Ergenlerde DEHB: Gençlerde Dikkat Eksikliği Nasıl Görünür

24 Eylül 2023Güncelleme: 30 Ekim 202617 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (19 bölüm)
  1. Ergenlerde DEHB nedir?
  2. Ergenlerde DEHB belirtileri çocukluktakilerden nasıl farklıdır?
  3. Ergenlerde DEHB okulda nasıl ortaya çıkar?
  4. Ergenlerde DEHB evde ve ailede nasıl yansır?
  5. Ergenlerde DEHB arkadaşlık ve duygu düzeni açısından ne anlama gelir?
  6. Ergenlerde DEHB gencin kendini nasıl gördüğünü etkiler mi?
  7. Ergenlerde DEHB riskli davranışlarla bağlantılı mıdır?
  8. Ergenlerde DEHB mi, olağan ergenlik mi? Ayrım nasıl yapılır?
  9. Ergenlerde DEHB ekran kullanımı ve uykuyla nasıl ilişkilidir?
  10. Ergenlerde DEHB tanısı nasıl konur?
  11. Ergenlerde DEHB için hangi destekler kullanılır?
  12. Ergenlerde DEHB için ilaç gündeme gelirse hekime hangi soruları sorabilirsiniz?
  13. Gence DEHB şüphesini nasıl açarsınız?
  14. Evde ergenin düzenine nasıl destek olabilirsiniz?
  15. Ergenlerde DEHB sürecinde ebeveyn kendi yorgunluğuyla nasıl baş eder?
  16. Okulla nasıl iş birliği yapabilirsiniz?
  17. Ergenlerde DEHB için ne zaman beklemeden destek almalısınız?
  18. Psikolojik danışmanlık ergenlerde DEHB sürecinde nasıl bir rol oynar?
  19. Sıkça sorulan sorular
Ergenlerde DEHB: Gençlerde Dikkat Eksikliği Nasıl Görünür
Kısaca

Ergenlerde DEHB, dikkatsizlik, hareketlilik ve dürtüsellik belirtilerinin ergenlik yıllarında da sürmesidir. Hareketlilik azalır, dikkat ve düzen sorunları okul yükü arttıkça belirginleşir. Notlarda düşüş, ödev çatışmaları ve duygusal dalgalanma görülebilir. Aynı tabloyu uyku sorunu, kaygı, depresyon ve ekran kullanımı da verebilir. Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatrisi koyar; psikolojik danışmanlık düzen ve duygu becerilerini destekler.

Ergenlerde DEHB nedir?

Ergenlerde DEHB, dikkatsizlik, hareketlilik ve dürtüsellik belirtilerinin ergenlik yıllarında günlük işleyişi zorlamasıdır. Belirtiler çoğunlukla çocuklukta başlar, ergenlikte ise biçim değiştirir: hareketlilik azalır, dikkat ve düzen sorunları okul yükü arttıkça belirginleşir. Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatrisi koyar.

Veliler bu soruyu Serdivan'daki görüşmelerimde genellikle “Ortaokulda notları düştü, odası dağınık, hep telefonda; bu ergenlik mi, DEHB mi?” diye soruyor. Soru yerindedir, çünkü ergenlikte olağan değişimler ile dikkat sorunu iç içe geçer. Bu yazıda ergenlerde DEHB'nin gençlerde nasıl ortaya çıktığını, olağan ergenlikten nasıl ayrıldığını ve ailenin ilk adımlarını anlatıyorum.

Nitekim AAP kılavuzu ile NIMH aynı noktada birleşir: DEHB çocuklukta başlar ve çoğu gençte ergenlik yıllarına uzanır. Üstelik NIMH, DEHB'li gençlerde ve yetişkinlerde riskli davranışların daha sık olabildiğini de belirtir. Bu yüzden sürecin erken ve gençle birlikte ele alınması önemlidir. DEHB'nin genel tanımı için DEHB nedir yazısına bakabilirsiniz.

Ergenlerde DEHB belirtileri çocukluktakilerden nasıl farklıdır?

AAP kılavuzu, hiperaktif ve dürtüsel belirtilerin ergenlikte azalma eğiliminde olduğunu, dikkatsizlik belirtilerinin ise sürmeye eğilimli olduğunu belirtir. Bu yüzden ergenlerde DEHB, ilkokuldaki tablodan daha sessiz seyreder. Ancak ortam değişir: ders sayısı, ödev yükü ve bağımsızlık beklentisi artar. Dolayısıyla aynı dikkat güçlüğü bu kez daha büyük sonuçlar doğurur.

