Çocuklarda Duygusal Zeka Gelişimi: Ebeveynler Neler Yapabilir?

16 Temmuz 2019Güncelleme: 31 Ekim 202617 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (21 bölüm)
  1. Çocuklarda duygusal zeka gelişimi nedir?
  2. Çocuklarda duygusal zeka gelişimi neden önemlidir?
  3. Duygusal zekanın bileşenleri nelerdir?
  4. Çocuklarda duygusal zeka gelişimi yaşlara göre nasıl ilerler?
  5. Çocuklarda duygusal zeka gelişiminde ebeveynin rolü nedir?
  6. Duyguları adlandırmak ve onaylamak neden bu kadar önemlidir?
  7. Duygu konuşması gerçek hayatta nasıl ilerler?
  8. Çocuğun duygu sözcük dağarcığını nasıl genişletirsiniz?
  9. Çocuklarda duygusal zeka gelişimini yavaşlatan tutumlar nelerdir?
  10. Empati çocuklarda nasıl gelişir?
  11. Çocuklarda duygu düzenleme nasıl gelişir?
  12. Oyun ve kitaplar duygusal zekayı nasıl besler?
  13. Ergenlikte duygusal zekayı nasıl desteklersiniz?
  14. Okul ve arkadaşlık ilişkileri duygusal zekayı nasıl şekillendirir?
  15. Duygusal zeka programları işe yarar mı?
  16. Bir duygusal zeka programını seçerken nelere dikkat etmelisiniz?
  17. Bilişsel gelişim programları duygusal gelişimle nasıl bağlantılıdır?
  18. Gün içinde duygu konuşmasına nasıl fırsat yaratırsınız?
  19. Çocuklarda duygusal zeka gelişiminde uzman desteği ne zaman gerekir?
  20. Duygusal gelişim konusunda Serdivan'da nasıl destek alabilirsiniz?
  21. Sıkça sorulan sorular
Çocuklarda Duygusal Zeka Gelişimi: Ebeveynler Neler Yapabilir?
Kısaca

Çocuklarda duygusal zeka gelişimi, duyguyu fark etme, adlandırma, yatıştırma, empati ve ilişki kurma becerilerinin zamanla kazanılmasıdır. Bu beceriler güvenli ilişki, duyguları onaylayan konuşmalar, oyun ve kitaplarla desteklenir. Okul temelli programların yararı gösterilmiştir, ancak belirli bir markanın etkisi bu bulgudan çıkarılamaz. Yoğun ya da uzayan güçlüklerde önce çocuk doktoruna, ardından ilgili uzmana başvurun.

Çocuklarda duygusal zeka gelişimi nedir?

Çocuklarda duygusal zeka gelişimi, çocuğun kendi duygularını fark etme, adlandırma ve yatıştırma, başkalarının duygularını anlama ve ilişkilerde bu bilgiyle uygun davranma becerilerini kazanmasıdır. Bu beceriler doğuştan hazır gelmez. Bakım verenle ilişki, oyun ve günlük deneyimler aracılığıyla yıllar içinde gelişir.

“Duygusal zeka” kavramını bilim yazınına Peter Salovey ve John Mayer taşıdı. Onların yaklaşımında duygusal zeka, duyguları algılamayı, anlamayı ve yönetmeyi içerir. Çocuklar için bu tanımın somut bir karşılığı vardır: Duygusunu hisseden çocuk ona ad verir, nedenini kavrar ve onunla ne yapacağını seçer.

Ebeveynler sık sık hazır duygusal zeka programlarının ve etkinlik setlerinin işe yarayıp yaramadığını da sorar. Bu yazıda gelişimin nasıl ilerlediğini, evde neler yapabileceğinizi ve bu programlara nasıl dürüstçe bakabileceğinizi bulacaksınız. Belirli bir program tanıtmıyorum, genel gelişim bilgisini aktarıyorum.

Çocuklarda duygusal zeka gelişimi neden önemlidir?

Duygusunu tanıyan çocuk, onu davranışla boşaltmak zorunda kalmaz. Öfkesini vurmak yerine söyleyebilir, korkusunu saklamak yerine yardım isteyebilir. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), duyguları anlamayı ve yönetmeyi öğrenmeyi sağlıklı zihinsel ve duygusal gelişimin dört temel yapı taşından biri sayar. Diğer üçü güvenli aile ilişkileri, açık iletişim ve okuldaki ya da topluluktaki sosyal ilişkilerdir.

