Psikolog Olmadan İyileşmek Mümkün mü? Kendi Başına Atlatmanın Sınırları

4 Kasım 2020Güncelleme: 31 Ekim 202617 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (20 bölüm)
  1. Psikolog olmadan iyileşmek mümkün mü?
  2. Araştırmalara göre psikolog olmadan iyileşmek mümkün mü?
  3. Kendiliğinden geçmek ile kendi başına atlatmak aynı şey mi?
  4. Kendi kendine yardım hangi durumlarda işe yarar?
  5. Rehberli ve rehbersiz kendi kendine yardım arasındaki fark nedir?
  6. Kendi başınıza hangi adımları deneyebilirsiniz?
  7. Kaygı, moral bozukluğu ve ilişki sorunlarında kendi başına çalışmak aynı mıdır?
  8. Dünya Sağlık Örgütü'nün stres rehberi neler öneriyor?
  9. Kendi kendine yardım ne zaman yetmez?
  10. Hangi durumlar beklemeyi kaldırmaz?
  11. Kendi başına atlatmaya çalışırken hangi tuzaklar vardır?
  12. İnternetteki testler ve uygulamalar ne kadar işe yarar?
  13. Yakınlarınızın desteği ne kadar yeterlidir?
  14. Kendinize ne kadar süre tanımalısınız?
  15. Psikolojik danışmanlık kendi kendine yardımın yerini mi alır?
  16. “Kendi başıma halletmeliyim” düşüncesi nereden gelir?
  17. Geçmişte işe yarayan yöntemler neden bugün yetmeyebilir?
  18. Psikolog olmadan iyileşmek mümkün mü sorusuna kendiniz için nasıl cevap verirsiniz?
  19. Serdivan'da ya da online destek almak isterseniz ne yapabilirsiniz?
  20. Sıkça sorulan sorular
Psikolog Olmadan İyileşmek Mümkün mü? Kendi Başına Atlatmanın Sınırları
Kısaca

Psikolog olmadan iyileşmek bazı durumlarda mümkündür: hafif ve yeni başlamış zorlanmaların bir kısmı zamanla ve düzenli kendi kendine yardımla hafifler. Araştırmalar, destek almayan kişilerin bir bölümünün aylar içinde düzeldiğini, ama yaklaşık yarısının bir yıl sonra hâlâ zorlandığını gösteriyor. Belirtiler sürüyor, ağırlaşıyor ya da güvenliğiniz risk altındaysa tek başına çalışmak yetmez; kendinize zarar verme düşüncesinde hemen 112'yi arayın.

Psikolog olmadan iyileşmek mümkün mü?

Evet, bazı durumlarda mümkündür. Hafif ve yeni başlamış zorlanmaların bir kısmı zamanla, yakınlarınızın desteğiyle ve düzenli kendi kendine yardımla hafifleyebilir. Ancak belirtiler haftalardır sürüyor, ağırlaşıyor ya da işinizi ve ilişkilerinizi bozuyorsa, kendi başınıza çalışmak çoğu zaman yetmez. Kendinize zarar verme düşüncesi varsa beklemeden yardım istemelisiniz.

Bu soruyu Serdivan'daki görüşmelerimde sık duyarım; bazen ilk görüşmenin ilk dakikalarında, bazen de aylarca tek başına uğraştıktan sonra. Sorunun arkasında çoğu zaman iki duygu vardır: kendi gücüyle başarma isteği ve yardım istemenin bir yenilgi olduğu kaygısı. İkisi de çok insani duygular, ama ikisi de karar vermek için yeterli bir ölçüt değil.

Bu yazı, psikoloğa ne zaman başvurmanız gerektiği gibi genel bir soruyu değil, daha dar bir soruyu ele alıyor: kendi başınıza neyi yapabilirsiniz ve bunun sınırı nerede? Destek almayı düşündüren işaretlerin tam listesini psikoloğa ne zaman gidileceğini anlatan rehberde bulabilirsiniz. Burada ise kendi kendine yardımın işe yaradığı ve yetmediği durumları dürüstçe tartacağız.

Araştırmalara göre psikolog olmadan iyileşmek mümkün mü?

Bu soruya en açık cevabı, destek almadan bekleyen kişileri izleyen çalışmalar veriyor. Depresyon üzerine yapılan geniş bir derleme, bekleme listesindeki ve tedavi almayan yetişkinleri bir araya getirdi. Birinci basamak örneklemlerinde bu kişilerin yaklaşık yüzde 23'ü üç ay içinde düzeldi. Altı ayda bu oran yüzde 32'ye, bir yılda ise yüzde 53'e çıktı.

