Bu sayfada (22 bölüm)
- Çocuklara empati nasıl öğretilir?
- Empati nedir ve çocuk için neden bu kadar önemlidir?
- Empati çocuklarda hangi yaşta gelişmeye başlar?
- Bebeklik ve yürüme çağında empatinin temelini nasıl atarsınız?
- Okul öncesinde çocuklara empati nasıl öğretilir?
- Okul çağında çocuklara empati nasıl öğretilir?
- Ergenliğe yaklaşan çocuklara empati nasıl öğretilir?
- Ebeveynin kendi tutumu empatiyi nasıl etkiler?
- Çocuğun duygusunu anlamak her davranışı kabul etmek mi demektir?
- Duygu sözlüğünü evde nasıl genişletebilirsiniz?
- Çocuğun iyi davranışını nasıl fark etmelisiniz?
- Empatiyi zayıflatan ebeveyn alışkanlıkları nelerdir?
- Kardeş çatışmaları empati için nasıl bir fırsat olabilir?
- Ekranlar ve dijital dünya empatiyi nasıl etkiler?
- Kitaplar, oyunlar ve hikâyeler empatiye nasıl katkı sağlar?
- Farklılıklara saygı empatiyle nasıl ilişkilidir?
- Empatik bir çocuk kendi sınırlarını nasıl korur?
- Erkek çocuklara duygularını ifade etmeyi nasıl gösterirsiniz?
- Zor aile dönemlerinde empatiyi nasıl canlı tutabilirsiniz?
- Çocuğunuz empati göstermiyor gibiyse ne zaman destek almalısınız?
- Evlatlarımıza bir mektup: Empatiyi hangi sözlerle bırakabiliriz?
- Sıkça sorulan sorular

Çocuklara empati; duygulara ad vererek, çocuğun kendi duygusunu anlayışla karşılayarak, başkalarının bakış açısını konuşarak ve yetişkinin günlük davranışlarıyla örnek olarak öğretilir. Bebeklikte duyarlı bakım, okul öncesinde rol oyunları, okul çağında bakış açısı soruları, ergenlikte ise yargısız dinleme öne çıkar. Sınır koymak empatiye engel değildir. Kalıcı kaygılarınız varsa çocuk doktorunuzla ve bir uzmanla konuşun.
Çocuklara empati nasıl öğretilir?
Çocuklara empati; duygulara ad vererek ve çocuğun kendi duygusunu anlayışla karşılayarak öğretilir. Başkalarının bakış açısını birlikte konuşmak ve yetişkinin günlük davranışlarıyla örnek olmak da bu sürecin parçasıdır. Empati tek seferlik bir ders değil, tekrar eden küçük deneyimlerle gelişen bir beceridir. Önce anlaşıldığını hisseden çocuk, sonra başkasını anlamayı dener.
Bu yazının ilk hâli, oğluma yazdığım bir mektuptu. O mektupta ona farklılıklardan korkmamasını, ön yargıdan ve saygısızlıktan uzak durmasını, dünyayı bütün renkleriyle sevmesini dilemiştim. Burada aynı dileği daha geniş bir soruya dönüştürüyorum: Çocuklara empati nasıl öğretilir ve ebeveyn olarak bu yolda neler yapabiliriz?
Aşağıdaki bölümlerde empatinin ne olduğunu, hangi yaşta nasıl geliştiğini ve her dönem için evde uygulayabileceğiniz somut adımları bulacaksınız. Ayrıca empatiyi zayıflatan alışkanlıklara ve uzman desteğinin ne zaman gerekli olabileceğine de değineceğim.
Empati nedir ve çocuk için neden bu kadar önemlidir?
Empati, bir başkasının ne hissettiğini fark etmek, bu duyguyu anlamaya çalışmak ve ona uygun biçimde karşılık verebilmektir. Araştırmacılar empatiyi tek parça bir yetenek olarak görmez. Örneğin Decety'nin gelişimsel incelemesi; duygusal paylaşım, duyguyu anlama ve duygu düzenleme gibi bileşenlerin farklı hızlarda geliştiğini anlatır. Günlük hayatta bu bileşenler şöyle somutlaşır:
- Duygusal paylaşım: Arkadaşı ağladığında çocuğun da içinin burkulması.
- Duyguyu anlama: “Oyuncağı kırıldığı için üzgün” diyebilmek.
- Duygu düzenleme: Başkasının üzüntüsü karşısında dağılmadan yardım edebilmek.
- Şefkatli davranış: Teselli etmek, yardım teklif etmek ya da bir yetişkini çağırmak.