DEHB belirtilerinin ilkokul çağından ergenliğe değişimi
Alanİlkokul çağında sık tarif edilenErgenlikte sık tarif edilen
HareketlilikYerinde duramama, koşturma, tırmanmaİç huzursuzluk, bacak sallama, sürekli bir şeylerle uğraşma
DikkatDerste dalma, ödevi bitirememeUzun metinleri okurken kopma, çok dersli programda odağı kaybetme
DüzenÇantayı ve defteri unutmaDers programını, çalışma planını ve teslim tarihlerini yönetememe
DürtüsellikSırayı bekleyememe, sözü kesmeDüşünmeden konuşma, anlık kararlar, riskli davranışlara açıklık
DuygularÇabuk öfke ve ağlamaÇabuk sinirlenme, eleştiriye aşırı duyarlılık, düşük özgüven
SorumlulukEbeveynin ödev başında beklemesiEbeveyn gözetimi azalırken planı kendi kurma zorunluluğu

Ancak bu tablo genel bir haritadır, tanı ölçütü değildir. Üstelik her genç tabloya tam uymaz. Önemli olan, belirtilerin çocukluktan beri var olması, birden fazla ortamda ortaya çıkması ve günlük işleyişi zorlamasıdır.

Ergenlerde DEHB okulda nasıl ortaya çıkar?

Okul, ergenlerde DEHB'nin en çok belli olduğu alandır. Özellikle ortaokula ve liseye geçişte tek öğretmen yerine çok sayıda öğretmen, tek ödev yerine çok sayıda teslim tarihi gelir. Bu nedenle düzeni kurmak gençler için bir anda büyük bir yük haline gelir. Okulda sık tarif edilenler şunlardır:

  • Derste dalmak, öğretmenin yönergesinin yarısını kaçırmak.
  • Ödevi yapıp defterde unutmak, teslim tarihlerini karıştırmak.
  • Sınavda bildiği soruyu dikkatsizlikle kaçırmak, soruyu tam okumamak.
  • Uzun metinleri okurken satırı kaybetmek, aynı paragrafı tekrar okumak.
  • Çantayı, defteri ve kitapları düzenli tutamamak.
  • Çalışmaya başlamak için son geceyi beklemek.

Örnek senaryo: On beş yaşındaki bir gencin ilkokul karnelerinde “zeki ama dikkati dağınık” yazıyor. Daha sonra lisede ders sayısı artınca notları düşüyor. Ödevlerini yapıyor ama teslim etmeyi unutuyor. Ailesi “tembellik yapıyor” diyor, genç ise “çok uğraşıyorum, olmuyor” diyor. Bu nedenle gencin sözünü dinlemek, değerlendirme yolunun ilk adımlarından biridir.

Sınav yılları bu tabloyu daha da yoğunlaştırır. LGS ve YKS hazırlığında planlama ve süre yönetimi becerisi belirleyici olur. Üstelik sınav kaygısı ile dikkat sorunu birbirini besleyebilir. Bu nedenle gence “çalışmıyor” diye bakmak yerine, çalışmayı nasıl kurduğuna bakmak gerekir.

Ergenlerde DEHB evde ve ailede nasıl yansır?

Evde en sık yaşanan sahne ödev başında geçer. Ebeveyn hatırlatır, genç savunmaya geçer, ses yükselir. Sonuç olarak hem ödev hem ilişki zarar görür. Ayrıca sabah hazırlanma, oda düzeni, telefon kuralı ve dağınık çanta da aynı çatışma zincirinin halkalarıdır.

Bu çatışmanın bir nedeni, gencin güçlüğünün ebeveyne tembellik gibi gelmesidir. Oysa dikkat ve düzenleme güçlüğü olan genç çoğu zaman çabalar, ancak planı sürdüremez. Üstelik ebeveyn kaygı ve yorgunlukla hatırlatmayı artırır. Genç bunu eleştiri olarak duyar ve geri çekilir. Yani bu döngü, ergenlerde DEHB olan ailelerde sık ortaya çıkar. Çatışmayı azaltmaya yardımcı olan küçük değişiklikler şunlardır:

  • Hatırlatmayı sözle değil, gencin seçtiği bir araçla yapın: ortak takvim, telefon alarmı ya da yazılı liste.
  • Aynı anda tek bir yönerge verin; uzun listeleri parçalara bölün.
  • Ödevi tamamen üstlenmeyin, ama başlangıçta yanında oturup ilk adımı birlikte atın.
  • Çabayı ve ilerlemeyi fark edip söyleyin, yalnızca eksikleri değil.
  • Kuralları gençle birlikte yazın ve tutarlı uygulayın.