Bu bulgu umut verici, ama dikkatli okumak gerekir. Araştırmacılar, örneklemlerde hafif ve orta düzey belirtilerin ağırlıkta olabileceğini ve sonuçların ağır depresyona genellenemeyeceğini vurguluyor. Üstelik tablonun öbür yüzü de var: bir yıl sonra bile kişilerin yaklaşık yarısı hâlâ zorlanıyordu. Hangi grupta olacağınızı da önceden bilemezsiniz. Çocuk ve ergen örneklemlerinde kendiliğinden düzelme olasılığı yetişkinlere göre daha yüksek çıktı; yine de bu, bir gencin zorlanmasını görmezden gelmek için bir gerekçe değildir.

Dolayısıyla psikolog olmadan iyileşmek mümkün mü sorusunun dürüst cevabı “bazen” olur. Bu nedenle sağlık kılavuzları basamaklı bir yol önerir. Örneğin İngiltere'deki NICE kılavuzu, hafif depresyonda en az müdahaleci seçenekle başlamayı öneriyor. İlk seçenek olarak da rehberli kendi kendine yardımı gösteriyor. Yani kendi başınıza çalışmak, bilimsel olarak tanınan bir ilk adımdır.

Kendiliğinden geçmek ile kendi başına atlatmak aynı şey mi?

Hayır, ikisi farklı süreçlerdir. Kendiliğinden geçmek, zamanla ve koşulların değişmesiyle belirtilerin azalmasıdır. Örneğin yoğun bir iş döneminin bitmesiyle uykunuz düzelebilir. Kendi başına atlatmak ise bilinçli bir çabadır; neye ihtiyaç duyduğunuzu fark eder, alışkanlıklarınızı değiştirir ve bunun etkisini izlersiniz.

Bu ayrım önemlidir, çünkü pasif beklemek bazı zorlanmaları besleyebilir. Kaygı yaşayan biri korktuğu durumlardan kaçtıkça rahatlar, ama kaçınma zamanla genişler. Moral bozukluğu yaşayan biri de dinlenmek için etkinliklerini azalttıkça daha da yorgun hissedebilir. Kısacası “zamanla geçer” düşüncesi bazen doğrudur, bazen de sorunu sessizce büyütür. Bu yüzden bir zorlanmanın kendiliğinden geçip geçmediğini anlamak için de onu izlemeniz gerekir.

Kendi başına atlatmanın etkili olması için genellikle üç koşul gerekir. Neyle uğraştığınızı adlandırabilmek, uygulayabileceğiniz somut adımlar seçmek ve gidişatı dürüstçe takip etmek. Bu üç koşul bir araya geldiğinde, kendi kendine yardım rastgele bir denemeden çıkar ve bir plana dönüşür. Ayrıca kendinize karşı sabırlı olmak da bu planın parçasıdır; değişim çoğu zaman küçük adımlarla gelir.

Kendi kendine yardım hangi durumlarda işe yarar?

Kendi kendine yardım, özellikle hafif ve yeni başlamış zorlanmalarda işe yarayabilir. Aşağıdaki koşulların çoğu sizin için geçerliyse, önce kendi başınıza planlı bir deneme yapmak makul bir seçenektir:

  • Belirtiler hafif ya da orta düzeyde ve birkaç haftadır sürüyor.
  • Zorlanmanın belirgin bir tetikleyicisi var; örneğin taşınma, sınav dönemi ya da iş değişikliği.
  • İşinizi, okulunuzu ve gündelik sorumluluklarınızı büyük ölçüde sürdürebiliyorsunuz.
  • Konuşabileceğiniz, size iyi gelen en az bir yakınınız var.
  • Yeni bir alışkanlığı birkaç hafta deneyecek enerjiniz ve zamanınız var.
  • Kendinize zarar verme düşünceniz, madde kullanımı ya da gerçeklikten kopma hissi yok.

Bu koşullar bir sınav değil, bir pusuladır. Örneğin tetikleyicisi belli bir uyku bozulması, uyku düzenine ve akşam alışkanlıklarına dikkat ederek toparlanabilir. Buna karşılık nedenini bilmediğiniz, aylardır süren bir isteksizlik daha dikkatli bir değerlendirmeyi hak eder.

Bu noktada kendinize dürüst davranmak çok önemlidir. Belirtileri olduğundan hafif göstermek ya da tam tersine her zorlanmayı ağır bir sorun gibi görmek, doğru adımı seçmenizi zorlaştırır. Emin olamıyorsanız, bir yakınınızın gözlemini sormak iyi bir denge noktası olabilir.