Empati, çocuğun arkadaşlık kurmasını, çatışmaları çözmesini ve kendini bir topluluğun parçası gibi hissetmesini kolaylaştırır. Üstelik başkasının acısını fark eden çocuk, zorbalık gibi durumlarda seyirci kalmak yerine yardım istemeye daha yatkın olabilir. Uzun vadede ise saygıya, eşitliğe ve şiddetten uzak ilişkilere giden yolun temelinde empati vardır.
Empati çocuklarda hangi yaşta gelişmeye başlar?
Empatinin ilk izleri bebeklikte belirir. Bebekler başka bir bebeğin ağlamasına çoğu zaman ağlayarak karşılık verir. Bu henüz bilinçli bir empati değildir, ama duygusal paylaşımın erken bir biçimidir. İlerleyen aylarda bebek, bakım verenin yüzüne bakarak yeni durumlara nasıl tepki vereceğini anlamaya çalışır.
CDC'ye göre iki yaş civarındaki çocukların çoğu, başkası incindiğinde ya da üzüldüğünde bunu fark eder. Örneğin biri ağladığında duraklayabilir ya da üzgün bir ifade takınabilir. Okul öncesi dönemde çocuk, başkalarının düşüncelerinin kendi düşüncelerinden farklı olabileceğini kavramaya başlar. Okul çağında bakış açısı alma derinleşir, ergenlikte ise empati toplumsal konulara kadar genişler.
Bu takvim her çocukta aynı işlemez. Mizaç, dil gelişimi ve aile ortamı süreci hızlandırabilir ya da yavaşlatabilir. Aşağıdaki tablo yaklaşık bir çerçeve sunar ve her dönemde ebeveynin rolünü özetler.
| Dönem | Sık görülen empati işareti | Ebeveynin yapabileceği |
|---|---|---|
| 0 ile 2 yaş | Başkasının ağlamasına tepki, yüz ifadelerini izleme | Duygulara ad verin, sakin ve tutarlı bir bakım sunun |
| 2 ile 3 yaş | Üzgün birini fark etme, kendi oyuncağıyla teselli etmeye çalışma | Çabasını fark edin, paylaşmayı zorlamadan örnek olun |
| 3 ile 6 yaş | Duyguları adlandırma, oyunda farklı rollere girme | Hikâyelerde karakterlerin duygularını sorun |
| 7 ile 11 yaş | Bakış açısı alma, adalet duygusu, arkadaşlık sorunlarını tartma | Çatışmalarda iki tarafı da konuşun, sorumluluk verin |
| 12 yaş ve sonrası | Toplumsal konulara ilgi, soyut empati, akran etkisi | Ders vermeden dinleyin, görüşlerini ciddiye alın |
Bebeklik ve yürüme çağında empatinin temelini nasıl atarsınız?
Bu dönemde empati öğretmenin yolu, önce çocuğa empatiyle davranmaktır. Bebek ağladığında ona yönelmek, ihtiyacını anlamaya çalışmak ve sakinleştirmek, onun zihninde ilk ilişki modelini kurar. Çocuk, duygusunun karşılık bulduğunu deneyimledikçe başkalarının duygusuna da alan açmaya başlar.
Yürüme çağında duygulara ad vermek çok işe yarar. “Kulen yere düştü, çok kızdın” ya da “Arkadaşın düştü, canı acıdı galiba” gibi kısa cümleler, çocuğun iç dünyasına bir sözlük kazandırır. Ayrıca kitaplardaki yüzlere bakıp “Sence bu çocuk ne hissediyor?” diye sormak, oyun gibi bir alıştırmaya dönüşür.
Bu yaşta paylaşmayı zorlamak çoğu zaman ters teper. İki yaşındaki bir çocuk için oyuncağı bırakmak gerçekten zor bir duygudur. Bu nedenle “Şimdi sen oynuyorsun, sonra sıra arkadaşında” gibi sıra kurallarıyla ilerlemek ve paylaştığında bunu fark etmek daha işlevseldir. Böylece çocuk, iyiliği bir zorunluluk değil, keyif veren bir deneyim olarak tanır.
- Ağladığında “Buradayım, yanındayım” diyerek yanında kalın.
- Hayvanlara ve oyuncak bebeklere yumuşak dokunmayı birlikte gösterin.
- Kendi duygularınızı da kısa cümlelerle adlandırın: “Biraz yorgunum, dinlenmeye ihtiyacım var.”
- Bir arkadaşı üzüldüğünde birlikte yanına gidip ne yapabileceğinizi sorun.
Okul öncesinde çocuklara empati nasıl öğretilir?
