Bu sayfada (21 bölüm)
- Mevsimsel depresyon nedir?
- Mevsimsel depresyon belirtileri nelerdir?
- Kışın neden bu kadar çok uyuyor ve tatlı istiyorum?
- Kış hüznü ile mevsimsel depresyon arasındaki fark nedir?
- Mevsimsel depresyon neden olur?
- Mevsimsel depresyona kimler daha yatkındır?
- Mevsimsel depresyon yıl içinde nasıl seyreder?
- Mevsimsel depresyon tanısı nasıl konur?
- Belirtilerinizi bir kayıtla nasıl izleyebilirsiniz?
- Mevsimsel depresyon için hangi destek seçenekleri vardır?
- Işık terapisi nedir ve kimler için uygun olmayabilir?
- D vitamini ruh halini etkiler mi?
- Psikolojik danışmanlık mevsimsel depresyona nasıl yaklaşır?
- Kış aylarında iş ve okul yaşamını nasıl koruyabilirsiniz?
- Kış aylarında hangi günlük adımlar ruh halini destekler?
- Mevsimsel depresyona önceden hazırlanmak mümkün müdür?
- Mevsimsel depresyonda bahar enerjisi neyi gösterir?
- Kış depresyonu hakkında hangi yanlış inanışlar yaygındır?
- Yakınınızda mevsimsel depresyon belirtileri varsa nasıl destek olabilirsiniz?
- Mevsimsel depresyon belirtilerinde psikoloğa ne zaman başvurabilirsiniz?
- Sıkça sorulan sorular

Mevsimsel depresyon, depresyon belirtilerinin her yıl aynı mevsimde, çoğunlukla sonbahar sonundan kışa doğru başlayıp bahar ve yazla hafiflediği tekrarlayan bir depresyon biçimidir. Aşırı uyku, tatlı ve hamur işi isteği ve içe çekilme sık görülür. Işık terapisi, psikolojik danışmanlık ve ilaç gibi seçenekler vardır; ışık terapisine başlamadan önce hekime danışmak gerekir.
Mevsimsel depresyon nedir?
Mevsimsel depresyon, depresyon belirtilerinin her yıl aynı mevsimde, çoğunlukla sonbahar sonundan kışa doğru başlayıp bahar ve yazla birlikte hafiflediği tekrarlayan bir depresyon biçimidir. Gün ışığının kısalmasıyla bağlantılıdır ve olağan kış hüznünden daha yoğun olup günlük yaşamı bozar.
Her sonbaharda enerjinizin çekildiğini, sabahları kalkmakta zorlandığınızı, tatlıya ve hamur işine yöneldiğinizi ve insanlardan uzaklaşmak istediğinizi fark ediyorsanız bu yazı sizin için. Serdivan'daki görüşmelerimde kış yaklaşırken “her yıl aynı dönemde böyle oluyorum” diyenlerle karşılaşıyorum. Bu yinelenme, tabloyu anlamak için önemli bir ipucudur.
Amerikan Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH), mevsimsel depresyonu yılda yaklaşık dört ila beş ay süren, tekrarlayan bir mevsimsel örüntüyle seyreden depresyon olarak tanımlar. İngiltere Ulusal Sağlık Servisi (NHS) ise bunun genellikle kışın ortaya çıkıp yazın geçen bir depresyon türü olduğunu söyler.
Bu yazı bilgi amaçlıdır ve tanı koymaz. Depresyonun genel belirtilerini depresyon belirtileri yazısında, türlerin karşılaştırmasını depresyon türleri yazısında bulabilirsiniz. Burada yalnızca mevsimle ilişkili olan tabloya odaklanıyorum.
Mevsimsel depresyon belirtileri nelerdir?
Bu tablo, depresyonun genel belirtilerini taşır ve üstüne mevsime özgü birkaç işaret ekler. NIMH ve NHS ortak belirtileri şöyle sıralar:
- Çökkün ruh hali: Günün büyük bölümünde süren hüzün, boşluk ve umutsuzluk
- İlgi kaybı: Sevilen etkinliklere karşı isteksizlik
- Suçluluk ve değersizlik: Kendini umutsuz ya da değersiz görme
- Huzursuzluk ve sinirlilik: Dinginliğin yerini gerginliğin alması
- Odaklanma güçlüğü: Karar vermekte ve dikkati toplamakta zorlanma
- Aşırı yorgunluk ve uyku: Eskisinden çok uyumak, buna rağmen dinlenmemek
- İştah artışı: Çoğunlukla tatlıya ve hamur işine yönelik istek ve kilo alma
- İçe çekilme: Kış uykusuna yatar gibi insanlardan uzaklaşma
NIMH, yaz örüntüsünde tabloyu farklı tarif eder. Kış örüntüsünde aşırı uyku, aşırı yeme ve içe çekilme öne çıkarken, yaz örüntüsünde uykusuzluk, iştah ve kilo kaybı, huzursuzluk, kaygı ve bazen saldırgan davranışlar görülebilir.