Rehberli ve rehbersiz kendi kendine yardım arasındaki fark nedir?

Rehbersiz kendi kendine yardım, bir kitap, çalışma kitabı ya da uygulamayla tek başınıza ilerlemenizdir. Rehberli kendi kendine yardımda ise aynı materyallerle çalışırsınız, ama bir uzman kısa görüşmelerle sizi destekler. İngiltere'de kamu sağlık hizmeti sunan NHS, başvuran kişilere ilk olarak bu tür rehberli bir program önerebildiğini belirtiyor.

Kendi başına çalışma, rehberli yardım ve psikolojik danışmanlık
SeçenekNasıl işlerKimler için daha uygunSınırları
Rehbersiz kendi kendine yardımKitap, çalışma kitabı ya da uygulamayla tek başınıza ilerlersinizHafif, yeni başlamış ve belirgin tetikleyicisi olan zorlanmalarMotivasyon düştüğünde bırakmak kolaydır; size özel geri bildirim yoktur
Rehberli kendi kendine yardımAynı materyallerle çalışırsınız; bir uzman kısa aralıklarla gidişatı izlerHafif ve orta düzey kaygı ya da moral bozukluğuKarmaşık ilişki sorunlarında ve ağır belirtilerde yetersiz kalabilir
Psikolojik danışmanlıkDüzenli görüşmelerde size özgü bir çalışma planı oluşturursunuzSüren, tekrar eden ya da hayatınızı belirgin biçimde etkileyen zorlanmalarZaman ve düzenli katılım ister; ilaç gerekiyorsa psikiyatri hekimi de devreye girer

Tablodaki sınırlar, seçeneklerin birbirinin rakibi olmadığını da gösteriyor. Pek çok kişi rehbersiz bir denemeyle başlar, gerekirse rehberli bir programa ya da düzenli görüşmelere geçer. Ayrıca psikolojik danışmanlık sürecinde de seanslar arasında kendi başınıza çalışırsınız; yani kendi kendine yardım hiçbir aşamada tamamen bitmez.

Kendi başınıza hangi adımları deneyebilirsiniz?

Kendi kendine yardımın sağlam araçları çoğu zaman en sade olanlardır. Aşağıdaki adımlar kaygı, stres ve moral bozukluğunda sık önerilen ve tek başınıza uygulayabileceğiniz yöntemlerdir:

  • Düzenli uyku saati: Her gün aynı saatte kalkmak, uykuyu toparlamanın temel adımlarından biridir.
  • Küçük ve anlamlı etkinlikler: Moraliniz bozukken bile size değer katan küçük işleri takvime yazıp yapmak, isteksizlik döngüsünü kırmaya yardım eder.
  • Hareket: Haftanın çoğu günü yürüyüş gibi orta tempolu bir etkinlik, hem stresi hem de uykuyu olumlu etkileyebilir.
  • Endişe zamanı: Kaygılı düşünceleri gün içine yaymak yerine, günde bir kez kısa bir süre ayırıp yazmak.
  • Düşünce kaydı: Zorlandığınız bir anı, aklınızdan geçen düşünceyi ve alternatif bir bakışı kâğıda dökmek.
  • Alkol ve uyarıcıları azaltmak: Rahatlamak için alkole başvurmak kısa vadede işe yarasa da uykuyu ve ruh hâlini zamanla bozar.
  • İnsanlarla temas: Kısa bir telefon konuşması bile yalnızlık hissini hafifletebilir.

Bu adımları aynı anda uygulamaya çalışmayın. İkisini ya da üçünü seçip birkaç hafta düzenli denemek, hepsini birkaç gün yarım yamalak yapmaktan daha çok şey öğretir.

Kaygı, moral bozukluğu ve ilişki sorunlarında kendi başına çalışmak aynı mıdır?

Hayır, sorunun türü kendi başınıza neyi yapabileceğinizi de belirler. Kaygıda temel ilke, korkulan durumlardan kaçmak yerine onlara küçük ve kademeli adımlarla yaklaşmaktır. Örneğin asansörden korkan biri önce bir kat, sonra iki kat binmeyi deneyebilir. Bu yaklaşımı kendi başınıza da uygulayabilirsiniz, ama tempoyu doğru ayarlamak önemlidir.