Gündelik yaşamda bu beceriler arkadaşlık kurmaktan sınav stresiyle başa çıkmaya kadar pek çok alanda işe yarar. Duygusal zeka, bilişsel gelişimin rakibi de değildir. İkisi iç içe ilerler: Duygularını yatıştırabilen çocuk derste dikkatini daha kolay toplar, düşünebilen çocuk da duygusunu daha kolay anlamlandırır.

Bunun anlamı, çocuğunuzun duygusal becerilerini ders başarısı kadar ciddiye almanızdır. Çünkü bu beceriler ilişkilerin ve zorluklarla başa çıkmanın temelini oluşturur.

Duygusal zekanın bileşenleri nelerdir?

Araştırmacılar duygusal zekayı farklı modellerle açıklar. Aşağıdaki tablo, ebeveynin gündelik yaşamda gözlemleyebileceği beş beceriyi bir araya getirir. Bu beceriler birbirini besler: Duyguyu fark edemeyen çocuk onu adlandıramaz, adlandıramayan çocuk da yatıştırmakta güçlük çeker.

Çocuklarda duygusal zekanın beş becerisi
BeceriÇocuk için anlamıGündelik örnek
Duyguyu fark etmeBedende ve davranışta duygunun başladığını sezmek“Karnım sıkışıyor, sanırım endişeliyim”
Adlandırma ve anlamaDuyguya ad vermek ve nedenini kavramak“Kızgınım, çünkü oyunumu bozdu”
DüzenlemeYoğun duyguyu yatıştırmak ve davranışı seçmekÖfkelenince nefes alıp yürümek, sonra konuşmak
EmpatiBaşkasının duygusunu fark etmek ve ona uygun davranmakAğlayan arkadaşının yanına gidip ona sarılmak
İlişki kurmaİş birliği yapmak, sırasını beklemek, çatışmayı çözmekOyun kurallarında anlaşmak, kaybedince bozulmamak

Bu beceriler bir yarış değil, bir süreçtir. Küçük bir çocuk ilk beceriyi bile ancak sizin yardımınızla yapar. Zamanla beceriler yerleşir ve çocuk onları kendi başına kullanmaya başlar. Sıra da katı değildir. Öfkesini adlandırabilen bir çocuk, yine de bir arkadaşının üzüntüsünü fark etmekte zorlanabilir.

Çocuklarda duygusal zeka gelişimi yaşlara göre nasıl ilerler?

Gelişim, bebeklikte bakım verenin yüzüne bakarak başlar ve ergenliğe kadar sürer. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerinin (CDC) kilometre taşı listeleri, okul öncesi dönem için sosyal ve duygusal alandan örnekler verir. Aşağıdaki tablo bu örnekleri okul çağı ve ergenlik için genel gözlemlerle birleştirir.

Yaşa göre sosyal ve duygusal gelişimden örnekler
YaşSık görülen davranış örnekleriEbeveynin destek biçimi
2 yaşBaşkası üzüldüğünde durup bakar, yeni durumda bakım verenin yüzüne bakarDuyguyu sözle yansıtın
3 yaşAyrılıktan yaklaşık on dakika sonra sakinleşir, diğer çocukların oyununa dahil olurVeda rutini ve oyun fırsatı yaratın
4 yaşÜzgün arkadaşını teselli eder, rol yapma oyunu oynarRol oyununa eşlik edin
5 yaşOyunda kurallara uyar, sırasını bekler, basit ev işleri yaparKuralları oyun içinde konuşun
6 ile 11 yaşArkadaşlık, adalet ve rekabet duyguları öne çıkarArkadaş sorunlarını dinleyin
12 yaş ve üzeriKimlik, yoğun duygular ve akran etkisi artarYargılamadan dinleyin

CDC bu listeleri çoğu çocuğun, yani en az yüzde 75'inin, belirli bir yaşa kadar yaptığı davranışlardan oluşturur ve bunların tarama aracı olmadığını belirtir. Dolayısıyla tabloyu sınav gibi değil, gözlem rehberi gibi kullanın. Ayrıca bu alanın verisi sınırlıdır: CDC ve AAP uzmanlarının hazırladığı güncelleme çalışması, sosyal ve duygusal kilometre taşlarının en az normatif veriye sahip alanlar arasında olduğunu bildirir.

Çocuklarda duygusal zeka gelişiminde ebeveynin rolü nedir?

Çocuk duygularını ilk kez sizin yüzünüzde, sesinizde ve tepkilerinizde tanır. Ağladığında birinin gelip onu sakinleştirmesi, çocuğa duygunun tehlikeli olmadığını ve yatışabileceğini öğretir. Psikologlar buna ortak düzenleme der: Çocuk kendi başına yatışmayı öğrenmeden önce, bir yetişkinin yardımıyla yatışır.