| Alan | Kış örüntüsü | Yaz örüntüsü |
|---|---|---|
| Başlangıç | Sonbahar sonu ya da kış başı | İlkbahar ya da yaz |
| Uyku | Aşırı uyku, uyanmakta güçlük | Uykusuzluk |
| İştah ve kilo | Artan iştah, karbonhidrat isteği, kilo alma | İştah ve kilo kaybı |
| Davranış | İçe çekilme, enerji düşüklüğü | Huzursuzluk, kaygı, bazen saldırgan davranış |
| Sıklık | Daha yaygın | Daha seyrek |
Bu belirtilerin bir kısmı olağan kış yorgunluğuyla örtüşür. Belirleyici olan, belirtilerin yoğunluğu, günlük yaşama etkisi ve her yıl aynı dönemde yinelemesidir.
Kendi örüntünüzü tanımak için üç soru yeterlidir: Bu belirtiler önceki yıllarda da aynı aylarda mıydı? Bahar gelince hafifledi mi? Bulutlu ve kısa günlerde ağırlaşıyor mu? Üç soruya da “evet” diyorsanız bunu hekiminizle konuşmak yerinde olur.
Kışın neden bu kadar çok uyuyor ve tatlı istiyorum?
Kış örüntüsünün en tanınan iki işareti aşırı uyku ve karbonhidrat isteğidir. Nitekim NIMH, bu örüntüde fazla uyumanın, tatlıya ve hamur işine yönelik iştahın ve buna bağlı kilo artışının sık olduğunu belirtir. Örneğin kişi sabahları yataktan çıkmakta zorlanır, gün boyu uykulu hisseder. Üstelik uyku miktarı arttıkça dinlenmiş hissetmez.
Bunun nedeni henüz tam açık değil. NIMH, kış örüntüsünde fazla melatonin üretiminin uykululuğu artırabildiğini ve günlük ritmin mevsime uyum sağlayamadığını belirtir. Ancak iştah değişiminin mekanizması kesin değildir. Bu nedenle belirtileri irade eksikliği olarak okumak hem yanlış hem yıpratıcıdır.
Ayrıca NHS, uykuyu düzenlemek için aynı saatte yatıp kalkmayı ve yatmadan önce telefon gibi ekranlardan uzak durmayı önerir. Öte yandan Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) öz bakım önerileri de düzenli yemek ve uyku saatlerini içerir. Bu nedenle tatlı isteğiyle savaşmak yerine düzenli öğünlerle gün içindeki dalgalanmayı azaltmayı deneyebilirsiniz.
Kış hüznü ile mevsimsel depresyon arasındaki fark nedir?
Kış aylarında ruh halinin biraz düşmesi çok yaygındır. NIMH, birçok kişinin günler kısalırken kendini “hüzünlü” hissettiğini, bahar gelince toparlandığını belirtir. Yani bu hafif düşüş, depresyon anlamına gelmez. Mevsimsel depresyon ise kişinin nasıl hissettiğini, düşündüğünü ve davrandığını belirgin biçimde etkileyen daha ciddi bir tablodur.
| Ölçüt | Kış hüznü | Mevsimsel depresyon |
|---|---|---|
| Yoğunluk | Hafif; keyif alma büyük ölçüde sürer | Belirgin; ilgi ve keyif kaybı, umutsuzluk olur |
| Günlük yaşam | İş, okul ve ilişkiler sürer | İşlev, ilişkiler ve kişisel bakım aksar |
| Süre | Kısa süreli dalgalanmalar | Haftalar ve aylar boyunca sürer |
| Yinelenme | Yıldan yıla değişebilir | Çoğunlukla art arda yıllarda aynı mevsimde tekrar eder |
NIMH ayrıca yılbaşı ve bayram dönemlerinin getirdiği stresi, iş ya da okul takvimindeki yoğunlaşmayı veya aile ziyaretlerini mevsimsel depresyondan ayırır. Çünkü bu tablo takvime değil, gün ışığındaki değişime bağlıdır. Bu ayrım önemlidir: Stres kaynağı ortadan kalkınca geçen bir tablo ile ışık azaldıkça yinelenen bir tablo farklı bir yaklaşım gerektirebilir.
Mevsimsel depresyon neden olur?