AAP'nin ebeveyn sitesi günlük planlayıcıyı, listeleri ve rutini önerir. Ayrıca okul malzemeleri için düzenli bir yer ayırmayı, yeterli uykuyu ve sessiz bir çalışma köşesini vurgular. Bu önlemler tanı yerine geçmez; ancak gencin kendini yönetme becerisini destekler.

Ergenlerde DEHB arkadaşlık ve duygu düzeni açısından ne anlama gelir?

Arkadaşlık, ergenlerde kimlik duygusunun merkezindedir. Üstelik dürtüsellik ve dikkat güçlüğü bu alanda da iz bırakabilir. Genç konuşurken sözü kesebilir, sırasını bekleyemeyebilir, söylenenin yarısını kaçırabilir. Bu yüzden akranlar bunu ilgisizlik ya da saygısızlık sanabilir. Sonuç olarak genç dışlanma, alay ya da yalnızlık yaşayabilir.

Duygular da bu tabloda belirleyicidir. Örneğin eleştiriye aşırı duyarlılık, çabuk sinirlenme ve hayal kırıklığına düşük tahammül sık anlatılır. Bu belirtiler tanı ölçütleri arasında yer almaz; yine de gençlerin ve ailelerin anlatımlarında sık geçer. Ancak aynı tablo kaygıda ve depresyonda da ortaya çıkabilir.

AAP kılavuzu, DEHB'li çocukların ve ergenlerin çoğunun başka bir ruhsal tanı ölçütünü de karşıladığını belirtir. Örneğin kaygıyı, depresyonu, karşıt gelme bozukluğunu, davranım sorunlarını ve madde kullanımını sayar. Nitekim NHS de depresyon, kaygı, bağımlılık ve öğrenme güçlüklerinin DEHB ile birlikte olabildiğini söyler. Bu yüzden değerlendirme yalnızca dikkate değil, gencin ruh haline, uykusuna ve ilişkilerine de bakmalıdır.

Kızlarda tablo çoğu zaman daha sessizdir. Nitekim NHS, DEHB'nin kızlarda erkeklere göre daha az tanındığını ve kızlarda dikkatsizlik ağırlıklı belirtilerin daha sık olduğunu belirtir. Çünkü bu belirtiler hareketlilik kadar göze çarpmaz. Dolayısıyla derste sessizce dalan, ödevini son geceye bırakan ve “kaygılı” ya da “dağınık” diye anılan bir kız ergen de değerlendirmeyi hak edebilir.

Ergenlerde DEHB gencin kendini nasıl gördüğünü etkiler mi?

Evet, çoğu zaman etkiler. Yıllarca “tembel”, “dikkatsiz” ve “aklı hep başka yerde” gibi geri bildirimler alan bir genç, bunları kendi kimliğinin parçası yapabilir. Üstelik ergenlikte kimlik duygusu zaten şekillenirken bu etiketler “ben yetersizim” inancına dönüşebilir. Özgüven kaybı, kaçınma ve öfke bu inancın sık görülen sonuçlarıdır.

Burada ailenin ve öğretmenlerin dili belirleyicidir. “Bunu neden yapamıyorsun?” sorusu suçlama taşır. “Seni burada ne zorluyor?” sorusu ise merak taşır. Ayrıca çabayı ve küçük başarıları fark edip söylemek özgüveni besler. Gencin iyi olduğu alanlar, örneğin spor, müzik, tasarım ya da teknik beceriler de bir denge kaynağı olabilir.

DEHB bir karakter kusuru ya da zekâ eksikliği değildir. Güçlük, dikkatin ve davranışın düzenlenmesinde ortaya çıkar. Bu nedenle bu bilgiyi gençle paylaşmak, suçluluk duygusunu azaltmanın ilk adımlarından biridir.

Ergenlerde DEHB riskli davranışlarla bağlantılı mıdır?

Bağlantı vardır, ancak bu her DEHB'li gencin risk alacağı anlamına gelmez. NIMH, DEHB'li ergen ve yetişkinlerde riskli davranışların ve mali sorunların daha sık olabildiğini belirtir. Çünkü dürtüsellik, sonuçları düşünmeden hareket etmeyi kolaylaştırır. Ayrıca akran baskısı da ergenlikte bu etkiyi artırabilir.