Üç ile altı yaş arası, empatinin dil ve oyunla hızla zenginleştiği bir dönemdir. Çocuk artık duygulara isim verebilir, hikâyelerdeki karakterlerin neden üzüldüğünü tahmin edebilir. Öte yandan kendi isteği ile başkasının isteği çatıştığında hâlâ zorlanabilir; bu da gelişimin doğal bir parçasıdır.
Bu dönemde en etkili araçlardan biri rol oyunudur. Oyuncak bebeklerle, hayvan figürleriyle ya da kuklalarla kısa sahneler kurabilirsiniz. Örneğin bir oyuncak ayının doğum gününe kimse gelmemiş olsun. Çocuğunuza ayının ne hissettiğini ve ona nasıl yardım edebileceğinizi sorun.
Çocuklar arasındaki çatışmalar da birer öğrenme fırsatıdır. Bir çocuk arkadaşına vurduğunda zorla özür dilettirmek yerine şu adımları deneyebilirsiniz:
- Önce davranışı sakin ama net biçimde durdurun: “Vurmana izin vermem.”
- Çocuğunuzun duygusunu adlandırın: “Oyuncağı almak istedin ve kızdın.”
- Karşı tarafın duygusuna dikkat çekin: “Bak, arkadaşının canı yandı, ağlıyor.”
- Onarma yolunu birlikte bulun: “Ona nasıl iyi gelebiliriz?”
- Çocuğunuz bir onarma adımı attığında bunu fark edin ve ona söyleyin.
Bu yaklaşım, özrü ezber bir kelime olmaktan çıkarır. Çocuk, davranışının bir başkasında yarattığı etkiyi görür ve onu düzeltmenin yollarını dener. Böylece empati, suçluluk yerine sorumluluk duygusuyla birleşir.
Okul çağında çocuklara empati nasıl öğretilir?
Yedi ile on bir yaş arasında çocuk, başkalarının bakış açısını giderek daha iyi kavrar. Adalet duygusu belirginleşir, arkadaşlıklar derinleşir ve grup içindeki yerini önemsemeye başlar. Dolayısıyla bu dönemde empati, gündelik sosyal sorunlar üzerinden konuştuğunuzda en çok anlam kazanır.
Okuldan dönen çocuğunuz bir arkadaşıyla tartıştığını anlattığında hemen çözüm sunmayın. Önce onu dinleyin, ardından “Sence o neden öyle yaptı?” ya da “Onun yerinde olsan ne hissederdin?” gibi sorularla bakış açısını genişletin. Amaç kimin haklı olduğunu bulmak değil, iki tarafın da duygusunu görebilmektir.
AAP'nin HealthyChildren sayfaları da arkadaşlık ilişkilerini empati gelişiminin en önemli alanlarından biri olarak anar. Ayrıca bu yaşta küçük sorumluluklar vermek çok değerlidir. Kardeşine ödevinde yardım etmek, yaşlı bir komşunun poşetini taşımak ya da sınıfta yalnız kalan bir arkadaşını oyuna çağırmak, empatiyi davranışa dönüştürür.
Zorbalığı konuşmanın da tam zamanıdır. Çocuğunuza, biri alay konusu olduğunda seyirci kalmak yerine yanında durmanın ya da bir yetişkine haber vermenin cesaret olduğunu anlatın. Böylece empati, yalnızca hissedilen değil, harekete geçiren bir değere dönüşür.
Ergenliğe yaklaşan çocuklara empati nasıl öğretilir?
On iki yaş ve sonrasında empati daha soyut bir hâl alır. Genç, tanımadığı insanların yaşadıklarına, toplumsal adaletsizliklere ve çevre sorunlarına duyarlılık geliştirebilir. Aynı dönemde akranların etkisi büyür, kimlik arayışı yoğunlaşır ve aileyle tartışmalar sıklaşabilir.
Bu yaşta empati öğretmenin en güçlü yolu, gence empatiyle davranmaktır. Ders verir gibi konuşmak, “Ben senin yaşındayken” diye başlayan karşılaştırmalar ya da duygularını küçümsemek, gencin kendini kapatmasına yol açar. Buna karşılık onu dinlemek, görüşlerini ciddiye almak ve katılmasanız bile anlamaya çalışmak, empatinin canlı bir örneğini sunar.
Dijital ortam da bu dönemin önemli bir parçasıdır. Ekranın arkasındaki kişinin de duyguları olduğunu konuşmak ve paylaşmadan önce “Bu mesaj onu nasıl hissettirir?” diye sormayı alışkanlık hâline getirmek yararlıdır. Gönüllülük çalışmaları, hayvan barınaklarına destek ya da mahalledeki bir ihtiyaca birlikte el uzatmak da empatiyi somut bir deneyime dönüştürür.