AAP'nin sıraladığı dört yapı taşından ilki bu yüzden güvenli, istikrarlı ve besleyici aile ilişkileridir. İkincisi açık iletişimdir: Çocuk, konuştuğunda yargılanmayacağını bilmelidir. Üçüncüsü duyguları anlamayı ve yönetmeyi öğrenmek, dördüncüsü ise okulda ve toplulukta kurduğu sosyal ilişkilerdir.

Ebeveynin rolü, çocuğun yerine duygusunu yönetmek değil, onunla birlikte yönetmektir. Çocuk yoğun bir duyguyla geldiğinde ilk görev yanında olmak, ikinci görev duyguyu anlamasına yardım etmek, üçüncü görev ise kendi başına başa çıkacağı küçük adımlara alan açmaktır.

Çocuğu güçlendiren genel tutumları duygusal olarak güçlü çocuk yetiştirmek yazısında anlattım. Burada ise duygusal zekayı özellikle besleyen konuşma ve oyun alışkanlıklarına odaklanıyorum.

Duyguları adlandırmak ve onaylamak neden bu kadar önemlidir?

Duyguyu sözcüğe dökmek, çocuğa yaşadığı karmaşık bedensel ve zihinsel durumu tanıması için bir tutamak verir. AAP, ebeveynlere çocuğun duygusunu sözle ifade etmelerini önerir, örneğin onun kızgın, korkmuş ya da hayal kırıklığına uğramış göründüğünü söylemelerini. Ardından duyguyu onaylamak gelir: Davranış yanlış olsa bile duygunun olağan olduğunu çocuğa bildirmek.

Üçüncü adım ihtiyaca yanıt vermektir. Üzgün çocuğa teselli, korkan çocuğa güven, öfkeli çocuğa ise nazik ama net bir sınır gerekir. Bu sırayı günlük yaşamda şu adımlarla uygulayabilirsiniz:

  1. Çocuğun bedenine ve ses tonuna bakarak duyguyu fark edin.
  2. Duyguyu kısa bir cümleyle adlandırın: “Çok hayal kırıklığına uğramış görünüyorsun.”
  3. Duyguyu onaylayın: “Böyle hissetmen çok doğal.”
  4. Çocuğun kendi sözleriyle anlatmasına yer açın ve sözünü kesmeyin.
  5. Gerekiyorsa davranışa sınır koyun: “Vurmak yok, ama kızabilirsin.”
  6. Sakinleşince birlikte neyin yardımcı olabileceğini düşünün.

Burada bir tuzağa dikkat edin: Duyguyu onaylamak, çocuğun her isteğini yerine getirmek demek değildir. Duyguyu hızla düzeltmeye çalışmak da onaylamak anlamına gelmez. “Üzülme, geçer” demek iyi niyetli bir sözdür, ama çocuğa duygusunun hemen bitmesi gerektiğini ima eder.

Duygu konuşması gerçek hayatta nasıl ilerler?

Örnek senaryo: Altı yaşındaki bir çocuk, arkadaşı oyuna almadığı için okuldan öfkeyle dönüyor ve çantasını yere fırlatıyor. Anne sakin bir sesle “Çok kızgın görünüyorsun” diyor. Çocuk “Beni oyuna almadılar” diye karşılık veriyor. Anne “Dışlanmak hem üzücü hem sinir bozucu olabilir” diyerek duyguyu onaylıyor, ardından “İstersen ne olduğunu anlat” diye ekliyor. Çocuk biraz anlatıyor ve öfkesi yatışıyor.

Daha sonra anne “Yarın ne denemek istersin” diye soruyor. Çocuk, arkadaşına başka bir oyun önermeye karar veriyor. Bu konuşmada anne öğüt vermedi, çözümü dayatmadı ve duyguyu küçümsemedi. Sıra aynıydı: duyguyu adlandır, onayla, dinle ve çözümü çocukla birlikte ara.

Gerçek hayatta bu akış her zaman bu kadar düzgün gitmez. Çocuk anlatmak istemeyebilir ya da çok yorgun olabilir. O zaman yanında kalmak ve daha sonra yeniden fırsat vermek yeterlidir. Duygu konuşması tek bir mükemmel anda değil, tekrar eden küçük anlarda yerleşir.

Çocuğun duygu sözcük dağarcığını nasıl genişletirsiniz?