Moral bozukluğunda ise öncelik, enerjiyi beklemeden harekete geçmektir. İsteksizlik çoğu zaman eylemi bekletir; oysa küçük etkinlikler istek duygusunu yeniden canlandırabilir. Bu nedenle “canım istediğinde yaparım” yerine “yaptıkça canım isteyebilir” düşüncesi daha işlevseldir.

İlişki sorunları kendi başına çalışmanın en çok zorlandığı alandır, çünkü denklemde iki kişi vardır. Kendi tepkilerinizi fark etmek ve iletişim biçiminizi değiştirmek önemli bir başlangıçtır. Ancak aynı kavga tekrar tekrar yaşanıyorsa, iki tarafın birlikte katıldığı bir çalışma çoğu zaman daha sonuç alıcıdır.

Uyku sorunlarında da benzer bir ayrım vardır. Kısa süreli uykusuzlukta düzen ve alışkanlık değişiklikleri çoğu zaman yeterli olur. Aylardır süren uykusuzluk ise ayrıntılı bir değerlendirmeyi hak eder.

Dünya Sağlık Örgütü'nün stres rehberi neler öneriyor?

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), stresle baş etmek için tek başına kullanılabilen resimli bir rehber yayımladı. Rehber, yaşadığı yer ve koşulları ne olursa olsun stres yaşayan herkese hitap ediyor. Üstelik günde birkaç dakikalık pratikle uygulanabilecek beceriler üzerine kurulu. Rehberin temel becerileri şöyle özetlenebilir:

  • Topraklanma: Zor düşünce ve duygular yoğunlaştığında dikkatinizi bedeninize ve çevrenize getirmek.
  • Düşüncelerden çözülmek: Zihninizin ürettiği zor düşünceleri fark edip onlara takılmadan yolunuza devam etmek.
  • Değerlere göre davranmak: Stresli dönemde bile sizin için önemli olana uygun küçük adımlar atmak.
  • Nazik olmak: Kendinize ve başkalarına şefkatle yaklaşmak.
  • Duygulara yer açmak: Zor duygularla savaşmak yerine, onların varlığını kabul edip yanınızda taşıyabilmek.

Bu rehberin değeri, kendi başınıza çalışmayı ciddiye alan bir sağlık kuruluşundan gelmesidir. Yine de rehber gündelik stresle baş etmek için tasarlanmıştır. Bence bu tür kaynaklar ağır belirtilerin yerine değil, gündelik stresle baş etmenin yanına konmalı. Rehberi sesli alıştırmalarla birlikte de kullanabilirsiniz. Becerileri denerken kusursuz değil, düzenli bir uygulamayı hedeflemek daha gerçekçidir.

Kendi kendine yardım ne zaman yetmez?

Kendi kendine yardımın yetmediğini gösteren işaretler, yalnızca belirtilerin ağırlığıyla değil, gidişatla da ilgilidir. Şu durumlardan biri ya da birkaçı sizin için geçerliyse, tek başınıza devam etmek yerine bir uzmanla konuşmak daha doğru olur:

  • Birkaç hafta düzenli denediğiniz hâlde hiçbir değişiklik görmüyorsunuz ya da durum kötüleşiyor.
  • Önerileri uygulayacak enerjiyi bile bulamıyorsunuz; yataktan kalkmak, yemek hazırlamak ya da duş almak zorlaşıyor.
  • Yaptıklarınız aslında kaçınmayı büyütüyor; örneğin kaygı yüzünden dışarı çıkmak giderek imkânsızlaşıyor.
  • Uyku, iştah ve dikkat gibi temel işlevleriniz haftalardır bozuk.
  • Zorlanmayı bastırmak için alkole, ilaca ya da başka bir maddeye giderek daha çok başvuruyorsunuz.
  • Aynı döngüye defalarca dönüyorsunuz; örneğin her ilişkide aynı yerde tıkanıyorsunuz.
  • Yakınlarınız sizdeki değişikliği fark edip endişelerini dile getiriyor.

Bu işaretler bir başarısızlık göstergesi değildir. Bazı zorlanmalar, örneğin derinleşmiş bir depresyon, takıntılar ya da travma sonrası yoğun belirtiler, planlı ve kişiye özel bir çalışma gerektirir. Böyle bir durumda kendi kendine yardımı bırakmazsınız; onu profesyonel desteğin yanında sürdürürsünüz.

Hangi durumlar beklemeyi kaldırmaz?