Ergenliğin genel değişimlerini takip etmek isterseniz ergenlik dönemi kontrol listesi size yol gösterebilir. Böylece hangi tepkinin dönemin doğal bir parçası olduğunu daha rahat ayırt edersiniz.
Ebeveynin kendi tutumu empatiyi nasıl etkiler?
Çocuklar empatiyi en çok yetişkinleri izleyerek benimser. AAP de çocukların nezaketi büyük ölçüde yetişkinlerin başkalarına nasıl davrandığını gözlemleyerek kazandığını vurgular. Yani markette kasiyere nasıl seslendiğiniz, trafikte nasıl tepki verdiğiniz ve komşunuz hakkında nasıl konuştuğunuz, çocuğunuz için birer derstir.
Aile içindeki iletişim de aynı ölçüde belirleyicidir. Eşler arasındaki anlaşmazlıklarda karşı tarafı dinlemek, ses yükseldiğinde ara vermek ve sonra onarmak, çocuğa çatışmanın da saygıyla yaşanabileceğini gösterir. Çocuğunuza karşı hata yaptığınızda özür dilemek ise güçlü bir empati dersidir: “Az önce sana bağırdım, bu doğru değildi. Özür dilerim.”
Ebeveynlik tarzının çocuk üzerindeki etkilerini anne baba tutumlarını ele alan yazımızda ayrıntılı bulabilirsiniz. Ayrıca kendi çocukluğumuzdan taşıdığımız iletişim kalıplarının farkına varmak da önemlidir. Bu konuyu da ailemizden taşıdığımız psikolojik mirasları anlatan yazımızda ele alıyoruz.
Çocuğun duygusunu anlamak her davranışı kabul etmek mi demektir?
Hayır, empati sınırsızlık anlamına gelmez. Çocuğun duygusunu kabul edip davranışına sınır koymak, empatik ebeveynliğin birbirini tamamlayan iki parçasıdır. Örneğin “Kardeşine çok kızdığını görüyorum, ama ona vurmana izin vermem” cümlesi hem duyguyu tanır hem de sınırı korur.
Duyguyu yok saymak çocuğa “Hissettiklerin önemli değil” mesajı verir. Davranışı sınırsız bırakmak ise “Ne hissedersen onu yapabilirsin” mesajı taşır. İkisi de çocuğun başkalarının duygularını hesaba katmasını zorlaştırır. Dengeli yaklaşım ise çocuğa hem anlaşıldığını hem de başkalarının da haklarının olduğunu hissettirir.
Sınır koyarken sesinizin tonu da önemlidir. Bağırmak, tehdit etmek ya da utandırmak çocuğun dikkatini kendi korkusuna çevirir; bu durumda karşı tarafın duygusunu fark etmeye alan kalmaz. Sakin ve kararlı bir ses ise hem güven verir hem de empatiye kapı aralar.
Duygu sözlüğünü evde nasıl genişletebilirsiniz?
Empati, önce kendi duygusunu tanıyabilen çocukta kök salar. Çünkü “kızgın”, “üzgün” ve “mutlu” dışında kelimesi olmayan bir çocuk, başkasının karmaşık duygularını adlandırmakta da güçlük çeker. Bu nedenle duygu sözlüğünü genişletmek, empati öğretiminin sessiz ama güçlü bir adımıdır.
- Temel duyguların yanına yenilerini ekleyin: hayal kırıklığı, kıskançlık, utanç, gurur, merak.
- Duyguyu bedenle ilişkilendirin: “Kızınca yüzün ısınıyor mu, midende bir sıkışma oluyor mu?”
- Günün sonunda kısa bir duygu sohbeti yapın: “Bugün seni en çok ne sevindirdi, ne zorladı?”
- Kendi duygularınızı da örnek olarak paylaşın, ama çocuğa yük olacak ayrıntılara girmeyin.
- Duygu kartları ya da yüz ifadeleri içeren resimlerle tahmin oyunları oynayın.
Bu alıştırmalar zamanla çocuğun iç dünyasını daha net görmesini sağlar. Kendi hayal kırıklığını tanıyan çocuk, arkadaşının hayal kırıklığını da daha kolay fark eder. Böylece empati soyut bir değer olmaktan çıkar ve günlük konuşmaların doğal bir parçası hâline gelir.
Çocuğun iyi davranışını nasıl fark etmelisiniz?
Çocuk bir arkadaşına yardım ettiğinde ya da kardeşini teselli ettiğinde bunu fark etmek önemlidir. Ancak burada amaç ödül vermek değil, davranışın etkisini ona göstermektir. Örneğin “Arkadaşına oyuncağını uzattın, yüzü hemen güldü” demek, çocuğun dikkatini kendi başarısından karşısındakinin duygusuna çevirir.