Çocuk yalnızca “iyi” ve “kötü” sözcükleriyle konuşuyorsa duygusunu ayırt etmekte güçlük çeker. Duygu sözcükleri çoğaldıkça duyguları ayırt etmek de kolaylaşır. Dolayısıyla “kızgınım” ile “hayal kırıklığına uğradım” arasındaki farkı bilen çocuk, ihtiyacını da daha net söyleyebilir. Duygu sözcüklerini ailelere göre öğretmek işi kolaylaştırır:

  • Kızgınlık ailesi: sinirli, bunalmış, hayal kırıklığına uğramış, haksızlığa uğramış.
  • Korku ailesi: endişeli, tedirgin, gergin, ürkmüş.
  • Üzüntü ailesi: kırgın, yalnız, özlemiş, mahcup.
  • Sevinç ailesi: heyecanlı, gururlu, rahatlamış, umutlu.

AAP, çocuklar için renk bölgeleri yöntemini önerir. Bu yöntemde duyguları mavi (üzgün ya da canı sıkkın), yeşil (sakin ve odaklı), sarı (endişeli, gergin ya da aşırı neşeli) ve kırmızı (öfkeli, korkmuş ya da kontrolsüz) bölgelere ayırırsınız. Çocuk her bölge için bir yüz çizer ve gün içinde hangi bölgede olduğunu işaretler.

Aynı kaynak, ebeveynlerin kendi duygu bölgelerini de çocuğa söylemesini önerir. Örneğin “Şu an sarı bölgedeyim, biraz nefes alıp sakinleşeceğim” demek, hem duygu sözcüğü öğretir hem de sakinleşmenin mümkün olduğunu gösterir.

Çocuklarda duygusal zeka gelişimini yavaşlatan tutumlar nelerdir?

İyi niyetli ebeveynler de duygusal gelişimi farkında olmadan yavaşlatabilir. Bunun nedeni çoğu zaman bilgisizlik değil, yorgunluk ve alışkanlıktır. Aşağıdaki tutumlar en sık görülenlerdir:

  • Duyguyu küçümsemek: “Bu da dert mi, abartma.” Çocuk duygusunun önemsiz olduğuna inanır.
  • Duyguyu cezalandırmak: Öfkelendiği için çocuğu odasına göndermek. Çocuk öfkeyi göstermek yerine saklamaya başlar.
  • Hemen çözmek: Çocuğun sıkıntısını duyar duymaz sorunu ortadan kaldırmak. Çocuk kendi çözümünü üretme fırsatı bulamaz.
  • Utandırmak ve kıyaslamak: “Kardeşine bak, hiç ağlamıyor.” Çocuk duygusunu gizlemeye yönelir.
  • Kendi duygusunu inkâr etmek: Öfkeliyken “Hiçbir şeyim yok” demek. Çocuk duyguların konuşulamayacağını sanır.
  • Ekranı duygu söndürücü olarak kullanmak: Her huzursuzlukta ekran vermek. Çocuk duyguyla baş etme fırsatını kaçırır.

Bu listeyi okurken kendinizi suçlamayın, çünkü her ebeveyn bunların birkaçını yapar. Önemli olan, fark ettiğinizde tepkinizi küçük adımlarla değiştirmenizdir. Bir hafta boyunca yalnızca tek bir tutumu değiştirmeyi deneyin. Örneğin “abartma” demek yerine “Bu seni çok üzmüş” demeyi seçebilirsiniz.

Empati çocuklarda nasıl gelişir?

Empati, başkasının duygusunu fark etmek ve ona uygun karşılık vermektir. CDC'nin listelerinde bu beceri iki yaşında başkasının üzüntüsünü fark etmekle başlar ve dört yaşında üzgün birini teselli etmeye ulaşır. Yani empati erken çağda başlar, ancak olgunlaşması yıllar sürer.

Empatiyi besleyen en etkili yol, çocuğun kendi duygusunun anlaşıldığını yaşamasıdır. Duygusu karşılık bulan çocuk, başkasının duygusunu da daha kolay fark eder. Dolayısıyla çocuğa “Başkasını düşün” diye öğüt vermeden önce, sizin onun duygusunu düşündüğünüzü göstermeniz gerekir. Günlük yaşamda empatiyi şu yollarla destekleyebilirsiniz:

  • Başkasının duygusunu sözle yansıtın: “Arkadaşın ağlıyor, oyuncağını almışlar.”
  • Meraklı sorular sorun: “Sence o şu an ne hissediyor?”
  • Çocuğa küçük yardım rolleri verin, çünkü dört yaş civarındaki çocuklar yardımcı olmayı sever.
  • Kitaplardaki ve filmlerdeki karakterlerin duygularını konuşun.
  • Nezaketi çocuğun gözü önünde gösterin: Bir komşuya yardım ettiğinizde ya da birine teşekkür ettiğinizde nedenini çocuğa açıklayın.

