Dikkat Eksikliği mi Dağınıklığı mı? Aradaki Fark Nasıl Anlaşılır

24 Şubat 2022Güncelleme: 31 Ekim 202617 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (22 bölüm)
  1. Dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı, aradaki fark nedir?
  2. Günlük dilde dikkat eksikliği ile dikkat dağınıklığını neden karıştırıyoruz?
  3. Dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı sorusunda hangi beş ölçüt ayırıcıdır?
  4. Beş ölçüt iki farklı kişide nasıl görünür?
  5. Belirti hangi ortamlarda ortaya çıkıyor?
  6. Belirti ne zamandan beri var ve ne kadar sürüyor?
  7. Belirti günlük yaşamı gerçekten bozuyor mu?
  8. Dikkat dağınıklığını artıran günlük etkenler hangileridir?
  9. Uykusuzluk, kaygı ve düşük ruh hali dikkati nasıl dağıtır?
  10. Ekranlar, bildirimler ve çoklu görev dikkat eksikliğine yol açar mı?
  11. İlgi çekici bir işte odaklanabilmek dikkat eksikliğini dışlar mı?
  12. Çocuklarda dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı olduğunu nasıl ayırt edersiniz?
  13. Ergenlerde ve öğrencilerde dikkat dağınıklığı derslere nasıl yansır?
  14. Yetişkinlerde dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı olduğunu nasıl ayırt edersiniz?
  15. Dikkat dağınıklığı için günlük yaşamda neler deneyebilirsiniz?
  16. Dikkat dağınıklığının nedenini bulmak için bir haftalık gözlemi nasıl yaparsınız?
  17. Dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı kararında sık yapılan yanlışlar nelerdir?
  18. Dikkat eksikliğinden şüphelendiğinizde hangi uzmana başvurmalısınız?
  19. GETAP® gibi gelişim programları dikkat eksikliği tanısının yerini tutar mı?
  20. Hangi durumlarda beklemeden destek almalısınız?
  21. Psikolojik danışmanlık dikkat dağınıklığında nasıl bir rol oynar?
  22. Sıkça sorulan sorular
Dikkat Eksikliği mi Dağınıklığı mı? Aradaki Fark Nasıl Anlaşılır
Kısaca

Dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı sorusunda belirleyici olan belirtinin kendisi değil; başlangıç yaşı, yaygınlığı, süresi, işlev kaybı ve başka açıklamanın olup olmadığıdır. Uykusuzluk, kaygı, düşük ruh hali, yoğun yük ve bildirimler geçici dağınıklık yaratabilir. DEHB çocuklukta başlar, birden fazla ortamda sürer ve günlük işleyişi bozar. Tanıyı psikiyatri hekimi koyar.

Dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı, aradaki fark nedir?

Dikkat dağınıklığı, uykusuzluk, stres ya da kaygı gibi nedenlerle çoğu insanda görülen, gelip geçebilen bir şikâyettir. DEHB olarak bilinen dikkat eksikliği ise çocuklukta başlayan, birden fazla ortamda süren ve günlük işleyişi bozan bir tablodur. Ayrımı belirtinin kendisi değil; süresi, yaygınlığı ve etkisi yapar. Tanıyı psikiyatri hekimi koyar.

Serdivan'daki görüşmelerimde ailelerden ve yetişkinlerden sık duyduğum soru şudur: dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı? Soru yerindedir; çünkü ikisi dışarıdan benzer izlenim verir ama farklı yerlere götürür. Dağınıklık çoğu zaman günlük düzenle hafifler. Dikkat eksikliği ise bir değerlendirme gerektirir.

Bu yazıda ikisini ayıran beş ölçütü, dikkati bozan günlük etkenleri ve hangi uzmana başvuracağınızı anlatıyorum. Ayrıca DEHB'nin genel tanımı, yetişkin belirtileri ve tanı süreci için ayrı yazılar var; onlara ilgili bölümlerde yönlendireceğim. Böylece aynı bilgiyi tekrar etmek yerine yalnızca ayrımı derinleştireceğim.

Günlük dilde dikkat eksikliği ile dikkat dağınıklığını neden karıştırıyoruz?

Günlük dilde “dikkat eksikliği” çoğu zaman “dikkatin dağılması” anlamına gelir. Yine de ikisi aynı şey değildir. Dikkat dağınıklığı bir yakınmadır; yani bir durumu anlatır, nedenini söylemez. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ise belirli ölçütlere dayanan, çocuklukta başlayan bir tablodur.