Kesin neden henüz bilinmiyor. Nitekim NIMH, araştırmacıların nedenleri hâlâ incelediğini ve çalışmaların çoğunun kış örüntüsüne odaklandığını belirtir. NHS de mevsimsel depresyonun kışın azalan gün ışığıyla ilişkili olduğunu, bunun ruh halini ve uyku düzenini etkileyen melatonin ve serotonin gibi beyin kimyasallarını değiştirebileceğini söyler. Öne çıkan açıklamalar şunlardır:
- Serotonin: Araştırmalar, kış örüntüsü olanlarda ruh halini düzenleyen serotonin düzeyinin düşük olabildiğini ve kısa gün ışığının bu dengeyi bozabildiğini gösterir
- D vitamini: Gün ışığı azalınca vücudun ürettiği D vitamini de azalabilir; bu durum serotonin etkinliğini düşürebilir
- Melatonin: Kış örüntüsü olanlar fazla melatonin üretebilir; bu da uykululuğu ve aşırı uykuyu açıklayabilir
- Biyolojik saat: Serotonin ve melatonindeki değişimler, günlük ritmin mevsim değişimine uyum sağlamasını güçleştirebilir
NIMH ayrıca kış ya da yaza ilişkin olumsuz düşüncelerin bu tabloda sık olduğunu, bunların neden mi sonuç mu olduğunun belirsiz kaldığını, ancak çalışmada yararlı bir odak olabildiğini belirtir. Bu yüzden tabloyu yalnızca biyolojiyle açıklamak gerekmez; mevsime ilişkin düşünceler ve alışkanlıklar da çalışmanın konusu olabilir.
Mevsimsel depresyona kimler daha yatkındır?
NIMH, mevsimsel depresyonun çoğunlukla genç yetişkinlikte başladığını ve kadınlarda erkeklere göre çok daha sık olduğunu belirtir. Kış örüntüsü yaz örüntüsünden yaygın olduğu için, kış günlerinin kısa olduğu kuzey bölgelerinde bu sorun daha sık rastlanır. Risk etkenleri şöyle özetlenebilir:
- Cinsiyet: Kadınlarda daha sık
- Yaş: Çoğunlukla genç yetişkinlikte başlar
- Coğrafya: Kış günlerinin kısa olduğu, ekvatordan uzak bölgelerde daha yaygın
- Ruhsal geçmiş: Depresyon ya da bipolar bozukluk, özellikle bipolar II öyküsü olanlarda daha sık
- Aile öyküsü: Bazen aile içinde birden çok kişide ortaya çıkar; yakınlarında depresyon gibi ruhsal sorunlar olanlarda daha olasıdır
- Eşlik eden durumlar: Dikkat eksikliği, yeme bozukluğu, kaygı ve panik bozukluğu mevsimsel depresyonla birlikte görülebilir
Bu etkenler bir yatkınlığı anlatır; kişisel bir kesinlik sunmaz. Kuzeyde yaşayan herkes bu tabloyu yaşamaz, güneye yakın yaşayanlar da yaşayabilir. Örneğin gün uzunluğu enleme göre değişir; Türkiye'nin kuzeyinde kış günleri güneye göre daha kısadır. Dolayısıyla Sakarya gibi kışın bulutlu ve yağışlı günlerin sık olduğu yerlerde ışıkla temas süresi daha da azalabilir.
Mevsimsel depresyon yıl içinde nasıl seyreder?
Tablo çoğunlukla öngörülebilir bir takvimi izler. İlk işaretler günlerin belirgin biçimde kısaldığı sonbahar sonunda ya da kış başında ortaya çıkar. Ardından belirtiler kış ortasında en yoğun düzeye ulaşabilir ve bahar gelip günler uzadıkça hafifler. NIMH, belirtilerin yılda yaklaşık dört ila beş ay sürdüğünü belirtir.
Bazı kişiler baharın ya da yazın başında alışılmışın üstünde enerjik hissedebilir. NHS bunu ayrıca anar. Böyle bir yükselmeyi hekiminizle paylaşmanız önemlidir; ayrıntısına aşağıda dönüyorum.
Mevsimsel depresyonun belirleyici özelliği, bu örüntünün yinelenmesidir. Nitekim hem NIMH hem NHS, tanı için belirtilerin art arda en az iki yıl aynı mevsimde ortaya çıkmasını arar. Bu nedenle ilk kışta yaşadığınız bir düşüş tek başına bu tanıya işaret etmez; ancak not almak, sonraki yıllar için değerli bir kayıt olur.
Mevsimsel depresyon tanısı nasıl konur?