AAP'nin ebeveyn sitesi iki alana özellikle dikkat çeker: sigara ve alkol gibi maddeler ile araç kullanımı. Site, DEHB'nin trafik ihlali ve kaza riskini artırabildiğini, DEHB'li gençlerde madde kullanımı riskinin de daha yüksek olduğunu belirtir. NICE ise madde kullanım öyküsü olan kişilerde DEHB sıklığının genel nüfustan yüksek olabileceğini hatırlatır. Aileler için sakin ve somut bir yaklaşım şöyle olabilir:

  • Konuyu yasakla değil, merakla açın ve gencin çevresinde olanları sorun.
  • Emniyet kemeri, kask ve alkollü sürücüyle yolculuk yapmama gibi güvenlik kurallarını önceden konuşun.
  • Gencin güçlü olduğu bir etkinliği, örneğin sporu, müziği ya da tiyatroyu destekleyin.
  • Uyku, ruh hali ve arkadaş çevresindeki ani değişiklikleri not alın ve gerekirse hekime danışın.

Bu başlıkta amaç korkutmak değil, bilgilendirmektir. Kısacası risk, destekle ve açık iletişimle azaltılabilir.

Ergenlerde DEHB mi, olağan ergenlik mi? Ayrım nasıl yapılır?

Ergenlikte zaman zaman dalgınlık, unutkanlık, geç yatma ve duygu iniş çıkışları olağandır. Bu yüzden ayrım tek bir davranışla değil, örüntüyle yapılır. Çocukluktan beri süren, birden fazla ortamda ortaya çıkan ve işleyişi belirgin zorlayan belirtiler dikkat gerektirir. Nitekim AAP kılavuzu da belirtilerin birden fazla ana ortamda ve işlev kaybıyla belgelenmesini arar.

Olağan ergenlik ile DEHB düşündüren durumun karşılaştırması
ÖlçütÇoğunlukla olağan ergenlikDEHB düşündürebilir
BaşlangıçErgenlikle birlikte ortaya çıkarÇocuklukta da işaretler vardır
YaygınlıkBelirli bir ders, ortam ya da dönemle sınırlıdırEv, okul ve arkadaş ortamında birlikte sürer
ÇabaÇaba azalır, ilgi başka yöne kayarÇaba vardır ama sonuca yansımaz
EtkiNotlarda dalgalanma, geçici düzensizlikSüregelen not düşüşü, tekrar eden çatışma, özgüven kaybı
SüreHaftalar içinde dengelenirAylarca ya da yıllarca sürer

Ayrıca uyku düzeni, ekran süresi, kaygı, depresyon ve öğrenme güçlükleri de değerlendirmeye girer. Çünkü bunların hepsi dikkat dağınıklığı yaratabilir. Bu nedenle tek bir görüşmeyle ya da kısa bir formla karar vermek doğru değildir.

Ergenlerde DEHB ekran kullanımı ve uykuyla nasıl ilişkilidir?

Ekran kullanımı ile DEHB sık birbirine karışır. Ekran dikkati dağıtır, geceyi uzatır ve sabahı zorlaştırır. Bu nedenle yorgun, odaklanamayan ve sinirli bir gencin ardında ekran kaynaklı uyku kaybı olabilir. Ancak kaynaklar ekranı DEHB'nin nedeni olarak göstermez. NHS, DEHB'nin ailelerde sık olduğunu ve genetikle ilişkili olduğunu belirtir. Ayrıca erken doğum, epilepsi ve beyin hasarı gibi etkenlerle de bağlantı bulunabildiğini söyler.

Üstelik uyku burada kritik bir köprüdür. NIMH, DEHB'de uyku sorunlarının sık eşlik ettiğini ve uykunun erken müdahale için önemli bir hedef olabileceğini belirtir. Ergenlikte uyku düzeninin kayması zaten yaygındır; gece geç saatlere uzayan ekran kullanımı bunu ağırlaştırır. Örneğin şu küçük adımlar çoğu aile için uygulanabilir:

  • Telefon ve tabletin geceyi yatak odasında geçirmemesini gençle birlikte kararlaştırın.
  • Hafta içi ve hafta sonu yatış ve kalkış saatlerini birbirine yaklaştırın.
  • Ödev sırasında bildirimleri kapatın, telefonu görüş alanının dışına koyun.
  • Ekran kuralını yasak olarak değil, birlikte yazılmış bir plan olarak sunun.

Uyku sorunu birkaç haftadan uzun sürüyorsa ya da gündüz belirgin uyuklama varsa hekim muayenesi gerekir. AAP kılavuzu, DEHB'li gençlerde uyku apnesi gibi bedensel durumların da gözden geçirilmesini önerir.