Üstelik terim de yanıltıcıdır. “Eksiklik” sözcüğü dikkatin hiç olmadığını düşündürür. Ancak klinikte sık yapılan tarif farklıdır: sorun dikkatin yokluğu değil, onu istenen yerde ve istenen süre boyunca tutabilmektir. Bu yüzden DEHB'li biri ilgisini çeken bir işe saatlerce verebilir, sıkıcı ya da çok adımlı bir işte ise tutunmakta zorlanabilir. DEHB'nin ayrıntılı tanımı için DEHB nedir yazısına bakabilirsiniz.

NIMH'in yetişkin DEHB yazısı ayrımı bir cümleyle özetler: birçok insan bu davranışların bir kısmını zaman zaman gösterir. Buna karşılık DEHB'li yetişkinlerde belirtiler daha şiddetli, daha sık ve daha kalıcıdır; günlük yaşamı bozar, birden fazla durumda ortaya çıkar ve en az altı ay sürer.

Dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı sorusunda hangi beş ölçüt ayırıcıdır?

Klinik değerlendirme tek bir belirtiye değil, bir örüntüye bakar. Dolayısıyla NIMH, NHS ve NICE'ın tarifleri birlikte okunduğunda beş soru öne çıkar. Belirti ne zaman başladı, hangi ortamlarda var, ne kadar süredir sürüyor, günlük yaşamı ne kadar bozuyor ve başka bir durum onu daha iyi açıklıyor mu? Aşağıdaki tablo bu soruları iki uç arasında karşılaştırıyor.

Geçici dikkat dağınıklığı ile DEHB ile uyumlu örüntü: beş ölçüt
ÖlçütGeçici dikkat dağınıklığıDEHB ile uyumlu örüntüKendinize soru
BaşlangıçBelirli bir dönemde ya da olayla birlikte başlar.Belirtiler çocuklukta, çoğunlukla on iki yaşından önce başlamıştır.Hep böyle miydi, yoksa son aylarda mı başladı?
YaygınlıkDaha çok tek bir ortamda ortaya çıkar.Okul, iş, ev ya da sosyal yaşam gibi birden fazla ortamda vardır.Yalnızca derste ya da işte mi, yoksa her yerde mi?
SüreDönemseldir; stres ya da uykusuzluk geçince hafifler.En az altı ay sürer ve kalıcıdır.Düzenli uyuduğum, sakin olduğum dönemlerde de var mı?
İşlev kaybıRahatsız eder ama günlük işleyişi belirgin bozmaz.Okulda, işte ya da ilişkilerde gözle fark edilen güçlük yaratır.Notlarımı, işimi ya da ilişkilerimi gerçekten bozuyor mu?
Başka açıklamaUyku, kaygı, düşük ruh hali ya da yük öne çıkar.Hiçbir başka durum belirtileri daha iyi açıklamaz.Bu etkenler ortadan kalkınca belirti de geçiyor mu?

Ancak bu tablo bir tanı aracı değildir. NICE, tanının yalnızca derecelendirme ölçeklerine ya da gözleme dayanmaması gerektiğini; tam bir klinik ve psikososyal değerlendirme gerektiğini belirtir. Yani tablo yalnızca hangi sorulara bakılacağını gösterir.

Beş ölçüt iki farklı kişide nasıl görünür?

Ölçütler soyut kalabilir; bu yüzden iki kurgusal örnek yan yana koymak işe yarar. İkisi de benzer bir yakınmayla başlar, ama ölçütlere bakınca farklı yollara ayrılır.

Örnek senaryo: Otuz beş yaşında bir muhasebeci son üç aydır dosyalarını karıştırıyor ve toplantılarda dalıyor. Üstelik aynı dönemde bebeği doğmuş, geceleri birkaç kez uyanıyor. Çocukluğunda ya da önceki işlerinde benzer bir güçlük yaşamamış. Beş ölçüte bakınca başlangıç yakın zamana ve uykusuzluğa denk geliyor; önce uyku düzenine ve yüke bakmak gerekir.

Karşıt örnek senaryo: Aynı yaştaki başka biri, çocukluğundan beri eşyalarını kaybediyor ve işlerini son güne bırakıyor. Güçlük hem işte hem evde, hem tatilde hem yoğun dönemde sürüyor. Düzenli uyuduğu zamanlarda da değişmiyor. Dolayısıyla bu örüntü bir psikiyatri değerlendirmesini daha anlamlı kılar.