Empatiyi zorla öğretmeye çalışmayın. Çocuğa “Hemen özür dile” diye baskı yapmak, çoğu zaman samimi olmayan bir özür doğurur. Önce çocuğun sakinleşmesine yardım edin, ardından diğer çocuğun nasıl hissettiğini birlikte düşünün ve çocuğun kendi onarım yolunu bulmasına destek olun.

Çocuklarda duygu düzenleme nasıl gelişir?

Duygu düzenleme, yoğun bir duygu geldiğinde kendini yatıştırabilme ve davranışı seçebilme becerisidir. Bebekte bu beceri hemen hiç yoktur. Çocuk, bakım verenin sakinliğinden güç alarak yatışmayı denemeye başlar. Okul çağına doğru kendi başına kullandığı yöntemler çoğalır.

İki ile dört yaş arasında öfke nöbetleri olağandır, çünkü çocuğun duygusu büyüktür, dili ve denetim becerileri ise henüz küçüktür. Nöbet sırasında akıl yürütmek işe yaramaz. Önce güvenliği sağlayın, sakin kalın ve kısa konuşun. Duygu yatıştıktan sonra olayı çocuğun yaşına uygun biçimde konuşun. Duygu yükseldiğinde şu sırayı izleyebilirsiniz:

  • Çocuğun ve çevrenin güvenliğini sağlayın.
  • Ses tonunuzu alçaltın ve kısa cümleler kullanın.
  • Çocuğun yanında kalın ve yatışmasını bekleyin.
  • Yatıştıktan sonra duyguyu adlandırın ve olanı birlikte gözden geçirin.

AAP, yatışmak için hareketin ve duyusal etkinliklerin de işe yaradığını söyler. Trambolinde zıplamak, müzik dinlemek ya da öndeki kişiyi izleyen bir geçit töreni oyunu oynamak, birikmiş duyguyu boşaltır. Resim yapmak ya da hayali oyun oynamak ise çocuğun konuşmadan duygusunu dışa vurmasına olanak tanır.

Kaygı, çocuğun duygu düzenlemesini zorlayan başlıca etkenlerden biridir. Çocuğunuzda kaygı belirtileri görüyorsanız çocuklarda kaygı yazısı, kaygıyla başa çıkma yollarını ayrıntılı anlatır.

Oyun ve kitaplar duygusal zekayı nasıl besler?

Küçük çocuk duygusunu çoğu zaman sözcüklerle değil oyunla anlatır. Rol yapma oyunu bunun en güçlü biçimidir. CDC, dört yaşındaki çocuğun oyunda başka biri gibi davranmasını kilometre taşları arasında sayar. Oyunda doktor, anne ya da canavar olan çocuk, farklı duyguları ve bakış açılarını güvenli bir ortamda dener.

AAP, çocukların duygularını çizim, kostüm, oyuncak bebek, kil ya da müzik aracılığıyla konuşmak zorunda kalmadan ifade edebileceğini söyler. Evde “duyguyu bırakma köşesi” kurabilirsiniz: bir defter, oyun hamuru, kostüm sepeti ya da basit çalgılar yeterlidir. Çocuk oyun sırasında bir şey anlatmak istemezse zorlamayın.

Kitaplar da duygular hakkında konuşmak için güvenli bir kapıdır. Birlikte okuduğunuz hikâyede karakter üzüldüğünde durup “Sence ne hissediyor, neden” diye sorabilirsiniz. Duyguyu çocuğun kendisine değil karaktere bağlamak, çocuğun kendi yaşadıklarını daha rahat dile getirmesini sağlar.

Oyun, duygusal zekadan çok daha geniş bir alanı kapsar ve gelişimde ayrı bir yere sahiptir. Bu nedenle isterseniz çocuk gelişiminde oyunun önemi yazısına da bakabilirsiniz.

Ergenlikte duygusal zekayı nasıl desteklersiniz?

Ergenlikte duygular yoğunlaşır, ama duygusal zeka gelişmeye devam eder. Genç, kimlik arayışı, akran etkisi ve beden değişimleri içinde duygularını yeniden tanır. Bu dönemde ebeveynin rolü çocukluktaki gibi yönetmek değil, dinlemek ve yol arkadaşlığı yapmaktır.

Ergen, yargılanmayacağını bildiğinde konuşur. Bu yüzden öğüt vermeden dinleyin, açık uçlu sorular sorun ve duygusunu küçümsemeyin. “Bu kadar abartıyor musun” demek yerine “Bu senin için çok önemliymiş” demek konuşmanın sürmesini sağlar. Konuşmanın zamanını da gence bırakın. Birçok genç, araba yolculuğunda ya da yan yana bir iş yaparken daha rahat konuşur.