Ergenlerde DEHB tanısı nasıl konur?

Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatrisi koyar. AAP kılavuzu, dikkat sorunuyla birlikte okul ya da davranış sorunu olan her gençte değerlendirme başlatılmasını önerir. Değerlendirme, belirtilerin birden fazla ana ortamda ve işlev kaybıyla var olduğunu belgelemeyi, ebeveynlerden ve öğretmenlerden bilgi almayı ve benzer nedenleri dışlamayı kapsar.

Görüşmede sık sorulan başlıklar şunlardır:

  • Belirtilerin ilk ne zaman başladığı ve hangi ortamlarda sürdüğü.
  • Gelişim, sağlık ve uyku öyküsü.
  • Ailede DEHB ya da benzer güçlükleri olan yakın bir akraba bulunup bulunmadığı.
  • Okul karneleri, öğretmen gözlemleri ve ödev düzeni.
  • Gencin ruh hali, kaygısı ve arkadaş ilişkileri.
  • Benzer belirti verebilecek bedensel nedenlerin gözden geçirilmesi.

NICE kılavuzu tanının yalnızca ölçek puanına ya da gözleme dayanarak konmamasını belirtir. Aynı kılavuz, belirtilerin etkisini değerlendirirken gençlerin görüşünün mümkün olduğunca dikkate alınmasını önerir. Yani gencin kendi anlatımı sürecin ayrılmaz bir parçasıdır. NICE ayrıca okullarda toplu DEHB taraması yapılmamasını da belirtir.

Okul rehber öğretmeninin ve RAM'ın rolü, değerlendirme basamakları ve randevuya hazırlık gibi ayrıntılar için dikkat eksikliği tanısı nasıl konur yazısına bakabilirsiniz. Yetişkinlikte sürecin nasıl değiştiğini ise yetişkin dikkat eksikliği belirtileri yazısında anlatıyorum.

Ergenlerde DEHB için hangi destekler kullanılır?

Destek planı gencin ve ailenin durumuna göre değişir. AAP kılavuzu 12 ile 18 yaş arasında gencin onayıyla ilacı önerir. Ayrıca kanıta dayalı eğitim ve davranışsal müdahaleleri ve okul içi destekleri de bir arada ele alır. NICE ise ilacı, çevresel düzenlemelere rağmen süren belirgin işlev kaybında önerir. Seçenekler şöyle sıralanabilir:

  • İlaç tedavisi: Yalnızca çocuk ve ergen psikiyatrisi karar verir ve izler; genç sürece katılır ve onay verir.
  • Davranışsal ve eğitsel destek: Planlama, zaman yönetimi ve problem çözme becerilerine odaklanan çalışmalar.
  • Ebeveyne yönelik destek: NICE, DEHB odaklı bilgilendirmeyi, aile stratejilerini ve okulla bağlantıyı önerir.
  • Bilişsel davranışçı yaklaşım: NICE, ilaçtan yarar gören ama sorunları süren gençlerde akranlarla sosyal beceriler, problem çözme, özdenetim ve duyguları ifade etme için BDT'yi düşünmeyi önerir.
  • Yaşam düzeni: NHS düzenli hareketi, iyi uykuyu ve dengeli beslenmeyi sayar.
  • Okulda uyarlamalar: NHS, görevleri kısa dilimlere bölmeyi, tek tek açık yönerge vermeyi ve yapılacaklar listesi kullanmayı önerir.

Ancak bu seçenekler birbirinin yerine geçmez. Hiçbiri belirtilerin tümüyle ortadan kalkacağını vaat etmez. Yine de doğru bir bileşim, gencin günlük işleyişini ve özgüvenini desteklemeye yardımcı olabilir. Karar sürecinde gencin sesi önemlidir; çünkü kendini sürecin dışında hisseden genç iş birliğine daha az eğilimlidir.

Ergenlerde DEHB için ilaç gündeme gelirse hekime hangi soruları sorabilirsiniz?

İlaç kararı, ergenlerde DEHB sürecinin en çok konuşulan ve en çok kaygı uyandıran başlığıdır. Bu karar yalnızca çocuk ve ergen psikiyatrisine aittir. AAP kılavuzu 12 ile 18 yaş arasında ilacın gencin onayıyla önerilmesini söyler. NICE ise ilacın DEHB konusunda eğitimli bir uzman tarafından başlatılmasını ve bunun öncesinde ruhsal ve bedensel sağlığı kapsayan tam bir değerlendirme yapılmasını önerir.