Tanıyı bir hekim koyar; yani psikolog tıbbi tanı koymaz. NHS, hekimin ruh halinizin zaman içinde nasıl değiştiğini sorduğunu ve belirtilerinizi ölçen bir anket doldurmanızı isteyebileceğini belirtir. NIMH, tanı için şu üç ölçütü sayar:
- Depresyon belirtilerinin ya da kış ve yaz örüntüsüne özgü belirtilerin bulunması
- Depresif dönemlerin belirli mevsimlerde, en az iki yıl art arda ortaya çıkması
- Mevsim içindeki depresif dönemlerin, yılın diğer zamanlarına göre daha sık olması
Bu ölçütleri bilmek, kendinize tanı koymak için değil, hekime neyi anlatacağınızı bilmek içindir. Belirtilerin başlangıç ve bitiş aylarını, geçmiş yıllardaki seyri ve günlük yaşama etkisini not etmek görüşmeyi kolaylaştırır. Ayrıca tiroit hastalıkları gibi bedensel nedenlerin ve bazı ilaçların benzer belirtiler verebildiğini unutmayın; hekim bunları da değerlendirir.
Belirtilerinizi bir kayıtla nasıl izleyebilirsiniz?
Tanı için örüntünün art arda yıllarda tekrar etmesi arandığından, kayıt tutmak en pratik yardımcınızdır. Üstelik birkaç satırlık günlük bir not bile kışa hazırlık planınızı ve hekim görüşmesini güçlendirir.
- Her akşam ruh halinizi 0 ile 10 arasında puanlayın ve tarihle birlikte yazın.
- Uyku süresini, uyanma saatinizi ve gün boyu uykululuk düzeyinizi ekleyin.
- İştahtaki ve tatlı isteğindeki değişimi, kilo değişimini not edin.
- Gün içinde dışarıda geçirdiğiniz süreyi yazın; bulutlu ve güneşli günleri ayırın.
- Her ayın sonunda notlarınıza bakın; belirtilerin hangi hafta başladığını ve ne zaman hafiflediğini işaretleyin.
- Önceki yıllardan hatırladıklarınızı da ekleyin; böylece örüntüyü yıllar arasında görebilirsiniz.
Ancak bu kayıt tanı koymaz; sizin ve hekimin tabloyu daha net görmenizi sağlar. Ruh haliniz belirgin biçimde çökerse ya da kendinize zarar düşünceleriniz olursa kaydı tutmayı bırakıp hekime ya da 112'ye ulaşın. Son iki haftanızı kısa sorularla gözden geçirmek isterseniz psikolojik check-up aracı da yardımcı olur; araç tanı koymaz ve mevsimsel örüntüyü ayrıca ölçmez.
Mevsimsel depresyon için hangi destek seçenekleri vardır?
NIMH dört ana seçenekten söz eder: ışık terapisi, psikoterapi, antidepresan ilaç ve D vitamini. Ayrıca bunlar tek başına ya da birlikte kullanılabilir. Bu bölüm bilgi vermek içindir; hangisinin size uyduğuna siz ve hekiminiz birlikte karar verirsiniz.
| Seçenek | Kısaca ne olduğu | Not |
|---|---|---|
| Işık terapisi | Sabahları parlak bir ışık kutusunun karşısında oturmak; esas olarak kış örüntüsünde | Hekim danışmanlığı gerekir; bazı göz hastalıkları ve ilaçlarda uygun olmayabilir |
| Psikoterapi | Mevsime yönelik bilişsel davranışçı terapi ve davranışsal aktivasyon | Psikolog ya da ruh sağlığı uzmanı yürütür |
| Antidepresan ilaç | Etkisi genellikle dört ila sekiz haftada ortaya çıkar | Yalnızca hekim yazar ve izler |
| D vitamini | Kış örüntüsünde yararlı olabilir; çalışma sonuçları karışıktır | Takviyeden önce hekim görüşü gerekir |
NIMH, ışık terapisi ile D vitamininin kış örüntüsüne yönelik seçenekler olduğunu, psikoterapi ve antidepresanların ise genel depresyonda kullanıldığı için hem kış hem yaz örüntüsünde uygulanabildiğini belirtir. Yaz örüntüsüne özgü bir yaklaşım tanımlanmamıştır.
Antidepresanların etkisi genellikle dört ila sekiz haftada ortaya çıkar; uyku, iştah ve dikkat sorunları çoğu zaman ruh halinden önce düzelir. Dolayısıyla ilaç kararlarını yalnızca hekim verir. Bir ilacı kendi başınıza başlamayın ya da bırakmayın.
Işık terapisi nedir ve kimler için uygun olmayabilir?
Işık terapisi, kış gün ışığının eksikliğini parlak bir yapay ışıkla gidermeyi amaçlayan bir yöntemdir. NIMH'nin tarifine göre kişi, 10.000 lüksluk bir ışık kutusunun karşısında günde yaklaşık 30 ila 45 dakika, çoğunlukla sabahın ilk saatlerinde, sonbahardan ilkbahara kadar oturur. Ayrıca kutu, olağan iç mekân ışığından yaklaşık yirmi kat parlaktır ve zararlı morötesi ışığı süzer.