Sürekli ödüle ya da hediyeye bağlanan iyilik, zamanla bir alışverişe dönüşebilir. Çocuk “Yardım edersem ne alacağım?” diye sormaya başlayabilir. Bu yüzden içten bir teşekkür, sıcak bir bakış ya da birlikte yaşanan güzel bir an çoğu zaman en anlamlı karşılıktır.
Ayrıca övgünün dozunu da gözetin. Her davranışı abartılı sözlerle övmek, çocuğun iyiliği başkalarının onayı için yapmasına yol açabilir. Kısa, somut ve samimi bir geri bildirim ise iyiliğin kendi değerini fark etmesine yardım eder.
Empatiyi zayıflatan ebeveyn alışkanlıkları nelerdir?
Bazı alışkanlıklar iyi niyetle başlar ama çocuğun empati kapasitesini farkında olmadan daraltır. Aşağıdaki davranışları ara sıra yapmak sorun değildir; önemli olan, bunların ilişkinin genel tonuna dönüşmemesidir.
- Duyguları küçümsemek: “Bunun için mi ağlıyorsun?”
- Utandırmak ya da başkalarının önünde eleştirmek.
- Kardeşlerle ya da akranlarla sürekli kıyaslamak.
- Zorla özür dilettirip konuyu orada kapatmak.
- Yalnızca cezaya odaklanıp davranışın etkisini konuşmamak.
- Çocuğun yanında başkalarını aşağılayan ya da alay eden bir dil kullanmak.
Fiziksel ve sözel şiddet ise empatinin önündeki en büyük engellerden biridir. Şiddet gören çocuk, dünyayı tehlikeli bir yer olarak algılayabilir ve yalnızca kendini korumaya odaklanabilir. Aile içinde şiddet ya da güvenlik sorunu yaşıyorsanız ALO 183 Sosyal Destek Hattı'ndan destek alabilir, acil durumda 112'yi arayabilirsiniz.
Bu alışkanlıkları kendinizde fark ettiğinizde suçluluğa kapılmak yerine küçük değişikliklerle başlayın. Örneğin bir hafta boyunca yalnızca duyguları adlandırmaya dikkat etmek bile evdeki havayı değiştirebilir. Değişim, mükemmel bir ebeveyn olmaktan değil, fark edip düzeltmekten doğar.
Kardeş çatışmaları empati için nasıl bir fırsat olabilir?
Kardeşler arasındaki tartışmalar çoğu aile için yorucudur. Yine de bu çatışmalar, çocukların farklı ihtiyaçları ve duyguları ilk kez yakından deneyimlediği bir alandır. Doğru yönetildiğinde kardeş ilişkisi, empatinin en canlı okuluna dönüşebilir.
Çatışma anında hakem gibi hüküm vermek yerine arabulucu gibi davranabilirsiniz. Önce iki çocuğu da sakinleştirin, sonra sırayla anlatmalarına izin verin. Her birinin duygusunu kısaca yansıtın: “Sen oyunun bozulmasına kızdın, sen de dışarıda kaldığını hissettin.” Ardından çözümü onların bulmasına fırsat tanıyın.
Kıyaslama, kardeşler arasındaki empatiyi en hızlı aşındıran tutumlardan biridir. “Ağabeyin senin yaşındayken bunu yapabiliyordu” gibi cümleler rekabeti artırır. Bunun yerine her çocuğu kendi gelişimi içinde görmek ve onlara ayrı ayrı zaman ayırmak, kardeşlerin birbirine karşı daha anlayışlı olmasına yardım eder.
Ekranlar ve dijital dünya empatiyi nasıl etkiler?
Ekranlar tek başına iyi ya da kötü değildir; asıl belirleyici olan içerik, süre ve yetişkinin eşlik edip etmediğidir. Uzun süreli ve yalnız ekran kullanımı, yüz yüze etkileşim fırsatlarını azaltabilir. Oysa empati en çok yüz ifadelerini okumak, ses tonunu duymak ve karşılıklı konuşmakla gelişir.
Bu nedenle çocuğunuzla birlikte izlediğiniz bir çizgi film ya da oynadığınız bir oyun, empati için iyi bir malzeme olabilir. Bir karakter haksızlığa uğradığında durup “Sence şu an ne hissediyor?” diye sorun. Çevrim içi oyunlarda kaybeden arkadaşına nasıl davrandığını konuşmak da aynı amaca hizmet eder.
Büyük çocuklar ve ergenlerle sosyal medyadaki dil üzerine konuşmak ayrıca önemlidir. Yazılı mesajlarda ses tonu ve yüz ifadesi kaybolduğu için insanlar yüz yüze söylemeyecekleri sözleri daha kolay yazabilir. Ekrandaki ismin arkasında gerçek bir insan olduğunu hatırlatmak, dijital empatinin temelidir.