Gençlerin ve ailelerin kafasında çoğu zaman benzer sorular vardır: İlaç beni değiştirir mi, yan etkisi olur mu, arkadaşlarım ne der? Bu soruları hekime açıkça sormak hem güveni hem iş birliğini artırır. Randevuya şu soruları yazıp götürebilirsiniz:

  • İlaç neyi değiştirir, neyi değiştirmez?
  • Olası yan etkiler nelerdir ve hangi durumda size haber vermeliyiz?
  • Okul günleri, sınav dönemi ve uyku için nasıl bir plan öneriyorsunuz?
  • İlaç dışında hangi destekleri birlikte kullanmalıyız?
  • Ne zaman ve nasıl yeniden değerlendirme yapacağız?
  • Gencin kendi görüşü ve endişesi karara nasıl yansıyacak?

Bu sorulara verilen yanıtlar gencin sürece sahip çıkmasını kolaylaştırır. İlaç kullanmak ya da kullanmamak bir değer yargısı değildir. Bu, hekim, genç ve aile arasında birlikte verilen bir sağlık kararıdır.

Gence DEHB şüphesini nasıl açarsınız?

Konuşmanın başlangıcı çoğu zaman belirleyicidir. “Sende DEHB olabilir” cümlesi bir suçlama ya da etiket gibi duyulabilir. Bunun yerine gencin kendi gözlemini ve zorlandığı alanları merkeze alın. Nitekim NICE'ın gençlerin görüşünü dikkate alma ilkesi, bu konuşmada da yol gösterici olur. Konuşmayı kolaylaştıran adımlar şunlardır:

  • Zamanı seçin: sakin bir akşamı, kavga ya da not tartışması sonrasını değil.
  • Gözlemle başlayın, örneğin ödevlerin onu çok yorduğunu fark ettiğinizi söyleyin.
  • Suçlamayın ve kıyaslamayın; kardeşiyle ya da arkadaşıyla karşılaştırmayın.
  • Gençten kendi bakışını isteyin: Ona neyin zor geldiğini ve neyin işe yaradığını sorun.
  • Seçenek sunun: Önce okul rehber öğretmeniyle mi, bir psikologla mı yoksa hekimle mi konuşmak istediğini sorun.
  • Gizliliği baştan açıklayın: Görüşmede söylenenlerin ayrıntısının size aktarılmayacağını, genel ilerlemenin paylaşılacağını söyleyin.

Genç ilk anda direnebilir. Bu normaldir. “Bende bir sorun yok” demesi çoğu zaman etiketlenme korkusunu anlatır. Bu yüzden konuyu bir sonraki uygun ana bırakmak, sürecin yönünü bozmaz.

Evde ergenin düzenine nasıl destek olabilirsiniz?

Amaç, gencin yerine yapmak değil, becerisini kurarken yanında durmaktır. Örneğin bunu bir iskeleye benzetebilirsiniz: Başta çok destek vardır, genç öğrendikçe destek azalır. AAP'nin ebeveyn sitesinin ve NHS'in önerilerinden yola çıkarak şu yedi adımı önerebilirim:

  1. Gençle birlikte tek bir planlama aracı seçin: kâğıt ajanda, telefon takvimi ya da duvar panosu. Aracı onun seçmesi önemlidir.
  2. Her akşam beş dakika ertesi günün planına bakın: ders programı, teslimler, sınavlar.
  3. Büyük görevleri küçük adımlara bölün ve her adıma tahmini bir süre yazın.
  4. Ödev için sabit, sessiz ve düzenli bir çalışma köşesi belirleyin.
  5. Çalışmayı kısa bloklara bölün ve aralara hareket koyun; telefonu görüş alanının dışında tutun.
  6. Tamamlanan her adımı işaretleyin ve çabayı fark edin, yalnızca sonucu değil.
  7. Haftada bir kısa görüşmeyle neyin işe yaradığına birlikte bakın ve planı gerekirse değiştirin.

Ancak bu adımlar tanı yerine geçmez. Yine de DEHB olsun ya da olmasın, düzen kurmakta zorlanan her genç bu yapıdan yararlanabilir. Ev dışında spor, müzik ya da tiyatro gibi güçlü yönlerini gösterdiği bir etkinlik de gence başarı duygusu verir; AAP'nin ebeveyn sitesi bu tür etkinlikleri özellikle önerir.

Ergenlerde DEHB sürecinde ebeveyn kendi yorgunluğuyla nasıl baş eder?