Bazı durumlarda kendi başına denemenin yeri yoktur ve öncelik güvenliktir. Bu durumlarda psikolojik danışmanlıktan önce acil yardım ya da psikiyatri hekimi devreye girer:

  • Kendinize zarar verme ya da yaşamınıza son verme düşünceleri.
  • Başkalarının duymadığı sesler duymak, gerçeklikle bağın zayıfladığı hissi ya da yoğun şüphecilik.
  • Günlerce neredeyse hiç uyumadan aşırı enerjik ve taşkın hissetmek.
  • Alkol ya da madde bırakıldığında ortaya çıkan titreme, terleme, bilinç bulanıklığı gibi yoksunluk belirtileri.
  • Şiddet ya da istismar riski altında olmak.

Psikiyatri hekimi, gerektiğinde tıbbi değerlendirme yapar ve ilaç tedavisini planlar. Psikolog ise ilaç yazmaz; bu süreçte psikolojik destekle eşlik edebilir. İki uzmanlık arasındaki iş bölümünü psikolog mu psikiyatrist mi rehberinde ayrıntılı bulabilirsiniz.

Kendi başına atlatmaya çalışırken hangi tuzaklar vardır?

Kendi başınıza çalışırken bazı alışkanlıklar, iyi niyetle başlasa da süreci zorlaştırabilir. Sık rastlanan tuzaklar şunlardır:

  • Kaçınmayı baş etme sanmak: Zorlandığınız her durumdan uzak durmak kısa vadede rahatlatır, ama korkuyu besler.
  • Sürekli güvence aramak: Aynı soruyu yakınlarınıza ya da internete tekrar tekrar sormak, kaygıyı yatıştırmak yerine canlı tutabilir.
  • Kendi kendine tanı koymak: İnternetteki listelerle kendinize bir etiket yapıştırmak, ya gereksiz korkuya ya da yanlış bir rahatlamaya yol açar.
  • Kendi kendine ilaç kullanmak: Bir yakınınızın ilacını denemek ya da uyku ilacını kendi başınıza artırmak ciddi riskler taşır.
  • Her şeyi bir anda değiştirmeye çalışmak: Aynı hafta içinde uyku, beslenme, spor ve iş düzenini birden değiştirmek yorucudur.
  • Güçlü görünme baskısı: Kimseye bir şey belli etmemek, yükün tek başınıza taşındığı anlamına gelir.

Bu tuzakların ortak noktası, kısa vadeli rahatlamayı uzun vadeli toparlanmanın önüne koymalarıdır. Bu nedenle bir yöntemi değerlendirirken “şu an rahatlatıyor mu” sorusunun yanına “bir ay sonra hayatımı genişletiyor mu” sorusunu da ekleyin.

İnternetteki testler ve uygulamalar ne kadar işe yarar?

Çevrim içi testler ve ruh sağlığı uygulamaları, kendi başına atlatma sürecinde yararlı bir başlangıç olabilir. Ancak bir test en fazla bir tarama işlevi görür; tanı koymaz. Sonucun yüksek çıkması sizde bir bozukluk olduğu anlamına gelmez, düşük çıkması da her şeyin yolunda olduğunu kanıtlamaz. Bir uygulamayı ya da testi seçerken şu sorulara bakabilirsiniz:

  • Hazırlayan kurum ya da uzman kim; içerik bir üniversiteye, kamu kurumuna ya da hakemli araştırmaya dayanıyor mu?
  • Uygulama size etiketler mi veriyor, yoksa yönlendirme mi yapıyor?
  • Kişisel verilerinizi nasıl sakladığını açıkça anlatıyor mu?
  • Kötü hissettiğinizde size bir acil yardım yolu gösteriyor mu?

Bu sitedeki hangi psikolojik desteğe ihtiyacım var aracı da bu mantıkla çalışır: tanı koymaz, yalnızca hangi destek türünün size uygun olabileceğine dair bir yön önerir. Sonucu bir uzmanla konuşmak, aracı en verimli biçimde kullanmanın yoludur. Bir de kullanım biçimine dikkat edin: aynı testi her gün yeniden çözmek, kendinizi sürekli tartmanıza ve kaygınızın artmasına yol açabilir.

Yakınlarınızın desteği ne kadar yeterlidir?

Sosyal destek, kendi başına atlatmanın önemli dayanaklarından biridir. Dinlenildiğinizi hissetmek yalnızlığı azaltır ve sorunları başka bir gözle görmenizi sağlar. Örneğin bir arkadaşınızla yürüyüşe çıkmak hem hareketi hem de teması bir araya getirir. Destek isterken neye ihtiyaç duyduğunuzu söylemek de işe yarar; bazen yalnızca dinlenmek, bazen pratik bir yardım, bazen de birlikte vakit geçirmek istersiniz.