Kitaplar, oyunlar ve hikâyeler empatiye nasıl katkı sağlar?
Hikâyeler, çocuğa başka birinin hayatına güvenli bir mesafeden bakma fırsatı verir. Kitaptaki karakterin korkusunu, sevincini ya da yalnızlığını konuşmak, duygusal kelime dağarcığını genişletir. AAP de değerleri ve duyguları konu alan kitapları çocuklarla birlikte okumayı önerir. Okurken soracağınız birkaç basit soru bu etkiyi artırır:
- Bu karakter şu an ne hissediyor olabilir?
- Sen onun yerinde olsan ne yapardın?
- Ona kim yardım edebilir, nasıl?
- Hikâyenin sonunda karakterin duygusu nasıl değişti?
Oyun da en az kitaplar kadar değerlidir. Evcilik, doktorculuk ya da market oyunu gibi rol oyunları, çocuğun farklı bakış açılarına girmesini sağlar. Kutu oyunlarında sırayla oynamak, kaybetmeyi kabullenmek ve kazanan arkadaşı tebrik etmek de empatiyi besleyen küçük deneyimlerdir.
Okuma saatini bir sınav gibi kurmamaya dikkat edin. Her sayfada soru sormak yerine, hikâyenin doğal duraklarında bir iki soru yeterlidir. Böylece kitap keyifli kalır, empati de kendiliğinden konuşmanın içine girer.
Farklılıklara saygı empatiyle nasıl ilişkilidir?
Empatinin en zor sınavı, bize benzemeyenleri anlamaya çalışmaktır. Farklı bir dil konuşan ya da başka bir şehirden gelen bir arkadaşı anlamak, çocuğun dünyasını genişletir. Aynı şey farklı inançlara, yaşam biçimlerine ve engel durumlarına sahip insanlar için de geçerlidir.
Eski mektubumda oğluma “Dünyayı farklı renkleriyle sev, hiçbir farklılıktan korkma” diye yazmıştım. Ön yargı çoğu zaman tanımamaktan doğar. Bu nedenle çocuğunuzun farklı insanlarla tanışabileceği ortamlar yaratmak ve evde genellemeci konuşmalardan uzak durmak çok değerlidir. Merak ettiği soruları yargılamadan yanıtlamak da aynı ölçüde önemlidir.
AAP de çocukların farklı geçmişlerden gelen insanları tanımasını ve topluluk etkinliklerine katılmasını önerir. Ayrıca çocuk “O neden farklı konuşuyor?” gibi bir soru sorduğunda onu susturmak yerine sade ve saygılı bir açıklama yapmak, merakı ön yargıya değil anlayışa yönlendirir.
Empatik bir çocuk kendi sınırlarını nasıl korur?
Empati, her zaman başkasını kendinden önde tutmak anlamına gelmez. Sağlıklı empati, çocuğun hem başkasının duygusunu hem de kendi duygusunu ciddiye almasını içerir. Aksi halde çok duyarlı çocuklar, herkesi memnun etmeye çalışan ve kendi ihtiyaçlarını bastıran bireylere dönüşebilir.
Bu yüzden çocuğunuza “hayır” demenin de saygılı bir davranış olabileceğini gösterin. Örneğin bir arkadaşı onu sürekli kendi oyununa zorluyorsa, “Şimdi bunu oynamak istemiyorum, sonra oynayabiliriz” demeyi birlikte prova edebilirsiniz. Böylece çocuk, nazik olmakla kendini korumanın birbirine engel olmadığını görür.
Bir başka nokta, çocuğun yetişkinlerin duygusal yükünü taşımamasıdır. Ebeveynin üzüntüsüne sürekli tanık olan ve onu teselli etmeye çalışan çocuk, yaşından büyük bir sorumluluk üstlenebilir. Çocuğunuzun empatisini değerli bulmanız güzeldir; ancak kendi duygularınız için destek ararken yetişkin bir yakına ya da bir uzmana başvurmanız daha sağlıklıdır.
Erkek çocuklara duygularını ifade etmeyi nasıl gösterirsiniz?
“Erkek adam ağlamaz” gibi kalıplar, erkek çocukların duygularını tanımasını ve ifade etmesini zorlaştırır. Duygusunu bastırmayı alışkanlık hâline getiren çocuk, başkasının duygusuna da yabancılaşabilir. Oysa üzüntü, korku ve kırgınlık her çocuğun yaşadığı doğal duygulardır.