Belirti hangi ortamlarda ortaya çıkıyor?

NICE, DEHB için belirtilerin sık görülmesini ve sosyal, ailesel, eğitsel ya da mesleki alanlardan en az ikisinde ortaya çıkmasını bekler. Nitekim NIMH de davranışların birden fazla durumda yinelenmesini vurgular. Bu nedenle ortam sorusu, ayrımın en pratik adımlarından biridir.

Yalnızca matematik dersinde dikkati dağılan bir öğrenci ile her derste, evde ve arkadaş ortamında da zorlanan bir öğrenci farklı tablolar sunar. Aynı biçimde yalnızca yoğun proje döneminde odaklanamayan çalışanın durumu, her dönemde zorlanan birinin durumundan farklıdır. Şu alanlara tek tek bakabilirsiniz:

  • Okulda ya da işte: dersi veya toplantıyı izlemek, görevleri bitirmek.
  • Evde: günlük işleri planlamak, eşyaları yerinde tutmak.
  • Sosyal ortamda: sohbeti sürdürmek, söz sırasını beklemek, buluşmaları hatırlamak.
  • Yalnızken: kitap okumak, form doldurmak, tek başına çalışmak.

Belirti yalnızca tek bir ortamda varsa önce o ortama bakın. Gürültü, çatışma, iş yükü ya da öğretim biçimi gibi durumsal nedenler çoğu zaman daha olasıdır.

Belirti ne zamandan beri var ve ne kadar sürüyor?

NHS, DEHB belirtilerinin genellikle on iki yaşından önce başladığını belirtir. Öte yandan NIMH, yetişkinlerde de belirtilerin on iki yaşından önce başlamış olması gerektiğini söyler. Üstelik tanının geçmiş davranış öykülerine büyük ölçüde dayandığını vurgular. Yani “şimdi dağınığım” ile “hep dağınıktım” aynı soru değildir.

Son birkaç ayda başlayan dikkat sorunlarında önce başka nedenlere bakmak gerekir: uykusuzluk, yoğun stres, kaygı, düşük ruh hali, yeni bir ilaç ya da tıbbi bir durum. Çünkü yeni başlayan bir sorun, çocukluktan beri süren bir örüntüden farklı bir yol haritası gerektirir. Geçmişe bakmak için şunlar işe yarayabilir:

  • Eski karneler ve öğretmen yorumları.
  • Ailenin çocukluğunuza dair anıları.
  • Kardeşlerin ya da yakın arkadaşların gözlemleri.
  • Belirtilerin yoğun dönemlerde mi yoksa her dönemde mi sürdüğüne dair kendi notlarınız.

NIMH, tanı sürecinde sağlık profesyonelinin sizi iyi tanıyan kişilerle konuşmak ya da okul kayıtlarına bakmak isteyebileceğini belirtir. Ayrıca altı ay ölçütü de önemlidir. Birkaç haftalık bir dağınıklık, sınav ya da taşınma gibi geçici bir yükün sonucu olabilir. Buna karşılık süreğen bir örüntü ayrı bir değerlendirmeyi hak eder.

Belirti günlük yaşamı gerçekten bozuyor mu?

İşlev kaybı, dikkat dağınıklığı ile DEHB arasındaki en belirleyici çizgilerden biridir. NIMH, belirtilerin günlük yaşamı bozmasını bekler. Örneğin anahtarı arada bir kaybetmek can sıkıcıdır. Sürekli randevuları kaçırmak, faturaları ödeyememek ya da bu yüzden işinizi ve ilişkilerinizi riske atmak ise işlev kaybıdır.

Kendinize şunu sorabilirsiniz: bu güçlük için ne kadar ek çaba harcıyorum ve sonuçta ne kadarını telafi edebiliyorum? Çünkü bazı kişiler yüksek çabayla ya da güçlü bir destekle belirtileri yıllarca telafi eder. Bu yüzden işlev kaybı bazen geç, sorumluluklar arttığında ortaya çıkar.

Tersi de geçerlidir. Dikkatinizin dağıldığını hissetmek, ama işinizi, ilişkilerinizi ve günlük düzeninizi sorunsuz yürütebilmek çoğu zaman olağan bir dağınıklığa işaret eder. Yine de bu durumdan rahatsızsanız bunu küçümsemeyin. Rahatsızlık, destek almak için yeterli bir nedendir.