NHS, ışık terapisinin etkililiğine dair kanıtın sınırlı olduğunu, bu yüzden Birleşik Krallık'ta genellikle sağlık hizmeti kapsamında sunulmadığını, ancak birçok kişinin belirtilerine iyi geldiğini söylediğini aktarır. Hem NHS hem NIMH, bazı göz hastalıkları olanlarda ve ışığa duyarlılığı artıran bazı ilaçları kullananlarda yöntemin uygun olmayabileceğini belirtir. Bu nedenle bu kişiler başka seçeneklere ya da tıbbi gözetime ihtiyaç duyabilir.
Hekiminizle konuşurken şu soruları sorabilirsiniz:
- Göz sağlığım ve kullandığım ilaçlar ışık terapisine uygun mu?
- Cihazın ışık şiddeti ve morötesi ışık süzgeci konusunda nelere dikkat etmeliyim?
- Kullanım zamanı ve süresi benim için nasıl olmalı?
- Başka seçeneklerle birleştirmem gerekir mi?
NHS, standart şiddetin 10.000 lüks olduğunu, cihazın morötesi ışık içermemesi ve güvenlik işareti taşıması gerektiğini söyler. Ayrıca Türkiye'de satılan ürünler için güncel bilgiyi hekiminizden ya da resmî kaynaklardan öğrenin.
D vitamini ruh halini etkiler mi?
NIMH, gün ışığı azalınca vücudun deride ürettiği D vitamininin de azalabildiğini, D vitamininin serotonin etkinliğini desteklediğine inanıldığını ve düşük düzeyin kış örüntüsünü ağırlaştırabileceğini belirtir. Bu yüzden kış örüntüsü olan birçok kişide D vitamini eksikliği bulunur.
Takviyenin yararı konusunda çalışmalar karışık sonuç vermiştir: Bazıları D vitamininin ışık terapisi kadar etkili olabildiğini, bazıları ise etki bulunmadığını bildirir. Üstelik D vitamini bazı ilaçlarla etkileşebilir. Bu nedenle kan düzeyinizi, dozunuzu ve kullandığınız diğer ilaçları hekiminizle konuşmadan takviye başlamayın.
Psikolojik danışmanlık mevsimsel depresyona nasıl yaklaşır?
Psikolojik danışmanlık, belirtilerle baş etmeye ve kışa ilişkin düşünce ve alışkanlıkları gözden geçirmeye yardımcı olabilir. NIMH, mevsimsel depresyona yönelik bilişsel davranışçı terapiyi anlatır: Genellikle altı hafta boyunca haftada iki grup oturumundan oluşur, mevsime ilişkin olumsuz düşünceleri sorgular ve davranışsal aktivasyonla keyifli etkinliklerin planlanmasını içerir.
NIMH ayrıca iki yaklaşımın doğrudan karşılaştırıldığı bir çalışmada, bu terapi ile ışık terapisinin belirtileri düzeltmede eşit derecede etkili bulunduğunu bildirir. Öte yandan iki kış boyunca izlenen bir çalışmada bilişsel davranışçı yaklaşımın olumlu etkileri daha uzun sürmüştür. Bunlar ortalama sonuçlardır; kişisel bir sonucu önceden söylemez.
- Kışa ilişkin otomatik düşünceleri fark etmek
- Günlük etkinlikleri ve gün ışığı saatlerini planlamak
- Uyku ve uyanma saatlerini düzenlemek
- Yalnızlaşmaya karşı sosyal bağlantıları korumak
- Kışa hazırlık planını sonbahardan önce yapmak
Örnek senaryo: Bir kişi her sonbaharda “yine aynı şey olacak, kış beni bitirecek” diye düşünüyor ve ekim ayından itibaren sosyal planlarını iptal etmeye başlıyor. Çalışma, bu düşüncenin kanıtlarını birlikte incelemeyi ve kış için küçük, ulaşılabilir planlar yapmayı içerebilir. Amaç kışı sevmek değil, kışa karşı çaresizliği azaltmaktır.
Psikolog tanı koymaz ve ilaç yazmaz. Ancak belirtiler ağırsa, kendine zarar düşüncesi varsa ya da ilaç gerekebileceğini düşünüyorsanız psikiyatri hekimine yönlendirme yaparım. Bu iş bölümü için psikolog mu, psikiyatrist mi rehberine bakabilirsiniz. Çalışma alanım için yetişkin psikolojisi sayfası da yol gösterir.
Kış aylarında iş ve okul yaşamını nasıl koruyabilirsiniz?