Bu konuda babaların ve evdeki erkek yetişkinlerin örnekliği çok değerlidir. Bir babanın “Bugün işte canım sıkıldı” diyebilmesi ya da bir filmde duygulandığını saklamaması, oğluna güçlü bir mesaj verir. Böylece çocuk, duyguları hissetmenin zayıflık değil, insan olmanın bir parçası olduğunu görür.
Duygularını sözle ifade edebilen çocuk, öfke anında da kendini anlatmanın yollarını bulmaya daha yatkın olur. Bu nedenle kız ya da erkek fark etmeksizin her çocuğa duygularını adlandırma, saygıyla anlatma ve başkasının sınırına özen gösterme alanı tanımak gerekir. Saygılı ve şiddetten uzak ilişkilerin temeli de bu küçük deneyimlerde yatar.
Zor aile dönemlerinde empatiyi nasıl canlı tutabilirsiniz?
Taşınma, yeni kardeş, hastalık, kayıp ya da boşanma gibi dönemler, ailedeki herkesin duygusal kapasitesini zorlar. Böyle zamanlarda çocuk daha huysuz, daha bağımlı ya da daha içine kapanık görünebilir. Bu değişimler, onun da bir şeyler hissettiğini ve bunu henüz kelimelere dökemediğini gösterir.
Zor dönemlerde empatiyi korumanın yolu, çocuğu olup bitenden tamamen uzak tutmak değil, yaşına uygun ve dürüst bir açıklama yapmaktır. Ayrıca onun duygularını sormak ve kendi duygularınızı ölçülü biçimde paylaşmak, ailede herkesin birbirini görmesine yardım eder. Boşanma sürecinde çocukla nasıl konuşabileceğinizi boşanmayı çocuğa anlatmayı ele alan yazımızda ayrıntılı olarak bulabilirsiniz.
Bu dönemlerde günlük rutinleri olabildiğince korumak da çocuğa güven verir. Güvende hisseden çocuk, başkalarının duygularına da daha kolay alan açar.
Çocuğunuz empati göstermiyor gibiyse ne zaman destek almalısınız?
Çocukların empatiyi gösterme biçimi mizaca göre değişir. Utangaç bir çocuk üzgün bir arkadaşının yanına gitmeyebilir, ama onu uzaktan dikkatle izliyor olabilir. Küçük yaşlarda başkasının oyuncağını almak ya da arkadaşına vurmak da gelişimin olağan bir parçası olabilir. Dolayısıyla tek tek davranışlara bakarak kaygılanmanıza gerek yoktur.
Yine de bazı durumlar bir uzmanla konuşmayı gerektirir:
- İki yaş civarında başkasının üzüntüsünü hiç fark etmiyor gibi durması.
- Hayvanlara ya da diğer çocuklara karşı tekrarlayan ve kasıtlı zarar verme davranışı.
- Başkasına zarar verdikten sonra hiçbir pişmanlık ya da üzüntü belirtisi göstermemesi.
- Arkadaşlık kurmada ve sürdürmede belirgin, uzun süreli güçlük.
- Saldırgan davranışların okul ya da aile hayatını ciddi biçimde etkilemesi.
Bu işaretler bir tanı anlamına gelmez; yalnızca daha yakından bakmayı gerektirir. İlk adımda çocuk doktorunuzla konuşabilir, gelişimsel değerlendirme gerekiyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisine başvurabilirsiniz. Psikolojik danışmanlık ise ebeveynin çocukla iletişimini güçlendirmek ve evde uygulanabilecek adımları belirlemek için destek sunar. Çocuklara yönelik çalışmalarımı çocuk psikolojisi sayfasında bulabilirsiniz.
Evlatlarımıza bir mektup: Empatiyi hangi sözlerle bırakabiliriz?
Bu yazıyı, başladığı yere dönerek bitirmek istiyorum. Çocuklara empati nasıl öğretilir sorusunun belki de en kısa cevabı, onlara her gün nasıl bir dünya gösterdiğimizdir. Bir mektup bu yolculuğa eşlik eden güzel bir araç olabilir. İsterseniz siz de çocuğunuza, onu nasıl bir insan olarak hayal ettiğinizi anlatan bir mektup yazabilirsiniz. İşte o mektuba ilham olabilecek birkaç cümle:
Sevgili çocuğum, dünyaya en masum hâlinle geldin ve önünde keşfedecek çok şey var. Müzikleri, kitapları, şehirleri ve insanları merakla tanı. Sana benzemeyen birini gördüğünde korkma, önce anlamaya çalış. Biri ağladığında yanında durmayı, biri haksızlığa uğradığında sesini yükseltmeyi seç. Ön yargıdan, yalandan ve saygısızlıktan uzak dur. Bazen kızacak, korkacak, üzüleceksin; bu duyguların hepsi senin bir parçan. Kendi kalbini dinlemeyi ihmal etme ki başkalarının kalbini de duyabilesin. Kalemin ve ruhun hep renkli olsun.