Ergenlerde DEHB yalnızca gencin değil, ailenin de yorulduğu bir süreçtir. Çünkü sabahlar, ödevler, okul görüşmeleri ve sürekli hatırlatma ebeveyni tüketir. NICE de çocuk ve gençlerin değerlendirmesinde ebeveynin ruh sağlığının da gözden geçirilmesini önerir.

DEHB ailelerde sık görüldüğü için ebeveynlerden birinde de benzer güçlükler olabilir. NICE, yakın bir aile üyesinde DEHB bulunmasının sıklığı artırabileceğini belirtir. Dolayısıyla ev düzenini kurmak ikiniz için de zorlaşır. Kendi dikkat ve düzen güçlüklerinizi bir uzmanla konuşmak hem size hem gencinize yarar sağlayabilir. Yorgunluğu azaltan üç küçük adım şunlardır:

  • İki ebeveyn aynı çizgide kalın; gence tutarlı ve sakin mesajlar verin.
  • Her çatışmada her şeyi çözmeye çalışmayın; bir seferde tek konuyu seçin.
  • Kendiniz için ayrı bir destek isteyin: bir arkadaş, bir uzman ya da bir aile görüşmesi.

Okulla nasıl iş birliği yapabilirsiniz?

Okul, gencin güçlüklerini en doğrudan gözlemleyebileceğiniz yerdir. NHS, DEHB şüphesinde önce bir öğretmenle konuşulmasını ve gencin kendisinin de bir öğretmene açılabileceğini belirtir. NICE de ebeveynlere yönelik desteğin okul, kolej ya da üniversiteyle bağlantıyı içermesini önerir. Türkiye'de ilk kapı genellikle okul rehber öğretmenidir. Okuldan şunları isteyebilirsiniz:

  • Gencin dikkatini destekleyen bir oturma düzeni.
  • Yönergelerin hem sözlü hem yazılı verilmesi, uzun görevlerin parçalara bölünmesi.
  • Ödev ve proje teslimleri için ara kontrol noktaları.
  • Not ve davranış sorunlarında ceza yerine önce nedeni anlamaya yönelik bir yaklaşım.
  • Ders başarısı ve davranış hakkında düzenli geri bildirim.

Sınav uyarlamaları, destek eğitim ve benzeri hakların kapsamı mevzuata ve Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) değerlendirmesine bağlıdır ve değişebilir. Bu nedenle güncel bilgiyi okul müdürlüğünden, rehberlik servisinden ya da MEB'in resmi duyurularından kontrol edin. Üstelik okulla iletişimde gencin bilgisi ve izni olması güveni korur.

Sınav yılında ayrıca kısa çalışma blokları, deneme sonuçlarının cezalandırma değil öğrenme aracı olarak kullanılması ve uykunun korunması önem kazanır. Dikkat sorunu olan bir genç için “daha çok çalış” demek yerine, çalışmanın nasıl kurulduğuna bakmak daha verimlidir.

Ergenlerde DEHB için ne zaman beklemeden destek almalısınız?

Ergenlerde DEHB çoğu zaman acil bir durum değildir. Yine de bazı işaretler beklemeden değerlendirme gerektirir. Öte yandan NHS, DEHB'li gençlerde kaygı ve depresyonun daha sık olabildiğini belirtir. Bu nedenle ruh halindeki değişimleri ciddiye almak önemlidir. Şu durumlarda beklemeden bir uzmana başvurun:

  • Haftalarca süren üzüntü, sinirlilik ya da hiçbir şeyden zevk almama.
  • Okula gitmeyi reddetme, ani ve belirgin not düşüşü.
  • Alkol, sigara ya da başka madde kullanımı.
  • Uykuda ya da iştahta belirgin ve uzun süren bozulma.
  • Kendine zarar verme ya da ölüm hakkında konuşma.
  • Tekrarlayan kaza, kavga ya da tehlikeli davranışlar.

Gencinizdeki değişimin olağan mı yoksa destek gerektiren bir işaret mi olduğunu gözden geçirmek için ergenlik dönemi kontrol listesi size yol gösterebilir. Hangi uzmanla başlayacağınızdan emin değilseniz Kime Başvurmalıyım? aracına ve psikolog mu, psikiyatrist mi rehberine bakabilirsiniz.

Psikolojik danışmanlık ergenlerde DEHB sürecinde nasıl bir rol oynar?