Dikkat dağınıklığını artıran günlük etkenler hangileridir?

Dikkat tek başına çalışan bir sistem değildir; uykudan ruh haline, ortamdan bedensel sağlığa kadar pek çok şeye bağlıdır. Bir yakınmayı DEHB'ye bağlamadan önce bu etkenleri taramak yararlıdır. Aşağıdaki tablo sık rastlananları ve ilk adımı özetliyor.

Dikkati dağıtan günlük etkenler ve ilk adım
EtkenSık görülen ipucuİlk adım
UykusuzlukGün içinde yorgunluk ve odaklanamamaUyku ve kalkış saatlerini sabitlemek
Kaygı ve düşük ruh haliZihin endişeli düşüncelere kayar, ilgi ve enerji düşerDuyguyu ele almak; haftalarca sürüyorsa değerlendirme
Aşırı yük ve çoklu görevYarım kalan işler, sürekli kesintiÖnceliklendirmek, tek işe odaklı bloklar kurmak
Bildirimler ve ekranFarkında olmadan telefona uzanmakBildirimleri kısmak, telefonu uzağa koymak
Gürültü ve düzensiz ortamOrtam sakinleşince odaklanabilmekÇalışma alanını sadeleştirmek
Bedensel nedenlerGörme, işitme, kansızlık ya da tiroit gibi sorunlarAile hekimi kontrolü
Kafein, alkol ve bazı ilaçlarKullanım düzeniyle birlikte değişen dikkatHekime danışmak, kullanımı gözden geçirmek

Bu etkenler birbiriyle de iç içe geçebilir. Uykusuz kalan biri huzursuzlaşır, huzursuzlaşan biri daha az uyur ve dikkat iki yönden zayıflar. Önce bu zinciri çözmek çoğu zaman ayrımı netleştirir.

Uykusuzluk, kaygı ve düşük ruh hali dikkati nasıl dağıtır?

Bu üç etken, dikkat yakınmalarının en sık arkasındaki nedenlerdir. Örneğin NHS uykusuzluğun belirtileri arasında gün içinde yorgunluk nedeniyle konsantre olmakta zorlanmayı sayar. Ayrıca yaygın anksiyete bozukluğunda huzursuzluk, sinirlilik ve konsantrasyon güçlüğü görülebilir. Depresyon belirtilerinde ise motivasyon ve ilgi kaybı, karar vermede zorlanma ve enerji düşüklüğü yer alır.

Yani dikkat, bedenin ve duygunun durumunu yansıtır. Uykunuz düzene girdiğinde, kaygınız azaldığında ya da ruh haliniz toparlandığında dikkatiniz de düzeliyorsa, bu tablo ikincil bir dikkat sorununa işaret edebilir. Sorun bu etkenler düzelse de sürüyor ve çocukluğa uzanıyorsa DEHB ihtimaline daha çok önem vermek gerekir.

Üstelik ikisi aynı anda da olabilir. NIMH, DEHB'nin sıklıkla başka ruhsal sorunlarla birlikte görüldüğünü ve bunları tedavi etmeyi zorlaştırabildiğini belirtir. Uyku sorunları özellikle sık: yetişkin DEHB'de yüzde 70'e varan oranlardan söz ediyor. Bu yüzden uykusuzluk hem dikkat dağınıklığının nedeni hem de DEHB'nin eşlikçisi olabilir.

Ekranlar, bildirimler ve çoklu görev dikkat eksikliğine yol açar mı?

Ekran kullanımının DEHB'ye yol açtığına dair kanıt yoktur. Ancak bildirimler ve sık görev değiştirme dikkati parçalar ve herkes için dağınıklığı artırabilir. Her kesinti işe geri dönmeyi yavaşlatır; sık kesilen bir zihin de yarım kalan işlerle dolar.

Bu nedenle ekran kullanımı, dağınıklığın hem nedeni hem sonucu olabilir. Odaklanmakta zorlanan biri telefona daha çok uzanabilir. Telefona daha çok uzanan biri de odaklanmakta daha çok güçlük çeker. Burada zinciri tek bir yöne bağlamak çoğu zaman yanıltıcıdır.

