Beyin Güçlendirme Egzersizleri: Bilim Ne Diyor, Ne Demiyor?

1 Kasım 2018Güncelleme: 30 Ekim 202616 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (22 bölüm)
  1. Beyin güçlendirme egzersizleri gerçekten işe yarar mı?
  2. Beyin güçlendirme egzersizleri tam olarak neyi hedefler?
  3. Nöroplastisite her egzersizin işe yaradığı anlamına gelir mi?
  4. Bilişsel rehabilitasyon ile ticari beyin programları aynı şey midir?
  5. Bilim beyin güçlendirme egzersizleri hakkında ne söylüyor?
  6. Eğitilen beceri günlük yaşama yansır mı?
  7. Dikkat eksikliği tanısı olan çocuklarda kanıt ne gösteriyor?
  8. Yetişkinlerde ve yaşlılarda Dünya Sağlık Örgütü ne öneriyor?
  9. Beyin güçlendirme egzersizlerinden daha güçlü kanıtlı seçenekler var mı?
  10. Yaşlı bir yakınınız için neler yapabilirsiniz?
  11. Öğrenmeyi gerçekten kolaylaştıran yöntemler var mı?
  12. Hedefinize göre hangi yolun kanıtı daha güçlü?
  13. Bir beyin egzersizi programının reklamına nasıl bakarsınız?
  14. Sık duyulan iddialar kanıtla ne kadar örtüşüyor?
  15. Beyin güçlendirme egzersizlerinin görünmeyen maliyetleri nelerdir?
  16. Egzersiz aramak yerine ne zaman değerlendirme gerekir?
  17. Bir psikolog bu soruya nasıl yaklaşır?
  18. GETAP® bu tablonun neresinde durur?
  19. Bu kümedeki diğer yazılar hangi soruları yanıtlıyor?
  20. Beyin güçlendirme egzersizleri konusunda karar verirken nasıl bir yol izlersiniz?
  21. Serdivan'dan nasıl başvurursunuz?
  22. Sıkça sorulan sorular
Beyin Güçlendirme Egzersizleri: Bilim Ne Diyor, Ne Demiyor?
Kısaca

Beyin güçlendirme egzersizleri çoğunlukla eğitilen göreve özgü performansı artırır. Günlük yaşama, okul başarısına ya da genel zekâya yayılma kanıtı ise zayıftır. Dikkat eksikliği tanısı olan çocuklarda kör değerlendirmelerde etki sınırlı kalmıştır. DSÖ yaşlı yetişkinlerde bilişsel eğitimi koşullu, fiziksel etkinliği ise güçlü önerir. Programı seçmeden önce kanıtı sorgulayın, şüphede değerlendirme isteyin.

Beyin güçlendirme egzersizleri gerçekten işe yarar mı?

Kısmen. Beyin güçlendirme egzersizleri, çalıştığınız göreve yönelik performansı çoğunlukla artırır. Ancak bu kazancın günlük yaşama, okul başarısına ya da genel zekâya yayıldığına dair kanıt zayıftır. Dolayısıyla bu egzersizlere mucize gözüyle değil, sınırlı bir araç gözüyle bakmak daha doğrudur.

Serdivan'daki görüşmelerimde aileler ve yetişkinler benzer bir soru getirir: Zihni güçlendiren bir program var mı? Bu soru haklı bir ihtiyaçtan doğar. Çocuğunun dikkatini toplamakta zorlandığını gören aile ya da unutkanlıktan yakınan yetişkin, somut bir yol arar. Ancak beyin güçlendirme ifadesi çoğunlukla gündelik ve ticari bir dildir. Bilimdeki karşılığı bilişsel eğitimdir.

Beyin egzersizi pazarı çoğunlukla umut satar: hızlı bir çözüm, ölçülebilir bir ilerleme ve bilimsel bir görünüm. Umut meşrudur. Pazarlama dili ise çoğu zaman kanıttan hızlı koşar. Bu yüzden kanıtın ne söylediğine bakmak, hem aileyi hem de yetişkini gereksiz bir hayal kırıklığından ve harcamadan korur.