Mevsimsel depresyon, sabah kalkma güçlüğü, odaklanma sorunu ve verimlilik düşüşüyle iş ve okul yaşamını doğrudan etkileyebilir. Kendinizi bu dönemde “tembel” sanmak yerine işleyişi mevsime göre ayarlamayı deneyin.
- Zor işleri gün ışığı saatlerine koyun: Odak gerektiren işleri gün ışığı alan saatlerde yapmayı deneyin
- Kısa molalar verin: Öğle arasında kısa bir yürüyüş hem hareket hem ışık sağlar
- Çalışma yerinizi pencereye yaklaştırın: Mümkünse gün ışığı alan bir yerde oturun
- Yükü bölün: Büyük görevleri küçük adımlara ayırın; davranışsal aktivasyonun ilkesi de budur
- Gerekirse konuşun: Güvendiğiniz bir yöneticiye ya da öğretmene mevsimsel zorlandığınızı söylemek esneklik sağlayabilir
Bu önerilerin amacı kendinizi zorlamak değil, enerjinizi korumaktır. Belirtiler iş ya da okulu belirgin biçimde aksatıyorsa profesyonel destek gerekir.
Kış aylarında hangi günlük adımlar ruh halini destekler?
Günlük düzen tek başına profesyonel desteğin yerini tutmaz, ancak belirtilerin yükünü hafifletebilir. NHS'nin öz bakım önerileri şu adımları içerir:
- Mümkün olduğunca gün ışığı alın; her gün gündüz bir süre dışarı çıkın. Bulutlu bir günde bile dış mekân ışığı genellikle iç mekândan güçlüdür.
- Düzenli hareket edin; günlük kısa bir yürüyüş bile ruh halini destekleyebilir.
- Arkadaşlarınızla ve ailenizle temasta kalın; kış uykusuna yatma isteğine karşı küçük buluşmalar planlayın.
- Her zamanki etkinliklerinizi sürdürmeye çalışın; hepsini bırakmak yerine daha hafif bir sürüm seçin.
- Aynı saatte yatıp kalkın; hafta sonları uyku düzenini çok kaydırmayın.
- Alkolü ve maddeleri azaltın; yatmadan hemen önce telefon gibi ekranlardan uzak durun.
Çalışma masasını pencereye yakın kurmak, öğle arasında dışarı çıkmak ve sabah yürüyüşü yapmak gibi basit düzenlemeler gün ışığıyla temas süresini artırır. Ancak bu önerilerin tabloyu ortadan kaldırdığı iddia edilemez. Amaç, belirtilerin etkisini azaltmak ve profesyonel destekle birlikte kullanılabilecek bir zemin hazırlamaktır.
Mevsimsel depresyona önceden hazırlanmak mümkün müdür?
Kısmen evet. Bu tablonun başlangıcı öngörülebilir olduğu için, geçmişte yaşayanlar kışa hazırlanabilir. NIMH, bu öyküsü olan kişilerin kış örüntüsü için sonbahardan, yaz örüntüsü için ilkbahardan önce uygun yaklaşımlara başlamaktan yararlanabileceğini belirtir. Önlemeye yönelik çalışma sayısı henüz azdır; bu yüzden bu bir kesinlik değil, makul bir planlama fırsatıdır.
Ayrıca NHS de birçok kişinin belirtilerin geri dönmemesi için her kış desteğe ihtiyaç duyduğunu belirtir. Basit bir hazırlık planı şöyle olabilir:
- Yaz sonunda önceki yılların notlarına bakın; belirtilerin ne zaman başladığını ve neyin ağırlaştırdığını hatırlayın.
- Sonbahar başında hekiminizle ve gerekirse psikologla bir plan konuşun; ışık terapisi ya da ilaç gibi seçenekleri o zaman değerlendirin.
- Sonbahar boyunca uyku düzeninizi, hareket planınızı ve gün ışığı saatlerinizi önceden belirleyin.
- Kış başında belirtilerinizi izleyin; yoğunlaşırlarsa beklemeden bir görüşme planlayın.
Yine de plan yapmak, belirtilerin geri gelmeyeceği anlamına gelmez. Ancak ilk soğuk günlerde ne yapacağınızı bilmek, çaresizlik duygusunu azaltır ve yardıma ulaşmayı kolaylaştırır.
Mevsimsel depresyonda bahar enerjisi neyi gösterir?
Kışı depresyonla geçiren bazı kişiler baharın ya da yazın başında alışılmışın üstünde bir enerji yaşar. NHS, bazı kişilerde ilkbahar ya da yaz başlangıcında olağandan daha enerjik bir dönemin görülebildiğini belirtir. Bu çoğu zaman, kış depresyonundan sonra gelen doğal bir canlanmadır.