Pratik bir ölçüt önerebilirim: bildirimleri iki hafta boyunca kısıp dikkatinizde fark olup olmadığına bakın. Fark yaratıyorsa sorun büyük ölçüde ortamla ilgilidir. Fark yaratmıyor ve belirtiler diğer ölçütlere de uyuyorsa ayrıca bir değerlendirme düşünün.

İlgi çekici bir işte odaklanabilmek dikkat eksikliğini dışlar mı?

Hayır. Birçok kişi “sevdiğim işte saatlerce odaklanabiliyorum, o hâlde DEHB değilim” sonucuna varır. Oysa DEHB'de dikkat tamamen yok değildir. İlgi, yenilik ve aciliyetle birlikte büyük bir değişkenlik gösterebilir.

Öte yandan herkes ilgi çekici bir işte daha rahat yoğunlaşır. Bu yüzden “sevdiğim işte odaklanıyorum” cümlesi tek başına DEHB'yi ne düşündürür ne de dışlar. Ayırt edici olan, sıkıcı ama gerekli işlerde süren güçlüğün ne kadar yaygın, kalıcı ve yaşamı bozucu olduğudur. Hiperfokus kavramına yetişkinlerle ilgili bölümde değiniyorum.

Örnek senaryo: Bir lise öğrencisi oyun oynarken saatlerce odaklanabiliyor, ama ödevin başında on dakikada dağılıyor. Bu tablo tek başına DEHB anlamına gelmez. Oyun anlık geri bildirim ve hızlı ödül verir; ödev ise ödülü uzak olan bir iştir. Fark, ödevden kaçınmanın ne kadar yaygın ve kalıcı olduğunda, yani derslerde, evde ve başka işlerde de ortaya çıkıp çıkmadığındadır.

Çocuklarda dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı olduğunu nasıl ayırt edersiniz?

Çocuklarda tablo yaşa göre değişir. Küçük çocukların dikkat süresi doğal olarak kısadır; bu yüzden davranışı çocuğun yaşına göre beklenenle karşılaştırmak gerekir. Örneğin aileler ve öğretmenler genellikle çabuk sıkılma, dersi izleyememe, unutkanlık, düzensiz çalışma, program yapmakta zorlanma ve sınavda kolay hatalar yapma gibi şikâyetleri getirir.

Bu şikâyetler tek başına DEHB demek değildir. Çünkü uyku düzeni, kaygı, öğrenme güçlüğü, görme ya da işitme sorunları, arkadaşlık sıkıntıları ve çocuğa uymayan bir öğretim biçimi de aynı görüntüyü verebilir. Ayrımda şu sorular yol gösterir:

  1. Aynı güçlük evde ve okulda, yani farklı ortamlarda da var mı?
  2. Güçlük hangi derslerde ya da saatlerde belirginleşiyor, hangilerinde azalıyor?
  3. Çocuk yeterince uyuyor mu; görme ve işitmesini hekime kontrol ettirdiniz mi?
  4. Kaygı, arkadaş sorunu ya da ders düzeyi gibi başka bir yük var mı?
  5. Belirtiler küçük yaştan beri mi var, yoksa yeni mi başladı?

Bu nedenle öğretmenle somut gözlemleri paylaşmak değerlendirmenin en yararlı parçalarından biridir. Çocuğun davranışını yargılamak yerine “hangi durumda, ne kadar sürede, nasıl” sorularıyla anlatmak yardımcı olur. Çocuklara yönelik genel bakış için çocuk psikolojisi sayfasına göz atabilirsiniz.

Ergenlerde ve öğrencilerde dikkat dağınıklığı derslere nasıl yansır?

Ergenlikte dikkat sorunları çoğunlukla ders ve sınav bağlamında kendini gösterir. Ancak bu dönemde dikkati dağıtan pek çok olağan etken bir arada vardır. Gece geç yatmak, telefon, sınav kaygısı, ilgi kaybı ve arkadaş ilişkileri bunların başında gelir.

  • Gece geç yatıp sabah derse yorgun girmek.
  • Sınav kaygısı yüzünden kitaba bakamamak.
  • Ders çalışırken telefonla sürekli bölünmek.
  • Konunun düzeyi ya da öğretim biçimi nedeniyle bağı kaybetmek.
  • Kendini yetersiz hissedip çalışmaktan kaçınmak.

Notlardaki düşüşün ne zaman başladığına bakmak ayrımda yardımcıdır. Örneğin düşüş son aylarda ve belirli bir olayla başladıysa durumsal nedenler öne çıkar. Buna karşılık çocukluktan beri süren ve birden fazla derste görülen bir güçlük ayrı bir değerlendirmeyi gerektirir. Ergenliğin genel özellikleri için ergen psikolojisi sayfasına bakabilirsiniz.