Ergenin öfkesi ve geri çekilmesi çoğu zaman gelişimin bir parçasıdır. Ancak öfkenin şiddete varması ya da uzun süren içe kapanma destek gerektirebilir. Bu dönemi ergen psikolojisi sayfasında ele alıyorum. Gencinizdeki değişimin olağan mı yoksa dikkat gerektiren mi olduğunu düşünmek için ergenlik dönemi kontrol listesi aracına da bakabilirsiniz.

Okul ve arkadaşlık ilişkileri duygusal zekayı nasıl şekillendirir?

Okul, çocuğun duygusal becerilerini en çok sınadığı yerdir. Sıra beklemek, kaybetmek, dışlanmak ya da bir arkadaşla barışmak gibi günlük olaylar, duygusal zekanın uygulama alanıdır. AAP, okulda ve toplulukta kurulan sosyal ilişkileri duygusal gelişimin dört temel yapı taşından biri olarak sayar.

Okul temelli sosyal ve duygusal öğrenme programlarını inceleyen büyük bir meta analiz, bu konuda bilimsel bir dayanak sunar. Durlak ve arkadaşları 213 programı ve yaklaşık 270 bin öğrenciyi inceledi. Araştırmacılar, programlara katılan öğrencilerde kontrol grubuna göre sosyal ve duygusal becerilerde, tutumlarda ve davranışta iyileşme saptadı. Akademik başarı da yaklaşık on bir yüzdelik puan yükseldi.

Bu sonuçlar ebeveyne iki açıdan yol gösterir. Birincisi, duygusal becerilerin öğretilebilir olduğunu gösterir. İkincisi, bu öğrenmenin ders başarısıyla çatışmadığını, hatta onu desteklediğini düşündürür. Yine de bulgular ortalama sonuçlardır ve her çocukta aynı etkiyi göstermeyebilir.

Okulla iş birliği de önemlidir. Çocuğunuzun arkadaşlık ve duygu düzenleme konusunda zorlandığını gözlüyorsanız sınıf öğretmeniyle ve okul rehberlik servisiyle konuşun. Öğretmen çocuğu sizin göremediğiniz ortamlarda gözlemler ve değerli bilgi sağlar.

Duygusal zeka programları işe yarar mı?

Piyasada çocuklar için üretilen çok sayıda duygusal zeka programı, etkinlik seti ve eğitim materyali var. Bunların bir kısmı iyi planlanmıştır, bir kısmı ise yalnızca tanıtım metnine dayanır. Bu yüzden soru “işe yarar mı” değil, “hangi koşullarda ve hangi kanıtla” olmalıdır.

Durlak ve arkadaşlarının meta analizi önemli bir ipucu verir. Çalışmaya göre dört uygulama ilkesine uyan programlar daha iyi sonuç verdi. Bu ilkeler, becerilerin sıralı bir yolla öğretilmesi, etkin öğrenme yöntemlerinin kullanılması, beceriye odaklanılması ve hedef becerinin açıkça belirlenmesidir. Uygulama sorunları yaşandığında ise sonuçlar zayıfladı.

Ancak bu bulgular, okul temelli ve bağımsız araştırmalarla test edilen programlar içindir. Belirli bir markanın ya da evde kullanılan bir etkinlik setinin etkisini kanıtlamaz. Bazı programlar yüzlerce etkinlik içerir. Bu kalite anlamına gelmez, çünkü önemli olan etkinlik sayısı değil, becerilerin ne kadar tutarlı ve etkin öğretildiğidir.

Bir duygusal zeka programını seçerken nelere dikkat etmelisiniz?

Aşağıdaki sorular, bir programa ya da etkinlik setine karar vermeden önce kendinize ve programı sunan kişiye yöneltebileceğiniz ölçütleri toplar.

Bir duygusal zeka programına bakarken sorulacak sorular
ÖlçütSoru
KanıtProgram için bağımsız araştırma var mı, yoksa yalnızca tanıtım metni mi var?
Yaşa uygunlukEtkinlikler çocuğun gelişim düzeyine uygun mu?
Uygulama biçimiProgram becerileri adım adım, etkin yöntemlerle ve açık hedeflerle öğretiyor mu, yoksa yalnızca anlatıyor mu?
Aile katılımıEbeveyn sürecin içinde yer alıyor mu ve çocuk öğrendiklerini evde de deniyor mu?
VaatlerMucize sonuç, “benzeri yok” ya da her soruna çare gibi iddialar var mı?
UygulayıcıProgramı yürüten kişinin yetkisi ve deneyimi şeffaf mı?