Ancak yükselmeye belirgin bir coşkunluk, uykuya ihtiyacın çok azalması, düşüncelerin ve konuşmanın hızlanması, dürtüsel harcamalar ya da riskli davranışlar eşlik ediyorsa farklı bir değerlendirme gerekebilir. NIMH, bu örüntünün depresyon ya da bipolar bozukluk, özellikle bipolar II öyküsü olanlarda daha sık olduğunu belirtir. Bipolar bozuklukta depresif dönemler, yükselmiş ruh hali dönemleriyle dönüşümlü seyreder.
Bu ayrımı kendi başınıza yapmaya çalışmayın. Bahar enerjinizin bir toparlanma mı yoksa başka bir tablonun işareti mi olduğunu bir psikiyatri hekimi değerlendirir. Böyle dönemleriniz oluyorsa bunu görüşmede açıkça anlatın.
Kış depresyonu hakkında hangi yanlış inanışlar yaygındır?
Mevsimsel tablo hakkında dolaşan bazı yanlış inanışlar, yardım aramayı geciktirebilir. Gerçekler kısaca şöyledir:
- “Hava kapalı olduğu için üzülüyorum, hepsi bu”: Hafif bir kış hüznü yaygındır, ancak günlük yaşamı bozan ve her yıl tekrar eden belirtiler daha fazlasını gösterir
- “İrademi toplarsam geçer”: NHS depresyonun zayıflık işareti olmadığını ve kendini toparlamakla geçmediğini vurgular
- “Yalnızca kışın olur”: Daha seyrek olsa da yaz örüntüsü de vardır
- “Işık lambası herkes için zararsızdır”: Bazı göz hastalıklarında ve ışığa duyarlılığı artıran bazı ilaçlarda uygun olmayabilir
- “Bahar gelince her şey biter”: Birçok kişi her kış yeniden desteğe ihtiyaç duyar
Bu inanışları düzeltmek, kendinize karşı daha anlayışlı olmanızı ve doğru zamanda destek almanızı kolaylaştırır.
Yakınınızda mevsimsel depresyon belirtileri varsa nasıl destek olabilirsiniz?
Kış boyunca içine kapanan, çok uyuyan ve sinirli olan birini çevresi çoğu zaman “tembel” ya da “keyifsiz” bulur. Bu bakış kişiyi yalnızlaştırır. Nitekim NIMH, depresyondaki birine destek, anlayış, sabır ve cesaret vermeyi, onu bir sağlık ya da ruh sağlığı profesyoneline yönlendirmeyi önerir.
- Belirtileri kişisel bir kusur gibi değil, her yıl yinelenen bir durum olarak ele alın.
- Sabah birlikte kısa bir yürüyüşe çıkmayı ya da gün ışığı alan bir yerde buluşmayı önerin.
- Sosyal planları zorlamak yerine küçük ve kısa buluşmalar teklif edin.
- Yardım almayı birlikte düşünmeyi önerin; hekim ya da psikolog randevusuna eşlik etmeyi teklif edin.
- Kendine zarar düşüncesinden söz ediyorsa ya da güvende değilse yalnız bırakmayın ve 112 Acil Çağrı'yı arayın.
Belirtiler mevsimle sınırlı kalmayıp yıl boyu sürüyorsa depresyonda olduğumu nasıl anlarım yazısı, işaretleri daha geniş bir çerçevede anlatır.
Mevsimsel depresyon belirtilerinde psikoloğa ne zaman başvurabilirsiniz?
Belirtiler günün büyük bölümünde ve hemen her gün iki haftadan uzun sürüyorsa, işinizi, derslerinizi ya da ilişkilerinizi aksatıyorsa ya da her yıl aynı dönemde yinelediğini fark ediyorsanız destek almak için yeterli neden vardır. NHS, mevsimsel bir depresyon olabileceğini düşünen ya da tanı almış olup tedavisinden yeterli yarar görmeyen kişilere hekime başvurmalarını önerir.
Hafif ve orta düzeydeki zorlanmalarda ilk adım çoğu zaman psikolojik danışmanlık olabilir. Öte yandan ışık terapisi, ilaç ya da tanı gündemdeyse psikiyatri hekimi değerlendirmesi gerekir. Ağır belirti, kendine zarar düşüncesi ya da gerçeklikten kopma durumunda önce psikiyatri ve acil gelir. Bu eşikleri depresyonda psikoloğa ne zaman gidilir yazısında ayrıntılı anlattım.
Kış başlamadan, yaz ya da sonbaharda görüşmek de mümkündür; hatta hazırlık açısından avantajlıdır. Serdivan'daki ofiste yüz yüze görüşebiliriz. Ayrıca Türkiye'nin her yerinden ve yurt dışından görüntülü görüşme de yapabiliyorum. Ücret ve ödeme bilgisini randevudan önce açıkça paylaşırım. Görüşme planlamak isterseniz randevu ve iletişim sayfasından takvimi görebilirsiniz.