Yine de yakınlarınızın desteğinin bazı sınırları vardır. Onlar sizi severken tarafsız kalmakta zorlanabilir, kendi kaygılarıyla tepki verebilir ya da farkında olmadan çözüm dayatabilir. Ayrıca bazı konular, örneğin aile içi bir gerginlik ya da utanç verici bir anı, yakınlarla konuşulduğunda yeni sorunlar doğurabilir.

Psikolojik danışmanlığın farkı burada belirginleşir. Görüşme odasında konuştuklarınız, yasal zorunluluklar ve can güvenliği riski dışında gizli kalır. Karşınızdaki kişi de kendi beklentisiyle değil, sizin hedefinizle ilgilenir. Gizlilik konusunda aklınızda soru varsa, psikolog sır saklar mı sorusunu ele aldığım yazıya bakabilirsiniz. Kısacası yakınlarınız yolculukta size eşlik eder, ama her zaman yol haritasını çizemez.

Kendinize ne kadar süre tanımalısınız?

Burada herkese uyan bir takvim yoktur, ama belirsizliği sonsuza kadar sürdürmemek için bir çerçeve koymak işe yarar. Örneğin NICE, depresyonda başlanan bir desteğin etkisinin iki ila dört hafta içinde gözden geçirilmesini öneriyor. Aynı mantığı kendi denemenize de uygulayabilirsiniz. Takvimi bir yakınınızla paylaşmak, sözünüzü tutmanızı kolaylaştırabilir.

Pratikte şöyle düşünebilirsiniz: seçtiğiniz iki üç adımı en az iki hafta düzenli uygulayın ve her hafta kısa bir not alın. Dört hafta sonunda hiçbir değişiklik yoksa ya da kötüleşme varsa, tek başınıza devam etmek yerine bir uzmanla konuşun. Belirtiler bu süre içinde hızla ağırlaşırsa ya da güvenliğiniz tehlikeye girerse beklemeyin.

Bu takvim bir kural değil, kendinize verdiğiniz bir sözdür. Ayrıca not almak değişimi fark etmenizi kolaylaştırır, çünkü moral bozukken küçük ilerlemeleri gözden kaçırmak çok kolaydır. Not alırken 0 ile 10 arasında bir puan kullanabilirsiniz; uykunuz, kaygınız ya da gündelik işlerinizi sürdürme düzeyiniz için birer sayı yeterlidir.

Psikolojik danışmanlık kendi kendine yardımın yerini mi alır?

Hayır, ikisi birbirini tamamlar. Psikolojik danışmanlık, kendi başınıza kullanabileceğiniz becerileri öğrenmenize ve bunları hayatınıza uyarlamanıza yardım eder. Görüşmeler arasında yaptığınız çalışmalar, sürecin en verimli bölümlerinden biri olabilir.

Aradaki temel fark kişiselleştirmedir. Bir kitap herkese aynı şeyi söyler; görüşmede ise sizin örüntülerinizi, geçmişinizi ve bugünkü koşullarınızı birlikte ele alırsınız. Örneğin aynı kaygı tekniği bir kişide işe yararken, başka birinde kaçınmanın yeni bir biçimine dönüşebilir. Bunu fark etmek için çoğu zaman dışarıdan bir göz gerekir. Ayrıca görüşmeler, kendi başınıza fark etmesi zor olan kör noktaları görünür kılar; örneğin sürekli “yorgunum” dediğiniz bir dönemin altında, söylemekte zorlandığınız bir kırgınlık olabilir.

Bu nedenle iyi bir psikolojik danışmanlık süreci, sizi psikoloğa bağımlı kılmayı değil, zamanla kendi kendinize yetebilmenizi hedefler. Bir anlamda görüşmeler, kendi kendine yardımın daha bilinçli ve daha hedefli bir hâlidir. Bu hizmetin ne olduğunu ve terapiden farkını merak ediyorsanız psikolojik danışmanlık nedir yazısına göz atabilirsiniz.

“Kendi başıma halletmeliyim” düşüncesi nereden gelir?

Pek çok kişi, sorunlarını kendi başına çözmesi gerektiğine inanarak büyür. Ailede “sızlanma, güçlü ol” mesajını duymak, sorunları dışarıya anlatmamayı öğrenmek ya da yardım istemeyi zayıflık saymak bu inancı besler. Bu inanç zor zamanlarda dayanıklılık kazandırabilir, ama yükü tek başınıza taşıdığınızda bedeli ağırlaşır.