Hiçbir etkinlik seti sıcak bir ilişkinin yerini tutmaz. Programın değeri, sizin ve çocuğunuzun birlikte geçirdiği zamanı zenginleştirmesinden gelir. Kaygı, öfke ya da sosyal güçlük gibi belirgin bir zorlanma varsa program aramak yerine önce bir değerlendirme almak daha doğrudur.

Bilişsel gelişim programları duygusal gelişimle nasıl bağlantılıdır?

Bilişsel ve duygusal gelişim birbirinden bağımsız ilerlemez. Dikkat, planlama ve çalışma belleği gibi bilişsel beceriler, duyguları düzenlemeyi kolaylaştırabilir. Duygularını yatıştırabilen çocuk da bilişsel becerilerini daha iyi kullanır. Bu nedenle bazı aileler, bilişsel gelişimi destekleyen bir programı duygusal çalışmalarla birlikte ele alır.

Dikkat, hafıza ve işlem hızı gibi bilişsel becerilere odaklanan düzenli bir çalışma arıyorsanız GETAP® Gelişim Takip Programı sayfasına bakabilirsiniz. Uzman Psikolog Mert Pırıldar bu programın uygulayıcı ve yetki belgesine sahiptir. GETAP® bilişsel alanda bir programdır, duygusal zeka programı değildir ve bir tedavi yerine geçmez. Dikkat güçlüğünün tanısı için çocuk psikiyatrisi değerlendirmesi gerekir.

Bilişsel egzersiz programlarının gündelik yaşama ne ölçüde yansıdığı bilimsel olarak tartışmalıdır. Bu nedenle böyle bir programa karar vermeden önce beklentinizi gerçekçi tutun ve hekimin ya da uzmanın görüşünü alın.

Gün içinde duygu konuşmasına nasıl fırsat yaratırsınız?

Duygusal zeka ayrı bir ders saatinde değil, gün içindeki küçük anlarda gelişir. Aşağıdaki tablo, duygu konuşmasına doğal fırsat sunan anları ve kullanabileceğiniz soru örneklerini gösterir.

Gün içinde duygu konuşmasına fırsat anları
ZamanFırsatÖrnek soru
SabahGünden önceki beklenti ve heyecan“Bugün seni en çok ne heyecanlandırıyor”
Okul dönüşüGünün duygusal özeti“Bugün seni en çok ne düşündürdü”
Akşam yemeğiAilece paylaşım“Bugünün en keyifli ve en zor anı neydi”
Yatmadan önceSakin ve bire bir zaman“Bugün biri için iyi bir şey yaptın mı”

Her gün hepsini yapmanız gerekmez. Birini seçip birkaç hafta sürdürmek, duygu konuşmasını doğal bir alışkanlığa çevirir. Çocuk hemen yanıt vermezse bekleyin, çünkü bazı çocuklar duygusunu aradan zaman geçtikten sonra anlatır. Üstelik soruları sorgu gibi değil, merak gibi sorarsanız çocuk daha rahat paylaşır.

Çocuklarda duygusal zeka gelişiminde uzman desteği ne zaman gerekir?

Duygusal gelişimde farklılıklar olağandır. Bazı çocuklar duygularını yüksek sesle, bazıları sessizce yaşar. Bununla birlikte bazı durumlar bir uzmanla konuşmayı düşündürür. CDC'nin kilometre taşı listeleri tarama ya da tanı aracı değildir. Endişeniz varsa sonraki adım, çocuk doktoruna danışmak ve gerekirse resmî gelişimsel tarama istemektir. Aşağıdaki durumlarda bir görüşme planlamak yararlı olabilir:

  • Çocuk yaşıtlarından belirgin biçimde farklı bir sosyal ya da duygusal gelişim gösteriyor.
  • Daha önce kazandığı becerilerde, örneğin konuşmada ya da oyunda, gerileme var.
  • Öfke nöbetleri çok sık, çok uzun ya da kendine veya başkasına zarar verecek düzeyde.
  • Çocuk arkadaş edinmekte ya da iletişim kurmakta sürekli güçlük yaşıyor.
  • Aşırı kaygı, üzüntü ya da çekingenlik günlük yaşamı bozuyor.

