gerginlik yüksekse aile danışmanlığı ek bir seçenektir.

Ergenlerle çalışırken gençle ve veliyle ayrı ayrı görüşürüm. Görüşmeler yaklaşık 50 ile 60 dakika sürer ve Serdivan'daki ofiste yüz yüze ya da online yapılabilir. Gençle yapılan görüşmelerde gizlilik önemlidir, güvenlik söz konusu olduğunda ise bu çerçeve değişir. Çalışma alanım hakkında ergen psikolojik danışmanlığı sayfasından bilgi alabilirsiniz.

Ergenlikte davranış sorunları ne kadar sürede düzelir?

Düzelme süresi için tek bir doğru yoktur. Davranışın nedeni, ne zamandır sürdüğü, gencin yaşı ve ailenin tutarlılığı hızı belirler. CDC, davranış sorunlarında erken başlamanın önemli olduğunu vurgular. Bu nedenle belirtiler sürüyorsa beklemek yerine gözlem yapıp bir uzmana danışmak daha güvenlidir.

Beklentiyi gerçekçi tutmak da gerekir. İlk haftalarda çizgi düz değil, dalgalı ilerler. İyi bir günün ardından zor bir gün gelebilir. Bu geri adım, çabanın boşa gittiği anlamına gelmez. Büyük değişimden önce küçük ilerlemelere bakın.

  • Öfke patlamaları arasındaki süre uzar.
  • Tartışmadan sonra onarım daha hızlı gelir.
  • Devamsızlık ve ders kaçırma azalır.
  • Genç zor bir durumda sizinle konuşmaya başlar.
  • Ev kuralları daha az pazarlıkla uygulanır.

Ergenlikte davranış sorunları bir karakter hükmü değil, anlaşılmayı bekleyen bir iletişimdir. Davranışın ardındaki ihtiyacı görebilen, tutarlı ve sıcak kalabilen bir aile gence en güçlü desteği verir. Ne zaman endişelenmeniz gerektiğinden emin değilseniz önce gözlemleyin, kayıt tutun ve gerektiğinde bir uzmana danışın. Sorularınız için randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Ergenlikte davranış sorunları normal mi?

Ergenlikte zaman zaman karşı gelmek, tartışmak ve sınır zorlamak olağandır. AAP, orta ergenlikte ebeveynle tartışmaların arttığını bildirir. Buna karşılık davranışlar haftalardır sürüyorsa, birçok alana yayılıyorsa, okulu ya da arkadaşlıkları bozuyorsa ve gence ya da başkasına zarar veriyorsa olağan sınırın dışına çıkmış olabilir. O zaman bir uzmana danışmak yerindedir.

Ergen sürekli yalan söylüyorsa ne yapmalıyım?

Önce yalanın ardındaki nedeni anlamaya çalışın, çünkü çoğu zaman korku, ceza endişesi ya da mahremiyet ihtiyacı vardır. Tuzak sorulardan kaçının, doğruyu söylemenin bedelini düşürün ve güveni küçük adımlarla onarın. Yalan hırsızlık, evden kaçma ya da kural ihlalleriyle birlikte sürüyorsa tek başınıza uğraşmayın, bir uzmandan destek alın.

Ergen okula gitmek istemiyorsa bunu davranış sorunu saymalı mıyım?

Hayır, önce bir işaret olarak ele alın. Okula gitmek istememenin ardında zorbalık, sınav kaygısı, depresyon belirtileri, öğrenme güçlüğü ya da bir öğretmenle yaşanan sorun olabilir. Suçlayıcı sorular yerine meraklı sorular sorun ve okul rehber öğretmeniyle görüşün. Durum haftalarca sürerse psikolojik danışmanlık ve sağlık kontrolü yerinde olur.

Ergenin davranış sorunları için psikoloğa mı psikiyatriste mi gitmeliyim?

Hafif ve orta düzeydeki sorunlarda psikolojik danışmanlık uygun bir ilk adım olabilir. Ağır saldırganlık, madde kullanımı, kendine zarar, gerçeklikten kopma ya da dikkat ve öğrenme güçlüğü şüphesi varsa çocuk ve ergen psikiyatrisi daha doğru başlangıçtır. Psikolog tanı koymaz ve ilaç yazmaz. Acil durumda 112'yi arayın.

Ergen psikolog görüşmesine gelmek istemiyorsa ne yapabilirim?

Zorlamak yerine seçenek ve açıklık sunun. Görüşmenin ceza değil destek olduğunu söyleyin ve gencin neyi konuşacağına kendisinin karar vereceğini belirtin. Genç hazır değilse önce veli olarak görüşme yapabilirsiniz. Böylece evde kullanacağınız beceriler gelişir ve genç zamanla kendisi de gelmek isteyebilir.

Ergenlikte davranış sorunlarında hangi durumda 112'yi aramalıyım?

Genç kendine ya da başkasına zarar vermekten söz ediyorsa, ciddi bir şiddet tehdidi ya da davranışı varsa, bilinç değişikliği, bayılma veya aşırı madde etkisi görülüyorsa ya da evden kaçıp nerede olduğu bilinmiyorsa beklemeden 112'yi arayın. Aile içi şiddet ya da istismar şüphesinde ALO 183 Sosyal Destek Hattı'na da ulaşabilirsiniz.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 19 Şubat 2022 Son güncelleme: 30 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73