Yetişkinlerde dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı olduğunu nasıl ayırt edersiniz?

Yetişkinlerde ayrım çoğu zaman “hep böyle miydim” sorusuna dayanır. Çocukluğa uzanan, birden fazla alanı etkileyen ve sürekli bir örüntü varsa değerlendirme anlamlıdır. Belirtiler yeni başladıysa, iş yükü ya da duygusal bir dönemle örtüşüyorsa dağınıklık ihtimali öne çıkar.

NHS ayrıca DEHB'nin kadınlarda daha az tanındığını, çünkü dikkatsizlik belirtilerinin fark edilmesinin daha zor olabildiğini belirtir. Bu yüzden yıllarca “dağınıklık” ya da “dalgınlık” diye etiketlenen bir durum, bazen değerlendirilmemiş bir tabloyu gizleyebilir.

Belirtilerin ayrıntılı listesi için yetişkin dikkat eksikliği belirtileri yazısına bakabilirsiniz. Orada hiperfokus, erteleme ve kadınlardaki farklı görünüm gibi konuları ayrıca ele alıyorum. Burada yalnızca ayrım için üç soruyu öne çıkarıyorum:

  • Bu güçlük çocukluktan beri mi var?
  • Birden fazla alanda, yani hem işte hem evde mi ortaya çıkıyor?
  • Uyku, kaygı ve ruh hali düzeldiğinde de sürüyor mu?

Üç yanıt da “evet” ise bir psikiyatri değerlendirmesi mantıklıdır. Yanıtlar karışıksa önce günlük etkenleri düzenlemek ve belirtinin nasıl değiştiğini izlemek daha yerinde olur.

Dikkat dağınıklığı için günlük yaşamda neler deneyebilirsiniz?

Dikkat dağınıklığı için yapılacaklar genellikle sade ve düzenlidir. Aşağıdaki öneriler DEHB tedavisi değil, günlük dağınıklığı azaltmaya yönelik düzen önerileridir.

  • Uyku ve kalkış saatlerini hafta sonu dahil olabildiğince sabit tutun.
  • Bildirimleri kısıp telefonu çalışma sırasında görüş alanınızdan uzaklaştırın.
  • Zor işleri 15 ile 25 dakikalık bloklara bölün ve aralarda kısa mola verin.
  • Aklınızda tutmak yerine yazın; yapılacaklar listesi, takvim ve hatırlatıcılar dış bir bellek sağlar.
  • Çalışma alanınızı sadeleştirin; yalnızca o an kullandığınız şeyler masada kalsın.
  • Gün içinde kısa hareket molaları verin, çünkü kısa bir yürüyüş zihni toparlamaya yardımcı olabilir.

Dikkat dağınıklığının nedenini bulmak için bir haftalık gözlemi nasıl yaparsınız?

Bir haftalık kısa bir gözlem, dağınıklığın neye bağlı olduğunu görmenizi sağlar. Yani amaç belirti saymak değil, dağınıklığın hangi koşullarda arttığını bulmaktır.

  1. Her akşam dikkatinizin en çok dağıldığı iki anı yazın.
  2. O gün kaç saat uyuduğunuzu not edin ve ruh halinizi 1 ile 5 arasında puanlayın.
  3. Kafein, ekran ve gürültü gibi etkenleri kısaca ekleyin.
  4. Hafta sonunda ortak noktalara bakın: uykusuz günler mi, yoğun günler mi, belirli bir ortam mı?
  5. Son olarak şunu sorun: bu güçlük çocukluktan beri mi var ve birden fazla alanda mı ortaya çıkıyor?
  6. Notlarınızı gerekirse bir uzmanla paylaşın.

Bu gözlem tanı koymaz. Ancak hem kendi örüntünüzü görmenizi hem de uzmana somut bilgi götürmenizi sağlar. Böylece görüşme “dikkatim hep dağınık” cümlesinden, “şu koşullarda, şu sıklıkta dağınık” cümlesine geçer.

Dikkat eksikliği mi dağınıklığı mı kararında sık yapılan yanlışlar nelerdir?