Bu düşünceye şöyle bir soru yöneltebilirsiniz: Bir yakınınız aynı durumda olsaydı ona ne önerirdiniz? Çoğu insan sevdiği birine “tek başına uğraş” demez; destek almasını önerir. Kendinize de aynı nezaketi göstermek, dayanıklılığın bir parçasıdır.

Bu inancın bir başka kaynağı da çevrenin tepkisidir. “Herkesin derdi var” ya da “abartıyorsun” gibi sözler, yaşadıklarınızı küçümsemenize yol açabilir. Oysa bir zorlanmanın önemini başkalarının dertleriyle kıyaslamak değil, sizin hayatınızı ne kadar etkilediği belirler.

Yardım istemek de aslında bir kendi kendine yardım stratejisidir. Uygun desteği aramak, ihtiyacınızı fark ettiğinizi ve kendinizi ciddiye aldığınızı gösterir. Herkesin birbirini tanıdığı küçük yerleşimlerde “biri görür mü” kaygısı da bu düşünceye eklenebilir; bu durumda online psikolojik danışmanlık bir ara yol olabilir.

Geçmişte işe yarayan yöntemler neden bugün yetmeyebilir?

Birçok kişi şunu söyler: “Eskiden kendimi böyle toparlardım, şimdi olmuyor.” Bunun birkaç nedeni olabilir. Yaşam koşulları değişmiş, sorumluluklar artmış ya da zorlanma daha derin bir katmana ulaşmış olabilir. Örneğin gençken spor yaparak atlattığınız stres, bakım verdiğiniz bir yakınınız ve yoğun bir işle birleştiğinde aynı yöntemle hafiflemeyebilir.

Bir başka neden, yöntemin zamanla kaçınmaya dönüşmesidir. Yoğun çalışmak bir dönem dikkat dağıtmaya yardım ederken, sonradan duygularla yüzleşmeyi erteleyen bir alışkanlığa dönüşebilir. Bu durumda sorun sizde değil, aracın artık amaca uymamasındadır.

Örnek senaryo: Üniversite yıllarında sınav stresini koşuya çıkarak yatıştıran biri, ilk çocuğu doğduktan sonra koşacak zamanı bulamaz. Stres aynı kalır, ama araç elinden gider. Bu durumda çözüm çoğu zaman yöntemi bırakmak değil, yeni koşullara uygun küçük bir karşılık bulmaktır; örneğin bebek arabasıyla kısa yürüyüşler.

Böyle bir dönemde yöntemlerinizi yenilemek, bir uzmanla birlikte gözden geçirmek ya da yeni beceriler öğrenmek gerekebilir. Eski yöntemlerin işe yaramaması bir zayıflık değil, değişen ihtiyaçların doğal bir sonucudur. Ayrıca bu fark ediş, kendinizi daha iyi tanımanız için değerli bir fırsattır.

Psikolog olmadan iyileşmek mümkün mü sorusuna kendiniz için nasıl cevap verirsiniz?

Psikolog olmadan iyileşmek mümkün mü sorusunun cevabı kişiden kişiye değişir. Bu yüzden kendi durumunuz için küçük bir plan yapmak en sağlıklı yoldur. Aşağıdaki adımlar bu planın iskeletini oluşturabilir:

  1. Adlandırın: Sizi en çok zorlayan şeyi bir cümleyle yazın ve 0 ile 10 arasında bir puan verin.
  2. Güvenliği kontrol edin: Kendinize zarar verme düşüncesi varsa planı bırakın ve hemen 112'yi arayın.
  3. İki üç adım seçin: Uyku, hareket, küçük etkinlikler ya da düşünce kaydı gibi uygulayabileceğiniz adımları belirleyin.
  4. Takvime bağlayın: Adımları haftanın belirli gün ve saatlerine yazın; niyet değil, randevu gibi düşünün.
  5. Haftalık not alın: Puanınızı, uykunuzu ve gündelik işlerinizi sürdürme düzeyinizi kısaca kaydedin.
  6. Dört haftanın sonunda değerlendirin: Değişim varsa sürdürün; yoksa ya da kötüleşme varsa bir uzmanla konuşun.

Bu plan, kendi kendine yardımı rastgele denemelerden çıkarıp ölçülebilir bir sürece dönüştürür. Ayrıca bir uzmana başvurduğunuzda tuttuğunuz notlar, ilk görüşmeyi çok daha verimli kılar. Psikolog seçerken nelere bakacağınızı merak ediyorsanız Sakarya'da psikolog seçerken dikkat edilecekler yazısı yol gösterebilir.

Serdivan'da ya da online destek almak isterseniz ne yapabilirsiniz?