Kışın ruh halinin düşmesi bir irade zayıflığı değildir. Tam tersine, çoğu kişide gün ışığına ve biyolojik saate bağlı gerçek bir tablodur. Bunu fark etmek, kışa hazırlıklı girmenin ilk adımıdır.
Sıkça sorulan sorular
Mevsimsel depresyon ne zaman başlar ve ne zaman biter?
Çoğu kişide sonbaharın sonunda ya da kışın başında başlar, bahar ve yazla birlikte hafifler; belirtiler yılda yaklaşık dört ila beş ay sürer. Daha seyrek olarak yaz aylarında da görülebilir. Tanı için genellikle aynı örüntünün en az iki yıl art arda yinelenmesi aranır. Kesin değerlendirmeyi hekim yapar.
Mevsimsel depresyon ile kış hüznü arasındaki fark nedir?
Kış hüznü hafif ve geçicidir, günlük işlevi büyük ölçüde korur. Mevsimsel depresyonda ise depresyon belirtileri yoğundur, haftalarca sürer ve işi, ilişkileri ya da kişisel bakımı aksatır. NIMH ayrıca mevsimsel depresyonun gün ışığındaki değişimle ilişkili olduğunu, tatil stresinin ya da takvimin bunu açıklamadığını belirtir.
Işık terapisini kendi başıma deneyebilir miyim?
Işık terapisine başlamadan önce hekime danışmak gerekir. NHS, bazı göz hastalıklarında ve ışığa duyarlılığı artıran bazı ilaçlarda yöntemin uygun olmayabileceğini belirtir. NIMH de bu durumlarda alternatif seçenekler ya da tıbbi gözetim önerir. Cihazın özellikleri ve kullanım süresi için hekim yönlendirmesi esastır; psikolog bu kararı veremez.
Mevsimsel depresyon kendiliğinden geçer mi?
Belirtiler çoğu kişide bahar ve yazla birlikte hafifler, ancak her yıl yinelenebilir. NHS, birçok kişinin belirtilerin geri dönmemesi için her kış desteğe ihtiyaç duyduğunu belirtir. Belirtiler günlük yaşamı bozuyorsa mevsimin geçmesini beklemek yerine bir uzmanla konuşmak, kışa hazırlıklı girmenize yardımcı olur. Hekim kontrolü de bu hazırlığın bir parçasıdır.
Mevsimsel depresyonda psikolog yardımcı olabilir mi?
Evet, hafif ve orta düzeydeki zorlanmalarda psikolojik danışmanlık yardımcı olabilir. NIMH, mevsimsel depresyona uyarlanmış bilişsel davranışçı terapinin ışık terapisi kadar etkili bulunduğunu ve etkilerinin daha uzun sürebildiğini bildirir. Psikolog tanı koymaz ve ilaç yazmaz; ağır belirtide psikiyatri hekimine yönlendirir. Süreç kişiye göre değişir.
Yaz aylarında da mevsimsel depresyon olur mu?
Evet, daha seyrek olsa da yaz örüntüsü vardır. Yaz örüntüsünde uykusuzluk, iştah ve kilo kaybı, huzursuzluk, kaygı ve bazen saldırgan davranışlar görülebilir. Kış örüntüsündeki aşırı uyku ve tatlı isteği beklenmez. Yaz örüntüsüne özgü bir yaklaşım tanımlanmamıştır; destek genel depresyon yaklaşımlarıyla sağlanır. Bu nedenle belirtiler yaz aylarında da ağırlaşıyorsa hekime başvurun.

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.
Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.
Bu konuda destek ve araçlar
Benzer yazılar

Depresyonda Psikoloğa Ne Zaman Gidilir? Yardım Almanın Zamanı
Depresyonda psikoloğa ne zaman gidilir? İki haftayı aşan belirtiler, işlev kaybı ve basamaklı bakım. Psikolog, psikiyatrist ve acil…
3 Nisan 2020 · 17 dk okuma
Çocuklarda Duygusal Zeka Gelişimi: Ebeveynler Neler Yapabilir?
Çocuklarda duygusal zeka gelişimi yaşa göre nasıl ilerler, evde nasıl desteklenir? Duygu adlandırma, empati ve hazır programlara dürüst bir…
16 Temmuz 2019 · 17 dk okuma
Çocuk Gelişim Evreleri: Piaget, Erikson ve Diğer Kuramlar
Çocuk gelişim evreleri nelerdir? Piaget, Erikson, Freud, Kohlberg ve Havighurst'ün evrelerini yaşlara göre karşılaştıran, ebeveyne yol…
1 Kasım 2018 · 17 dk okuma