Ayrım yapmaya çalışırken bazı tuzaklar sık görülür. Bunları bilmek, hem gereksiz kaygıyı hem gereksiz rahatlığı önler:

  • Tek bir internet testine güvenip sonuca varmak; oysa NICE tanının yalnızca ölçeklere dayanmamasını ister.
  • Dağınıklığı yalnızca karakter ya da tembellik olarak yorumlayıp değerlendirmeyi ertelemek.
  • Çocuk hareketli ya da sessiz diye hemen DEHB sonucuna varmak.
  • Bir yakınınıza kendi gözleminizle tanı koymaya çalışmak.
  • Uyku ve kaygı gibi nedenleri düzeltmeden yalnızca dikkat sorununa odaklanmak.

Bu tuzakların ortak noktası, tek bir açıklamaya erken sarılmaktır. Bu nedenle güvenilir bir değerlendirme birden fazla olasılığı birlikte tutar. Belirtiyi, öyküyü ve bağlamı aynı anda dikkate alır.

Dikkat eksikliğinden şüphelendiğinizde hangi uzmana başvurmalısınız?

DEHB tanısını psikiyatri hekimi koyar; çocuklarda bu çocuk ve ergen psikiyatrisinin alanıdır. NICE, tanıyı uzman bir psikiyatristin, çocuk hekiminin ya da bu alanda eğitimli uygun bir sağlık profesyonelinin koymasını önerir. Bu değerlendirme tam bir klinik ve psikososyal inceleme gerektirir. NHS de yetişkinlerde değerlendirmeyi, psikiyatrist gibi DEHB konusunda uzman bir profesyonelin yaptığını belirtir.

Psikolog bu süreçte tanı koymaz ve ilaç yazmaz. Ancak öykünüzü dinleyerek, gerekirse ölçekler kullanarak değerlendirmeye katkı verir ve sizi doğru yere yönlendirir. Hangi uzmanla başlamanız gerektiğini düşünüyorsanız kime başvurmalıyım aracı ve psikolog mu psikiyatrist mi rehberi yol gösterebilir.

Tanı sürecinin adımları, kimin hangi rolü üstlendiği ve çocuklarda okulun katkısı için dikkat eksikliği tanısı nasıl konur yazısına bakabilirsiniz. Orada bu süreci ayrıntılı anlatıyorum; burada tekrar etmeyeceğim.

GETAP® gibi gelişim programları dikkat eksikliği tanısının yerini tutar mı?

Hayır. GETAP® (Gelişim Takip Programı), dikkat, hafıza ve işlem hızı gibi zihin becerilerini destekleyen, uzman eşliğinde birebir uygulanan planlı bir gelişim programıdır. Bu programın uygulayıcı belgesine sahip biri olarak açıkça söyleyebilirim: GETAP® bir tanı aracı değildir ve DEHB'nin yerine geçen bir tedavi de değildir.

Gelişim programları, dikkat ve çalışma düzenini destekleyen planlı bir çalışma olarak düşünülebilir. Ancak önce dikkat sorununun nedenini belirlemek gerekir. Çünkü uyku, kaygı, öğrenme farkları ya da DEHB gibi nedenler farklı yollar gerektirir. Dolayısıyla DEHB tanısı varsa tedavi planını psikiyatri hekimi yapar; programlar bu planın yerine geçmez. Programın kapsamını ve işleyişini GETAP® sayfasında anlatıyorum.

Hangi durumlarda beklemeden destek almalısınız?

Dikkat yakınmaları çoğu zaman acil değildir. Ancak bazı işaretler beklemeden bir sağlık profesyoneline başvurmayı gerektirir:

  • Dikkatte ya da bilinçte ani bir değişiklik, konuşma bozukluğu veya kafa travması sonrası belirtiler.
  • Yeni başlanan bir ilaç ya da madde sonrası ortaya çıkan belirgin değişiklikler.
  • Haftalardır süren umutsuzluk, ilgi kaybı, uyku ve iştah değişikliği.
  • Alkol ya da madde kullanımının kontrolden çıkması.
  • Kendine zarar düşüncesi.

Psikolojik danışmanlık dikkat dağınıklığında nasıl bir rol oynar?

Psikolojik danışmanlık tanı koymaz ve ilaç yazmaz. Buna karşılık dikkat dağınıklığının arkasındaki uyku, stres, kaygı ve ruh hali gibi etkenleri birlikte inceleyebilir; planlama, zaman yönetimi ve günlük düzen becerilerini destekleyebilir. Ayrıca çocuklarda ve ergenlerde aile içi iletişimi ve ders düzenini de ele alırız.