Önce çocuk doktoruna başvurun. Bedensel nedenleri dışlamak ve gerekirse gelişimsel değerlendirme için yönlendirme almak bu adımın parçasıdır. Hafif ve orta düzeydeki zorlanmalarda ebeveyn görüşmesiyle başlayan psikolojik danışmanlık uygun bir ilk adım olabilir. Tanı ve ilaç gerektiren durumlarda ise çocuk psikiyatrisi devreye girer. Hangi yolu seçeceğinizden emin değilseniz Kime başvurmalıyım aracına bakın. Psikolog desteği ne zaman gerekir rehberi ve psikolog mu, psikiyatrist mi rehberi de kararınızı kolaylaştırır.

Duygusal gelişim konusunda Serdivan'da nasıl destek alabilirsiniz?

Çocuğunuzun duygusal gelişimiyle ilgili sorularınız varsa ilk adım genellikle bir ebeveyn görüşmesidir. Görüşmede çocuğun gelişim öyküsünü, güçlü yönlerini, evde ve okulda gözlemlediğiniz davranışları ve sizi endişelendiren alanları birlikte ele alırız. Ardından gerekirse çocuğun yaşına uygun görüşmelere geçer ve evde uygulayabileceğiniz küçük öneriler paylaşırım.

Serdivan'daki ofisimde yüz yüze, Sakarya dışından ise online görüşme yapabiliriz. Çocuk çalışmasının çerçevesini çocuk psikolojisi sayfasında anlattım. Hazır olduğunuzda randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Duygusal zeka nedir?

Duygusal zeka, kişinin kendi ve başkalarının duygularını fark etme, anlama ve yönetme becerisidir. Çocuklarda bu beceriler duyguyu tanıma, adlandırma, yatıştırma, empati kurma ve ilişkilerde uygun davranma olarak görünür. Doğuştan hazır gelmez, bakım verenle ilişkide, oyunda ve günlük deneyimlerle gelişir. Bu nedenle ebeveynin gündelik tutumu önemli bir rol oynar.

Çocuklarda duygusal zeka hangi yaşta gelişmeye başlar?

Başlangıcı bebeklikte bakım verenle kurulan ilişkidir. CDC'nin kilometre taşı listeleri iki yaşta başkasının üzüntüsünü fark etmeyi, dört yaşta üzgün birini teselli etmeyi sayar. Gelişim okul çağında ve ergenlikte de sürer. Yaşlar yaklaşıktır ve her çocuk kendi hızında ilerler. Kilometre taşları tanı aracı olmadığı için endişeniz varsa çocuk doktoruna danışın.

Çocuğun duygusal zekası evde nasıl geliştirilir?

Duyguyu adlandırın, onaylayın ve ihtiyacına yanıt verin. Duygu sözcüklerini çoğaltın, oyun ve kitaplarla duygular hakkında konuşun, kendi duygunuzu sakin biçimde gösterin. Davranışa sınır koyarken duyguyu kabul edin. Bu alışkanlıklar büyük uygulamalardan çok, günlük yaşamdaki küçük ve tekrarlanan anlarda işler. Önce tek bir alışkanlıkla başlayıp birkaç hafta sürdürmek yeterlidir.

Duygusal zeka programları işe yarar mı?

Okul temelli, iyi planlanmış sosyal ve duygusal öğrenme programlarının becerileri ve davranışı olumlu etkilediği gösterilmiştir. Ancak bu bulgu belirli bir markanın etkisini kanıtlamaz. Bağımsız kanıt, yaşa uygunluk, aile katılımı ve gerçekçi vaatleri sorgulayın. Hiçbir etkinlik seti sıcak bir ilişkinin yerini tutmaz. Hazır bir programı değerlendirirken uygulayıcıya soru sormaktan çekinmeyin.

Duygusal zeka ile ders başarısı arasında ilişki var mı?

Okul temelli sosyal ve duygusal öğrenme programlarını inceleyen bir meta analiz, katılan öğrencilerde sosyal ve duygusal becerilerin, davranışın ve akademik başarının arttığını bildirdi. Başarıdaki artış yaklaşık on bir yüzdelik puandı. Bu ortalama bir sonuçtur ve her çocukta aynı etkiyi göstermeyebilir. Dolayısıyla duygusal becerileri desteklemek ders başarısıyla çelişmez.

Çocuğum duygularını hiç göstermiyorsa endişelenmeli miyim?

Her çocuk duygusunu farklı gösterir ve sessiz bir çocuğun da zengin bir iç dünyası olabilir. Ancak yaşıtlarından belirgin biçimde farklı bir sosyal ya da duygusal gelişim, kazanılmış becerilerde gerileme ya da iletişim güçlüğü görüyorsanız önce çocuk doktoruna danışın. Gerekirse gelişimsel değerlendirme için yönlendirme alırsınız. Sessizlik her zaman sorun anlamına gelmez.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 16 Temmuz 2019 Son güncelleme: 31 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73