Kendi başınıza denediğiniz hâlde zorlanmaya devam ediyorsanız, bunu bir sonraki adımın işareti olarak görebilirsiniz. Serdivan'daki ofisimde yüz yüze, Türkiye'nin her yerinden ve yurt dışından ise online görüşmeler yapıyorum. İlk görüşmede neler denediğinizi, neyin işe yarayıp neyin yaramadığını birlikte konuşuruz. Görüşmeler yaklaşık 50 ile 60 dakika sürer ve sıklığı ihtiyacınıza göre birlikte belirleriz.

Yurt dışında yaşıyorsanız görüşme saatini Türkiye saatine göre birlikte planlarız; Türkiye saati yıl boyu UTC+3'tür. İlk görüşmeye gelirken bu yazıdaki dört haftalık planın notlarını getirmeniz, birlikte daha hızlı yol almamızı sağlar.

İhtiyacınız psikiyatrik bir değerlendirme ya da ilaç gerektiriyorsa sizi psikiyatri hekimine yönlendiririm. Hafif ve orta düzey zorlanmalarda ise kendi kendine yardım becerilerinizi güçlendiren, size özgü bir çalışma planı kurabiliriz. Yetişkinlerle yürüttüğüm psikolojik danışmanlık çalışmaları hakkında bilgi alabilir, hazır hissettiğinizde randevu ve iletişim sayfasından ilk görüşmeyi planlayabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Psikolog olmadan iyileşmek mümkün mü?

Bazı durumlarda evet. Hafif, yeni başlamış ve belirgin bir tetikleyicisi olan zorlanmalar zamanla, sosyal destekle ve düzenli kendi kendine yardımla hafifleyebilir. Ancak belirtiler haftalardır sürüyor, ağırlaşıyor ya da gündelik hayatınızı bozuyorsa tek başına çalışmak çoğu zaman yetmez. Kendinize zarar verme düşüncesi varsa hemen 112'yi arayın.

Kendi kendine yardımı ne kadar süre denemeliyim?

Seçtiğiniz iki üç adımı en az iki hafta düzenli uygulamak ve dört haftanın sonunda gidişatı değerlendirmek makul bir çerçevedir. Bu sürede hiçbir değişiklik yoksa ya da kötüleşme varsa bir uzmanla konuşun. Belirtiler hızla ağırlaşırsa ya da güvenliğiniz tehlikeye girerse dört haftayı beklemeyin, hemen yardım isteyin.

Rehberli kendi kendine yardım nedir?

Rehberli kendi kendine yardım, bir çalışma kitabı ya da çevrim içi programla kendi başınıza çalışırken bir uzmanın kısa görüşmelerle gidişatı izlemesidir. İngiltere'deki NICE kılavuzu, hafif depresyonda ilk seçenek olarak bu yaklaşımı öneriyor. Uzmanın geri bildirimi, çalışmayı sürdürmenizi ve yöntemi kendinize uyarlamanızı kolaylaştırır.

İnternetteki ruh sağlığı testleri tanı koyar mı?

Hayır, çevrim içi testler tanı koymaz; en fazla bir tarama ya da yönlendirme işlevi görür. Yüksek bir sonuç sizde bir bozukluk olduğu anlamına gelmez, düşük bir sonuç da her şeyin yolunda olduğunu kanıtlamaz. Sonucu bir uzmanla konuşmak, testten gerçekten yararlanmanın yoludur.

Ne zaman kendi başıma denemeden hemen yardım almalıyım?

Kendinize zarar verme düşüncesi, başkalarının duymadığı sesler duymak, günlerce uyumadan aşırı taşkın hissetmek, madde yoksunluğu belirtileri ya da şiddet riski varsa beklemeyin. Bu durumlarda 112 Acil Çağrı'yı arayın ya da psikiyatri hekimine başvurun. Şiddet ya da istismar yaşıyorsanız ALO 183 hattından da destek isteyebilirsiniz.

Psikolojik danışmanlığa başlarsam kendi başıma yaptıklarım boşa mı gider?

Hayır, boşa gitmez. Denediğiniz yöntemler, neyin işe yarayıp neyin yaramadığını gösteren değerli bir bilgidir. Görüşmelerde bu deneyimden yola çıkarak size özgü bir plan kurabilirsiniz. Psikolojik danışmanlığın amacı da zamanla kendi kendinize yetebilmenizi sağlamaktır; seanslar arasında yaptığınız çalışmalar bu sürecin parçası olur.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 4 Kasım 2020 Son güncelleme: 31 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73