Görüşmeler Serdivan'daki ofisimde yüz yüze ya da Türkiye'nin her yerinden online yapılabilir. Önce öykünüzü, belirtilerin ne zaman başladığını ve hangi ortamlarda ortaya çıktığını konuşuruz. Gerekli gördüğümde sizi ya da çocuğunuzu psikiyatriye yönlendiririm. Yetişkinlerle çalışma biçimimi yetişkin psikolojisi sayfasında anlatıyorum.

Genel bir görüşme yaklaşık elli ile altmış dakika sürer. Hafif ve orta düzeydeki zorlanmalarda ilk adım çoğu zaman psikolojik danışmanlık olabilir. Ancak ağır belirti, kendine zarar düşüncesi ya da madde kullanımı varsa önce psikiyatri, gerekirse acil gelir. Bir görüşme planlamak isterseniz randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Dikkat dağınıklığı DEHB'nin habercisi midir?

Hayır, dikkat dağınıklığı tek başına DEHB'nin habercisi değildir. Uykusuzluk, stres, kaygı, düşük ruh hali ve yoğun yük de dağınıklığa yol açar. DEHB için belirtilerin çocuklukta başlaması, birden fazla ortamda sürmesi ve günlük işleyişi bozması gerekir. Kuşkunuz sürüyorsa tanı için psikiyatri hekimine başvurun. Bu nedenle sonuca varmadan önce gözlem yapmak önemlidir.

Dikkat eksikliği olup olmadığımı nasıl anlarım?

Kendi başınıza bir sonuca varamazsınız; tanıyı psikiyatri hekimi koyar. Yine de belirtinin ne zaman başladığına, kaç ortamda görüldüğüne, ne kadar sürdüğüne ve yaşamınızı ne kadar bozduğuna bakabilirsiniz. Bu soruların yanıtlarını değerlendirmeye götürmek, sürecin daha verimli ilerlemesini sağlar. Ayrıca internet testleri tek başına yeterli değildir.

Çocuğumun dikkatsizliği yaşına bağlı olabilir mi?

Evet, olabilir. Küçük çocukların dikkat süresi doğal olarak kısadır, bu yüzden davranışı yaşa göre beklenenle karşılaştırmak gerekir. Uyku, kaygı, öğrenme güçlüğü, görme ve işitme sorunları da benzer görüntü verebilir. Güçlük evde ve okulda sürüyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisine başvurmak yerindedir. Çocuğunuzu etiketlemeden önce gözlemlerinizi öğretmenle paylaşın.

Telefon kullanımı dikkat eksikliğine neden olur mu?

Ekran kullanımının DEHB'ye yol açtığına dair kanıt yoktur. Ancak bildirimler ve sık görev değiştirme dikkati parçalar ve herkeste dağınıklığı artırabilir. Bildirimleri iki hafta kısıp dikkatinizde fark olup olmadığına bakmak, sorunun ortamla ne kadar ilgili olduğunu göstermesi açısından yararlıdır. Dolayısıyla telefon, tanıdan çok ortam düzeni konusudur.

Dikkat eksikliğini psikolog mu psikiyatrist mi değerlendirir?

Tanıyı psikiyatri hekimi koyar; çocuklarda bu, çocuk ve ergen psikiyatrisinin alanıdır. Psikolog tanı koymaz ve ilaç yazmaz, ancak öykünüzü dinleyerek ve gerekirse ölçekler kullanarak değerlendirmeye katkı verir, sizi psikiyatriye yönlendirir. Hafif dağınıklıklarda ilk adım psikolojik danışmanlık olabilir. İki uzmanın rolü farklıdır ve birbirini tamamlar.

Dikkat dağınıklığı için günlük yaşamda ne işe yarar?

Düzenli uyku, bildirimleri kısmak, zor işleri kısa bloklara bölmek, yapılacakları yazmak ve çalışma alanını sadeleştirmek çoğu kişide dağınıklığı azaltır. Bu öneriler DEHB tedavisi değildir. Düzene rağmen güçlük sürüyor ve çocukluktan beri birden fazla alanı bozuyorsa değerlendirme zamanı gelmiştir. Önce günlük düzeni kurmak, sonra gerekirse uzmana gitmek makul bir sıradır.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 24 Şubat 2022 Son güncelleme: 31 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73