Psikolojik danışmanlık tanı koymaz ve ilaç yazmaz. Ancak gencin günlük yaşamında zorlandığı alanlarla çalışmak için yararlı bir alan sunar. Serdivan'daki ofisimde gençle ve veliyle ayrı görüşüyorum; görüşme yaklaşık elli ile altmış dakika sürüyor. Gencin görüşmede söylediklerinin ayrıntısını veliyle paylaşmıyorum. Buna karşılık genel ilerlemeyi ve evde destek olabilecek yolları paylaşıyorum. Güvenlik riski olduğunda ise bunu paylaşmam gerekir ve bunu gence baştan söylüyorum.

Çalışmanın başlıkları genellikle planlama ve zaman yönetimi, ders çalışma düzeni, duygu düzenleme, özgüven ve aile içi iletişimdir. Üstelik dikkat sorunu kaygı, depresyon ya da sınav stresiyle iç içeyse bunları da ele alırız. Okulla iletişim gerekirse gencin ve velinin izniyle, paylaşılacak bilgiyi baştan netleştirerek ilerliyorum.

Hafif ve orta düzeydeki zorlanmalarda ilk adım çoğu zaman psikolojik danışmanlık olabilir. Ancak dikkat ve dürtüsellikle ilgili tanı ya da ilaç sorusu varsa önce çocuk ve ergen psikiyatrisi gelir. Yoğun depresyon, kendine zarar düşüncesi ya da madde kullanımı olduğunda da aynı sıra geçerlidir. Ergenlerle çalışma biçimimi ergen psikolojisi sayfasında anlatıyorum. Bir görüşme planlamak isterseniz randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Ergenlerde DEHB kendiliğinden geçer mi?

Çoğu gençte belirtiler ergenlikte sürer. NIMH belirtilerin çocuklukta başlayıp genellikle ergenlik ve yetişkinliğe uzandığını, AAP kılavuzu ise hareketlilik ve dürtüselliğin azalma eğiliminde, dikkatsizliğin ise sürme eğiliminde olduğunu belirtir. Belirtilerin biçimi değişebilir. Bu nedenle ergenlik sırasında bir değerlendirme yaptırmak ve gerekirse destek almak yararlıdır.

Ergenlikte dikkat dağınıklığı normal mi, DEHB mi?

Ergenlikte zaman zaman dalgınlık ve unutkanlık olağandır. DEHB düşündüren durumda belirtiler çocukluktan beri vardır, birden fazla ortamda sürer ve okul, aile ya da arkadaşlıkta belirgin zorluk yaratır. Uyku yetersizliği, kaygı ve depresyon da benzer tablo verebilir. Bu ayrımı çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi yapar.

Ergenlerde DEHB tanısını kim koyar?

Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatrisi koyar. Değerlendirme gençle ve ebeveynle görüşmeyi, okuldan gelen bilgiyi ve benzer durumların dışlanmasını içerir. AAP kılavuzu belirtilerin birden fazla ortamda ve on iki yaşından önce başlamış olmasını arar. Psikolog tanı koymaz ve ilaç yazmaz, ancak değerlendirmeye katkı verebilir.

Ergenlerde DEHB için ilaç şart mı?

Bu kararı yalnızca çocuk ve ergen psikiyatristi verir. AAP kılavuzu 12 ile 18 yaş arasında ilacın gencin onayıyla ve davranışsal ile eğitsel desteklerle birlikte düşünülmesini söyler. NICE ise ilacı, çevresel düzenlemelere rağmen belirgin işlev kaybı sürüyorsa önerir. Tercihleri gençle ve aileyle birlikte konuşmak gerekir.

Ergenlerde DEHB ile ekran bağımlılığı karışır mı?

Karışabilir, ancak aynı şey değildir. Ekran kullanımı dikkati dağıtabilir ve uykuyu bozabilir; DEHB ise çocuklukta başlayan ve birden çok ortama yayılan bir örüntüdür. Ekran kullanımı çoğu zaman başka bir güçlüğün belirtisi de olabilir. Hangisinin ağır bastığını anlamak için gelişim öyküsü, uyku düzeni ve okul bilgisiyle birlikte değerlendirme gerekir.

Gencim DEHB'yi kabul etmiyor, ne yapmalıyım?

Zorlamak yerine gencin bakış açısını dinleyin. NICE, etkilenme düzeyini değerlendirirken gençlerin görüşünün mümkün olduğunca dikkate alınmasını önerir. Etiket yerine somut zorlukları konuşun: derse odaklanma, ödev, uyku. Genç seçeneklerle sürece katıldığında iş birliği artar. Gerekirse okul rehber öğretmeniyle ya da psikolojik danışmanlıkla başlayabilirsiniz.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 24 Eylül 2023 Son güncelleme: 30 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73