Bu sözler bir öğüt listesi değil, bir davettir. Çocuğunuz onları en çok sizin davranışlarınızda gördüğünde anlam kazanır. Empati konusunda ailece destek almak isterseniz aile danışmanlığı sürecine göz atabilirsiniz. Serdivan'daki ofisimde ya da online görüşme için randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Empati doğuştan mı gelir, sonradan mı gelişir?
Empati hem doğuştan gelen bir yatkınlığa hem de çevrede yaşanan deneyimlere dayanır. Bebekler başkalarının duygularına erken yaşta tepki verir; ancak bu tepkinin anlayışa ve yardım davranışına dönüşmesi, yetişkinlerin örnekliği ve sıcak ilişkilerle gelişir. Yani mizaç başlangıç noktasını etkiler, aile ortamı ise empatinin nasıl büyüyeceğini büyük ölçüde belirler.
Kaç yaşında çocuğa empati öğretmeye başlamalıyım?
Empatinin temeli doğumdan itibaren atılır, çünkü bebeğe duyarlı ve tutarlı bakım vermek ona ilk empati deneyimini yaşatır. Duygulara ad vermeye yürüme çağında, rol oyunlarına okul öncesinde, bakış açısı sorularına okul çağında ağırlık verebilirsiniz. Her yaşta en etkili yol, çocuğa empatiyle davranan bir yetişkin olmaktır.
Çocuğumu zorla özür dilettirmeli miyim?
Zorla özür dilettirmek çoğu zaman empatiyi değil, ezber bir kelimeyi pekiştirir. Bunun yerine önce davranışı durdurun, çocuğunuzun ve karşı tarafın duygusunu adlandırın, ardından onarma yolunu birlikte bulun. Çocuk hazır olduğunda gelen içten bir özür ya da küçük bir iyilik, zorla söylenen bir kelimeden çok daha anlamlı olur.
Çok duyarlı bir çocuk bundan zarar görür mü?
Duyarlılık tek başına zarar değildir, ancak çocuk kendi ihtiyaçlarını sürekli geri plana atıyorsa desteğe ihtiyaç duyabilir. Çocuğunuza hem başkalarının hem de kendi duygularının önemli olduğunu gösterin. Gerektiğinde nazikçe hayır demeyi birlikte çalışın ve yetişkinlerin duygusal yükünü onun taşımasına izin vermeyin. Böylece duyarlılık onun için bir güce dönüşür.
Ekran süresi çocuklarda empatiyi azaltır mı?
Ekranın etkisi süreye, içeriğe ve yetişkinin eşlik edip etmediğine bağlıdır. Uzun ve yalnız ekran kullanımı yüz yüze etkileşimi azaltabilir; birlikte izlenen içerikler ise karakterlerin duygularını konuşmak için fırsat yaratır. Çevrim içi iletişimde ekranın arkasında gerçek bir insan olduğunu hatırlatmak da dijital empatiyi destekler.
Empati eksikliği bir bozukluk işareti midir?
Tek başına hayır; çocukların empatiyi gösterme biçimi mizaca ve yaşa göre değişir. Ancak başkalarının üzüntüsünü uzun süre fark etmeme, tekrarlayan kasıtlı zarar verme ya da belirgin arkadaşlık güçlükleri varsa çocuk doktorunuzla konuşun. Gerekirse çocuk ve ergen psikiyatrisi değerlendirmesi ile psikolojik danışmanlık birlikte planlanabilir.

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.
Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.
Bu konuda destek ve araçlar
Benzer yazılar

Dikkat Eksikliği mi Dağınıklığı mı? Aradaki Fark Nasıl Anlaşılır
Dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı? Başlangıç yaşı, yaygınlık, süre ve işlev kaybı farkı gösterir. Günlük nedenleri ve başvuru yolunu…
24 Şubat 2022 · 17 dk okuma
Müzik Terapisi Nedir? Müziğin Ruh Sağlığına Olumlu Etkileri
Müzik terapisi nedir, müzik dinlemekten farkı ne? Tanımını, yöntemlerini ve Cochrane kanıtlarını sınırlılıklarıyla, bir psikologun gözünden…
23 Ocak 2021 · 17 dk okuma
Salgın Sonrası Normalleşme Kaygısı: Hayata Yeniden Uyum
Salgın sonrası normalleşme kaygısı nedir, neden olur? Hayata yeniden uyum için adım adım dönüş planı ve uzman desteği gerektiren işaretler.
1 Haziran 2020 · 17 dk okuma