Bu yazıda adı beyin güçlendirme, zihin egzersizi ya da bilişsel eğitim olan programlar için kanıtın ne söylediğini ve neyi söylemediğini sade bir dille anlatıyorum. Önce kavramı açıyorum, ardından hakemli çalışmalara ve Dünya Sağlık Örgütü önerilerine bakıyorum. Sonunda bir programı değerlendirirken sorabileceğiniz soruları veriyorum.

Beyin güçlendirme egzersizleri tam olarak neyi hedefler?

Bu egzersizler genellikle bilişsel işlevleri hedefler: dikkat, çalışma belleği, işlem hızı, planlama ve problem çözme. Aşağıdaki tablo bu alanları ve egzersizlerde sık kullanılan görevleri özetliyor.

Bilişsel alanlar ve egzersizlerde sık kullanılan görevler
Bilişsel alanGündelik yaşamdaki karşılığıEgzersizlerde sık kullanılan görev
DikkatDerste, işte ya da yolda odağı korumakBelirli bir uyarana tepki verme, dikkat dağıtıcıları görmezden gelme
Çalışma belleğiBir telefon numarasını ya da yönergeyi aklında tutup kullanmakSıra hatırlama ve “n geri” görevleri
İşlem hızıBilgiyi hızlı okumak, eşleştirmek ve yanıtlamakZamanlı eşleştirme ve tepki süresi görevleri
Planlama ve esneklikİşleri sıraya koymak, plan değişince uyum sağlamakBulmacalar ve kural değiştiren görevler
Uzun süreli bellekÖğrendiğini günler sonra hatırlamakEşleştirme ve hafıza oyunları

Bu görevlerin her biri ölçülebilir ve eğitilebilir. Asıl soru, eğitilen görevdeki ilerlemenin ikinci sütundaki gerçek yaşama geçip geçmediğidir.

Nöroplastisite her egzersizin işe yaradığı anlamına gelir mi?

Hayır. Nöroplastisite, beynin deneyimle ve öğrenmeyle değişebildiğini anlatan gerçek bir bilimsel olgudur. Piyano çalışan birinin parmak becerisi gelişir, yeni bir dil öğrenen kişi o dilde ilerler. Ancak bu, her egzersizin her beceriyi geliştireceği anlamına gelmez. Beyin çalışılan şeyde ustalaşır. Çalışılmayan alanda da aynı gelişmeyi göstermesi için ayrı bir kanıt gerekir.

Tanıtımlarda “beyniniz esnektir” cümlesi çoğu zaman bir sonraki cümleye köprü olur: “bu yüzden bizim programımız işe yarar”. Aradaki geçiş bilimsel olarak otomatik değildir. Esneklik bir olasılıktır. Hangi etkinliğin hangi sonucu doğurduğunu ise deney gösterir.

Bilişsel rehabilitasyon ile ticari beyin programları aynı şey midir?

Hayır, ikisi farklı alanlardır. Bilişsel rehabilitasyon, inme ya da beyin hasarı gibi durumlardan sonra uzman gözetiminde, kişiye özel planlanan klinik bir çalışmadır. Ticari beyin güçlendirme programları ise çoğunlukla geniş bir kitleye seslenir ve tanı gerektirmeyen bir vaat sunar. Bu yazı birincisini değil, ikincisini konu alır.

Ayrım önemlidir, çünkü bir alandaki bulgu ötekine kendiliğinden geçmez. Klinik bir ortamda bir hasta için uygun olan çalışma, sağlıklı bir ilkokul öğrencisinin ödev düzenini düzeltmek için aynı etkiyi taşımayabilir. Bu yüzden “bilimsel temelli” ifadesini gördüğünüzde hangi alanın hangi kanıta dayandığını sorun.

Bilim beyin güçlendirme egzersizleri hakkında ne söylüyor?

Psychological Science in the Public Interest dergisinde yayımlanan kapsamlı bir derleme bu soruyu sistemli biçimde inceledi. Daniel Simons ve arkadaşları, bilinen beyin eğitimi şirketlerinin kendi sitelerinde andığı hakemli çalışmaları değerlendirdi. Derlemenin ana bulguları üç başlıkta özetlenebilir:

  • Eğitilen görev: Beyin eğitimi programlarının eğitilen görevlerdeki performansı artırdığına dair kapsamlı kanıt vardır
  • Benzer görevler: Eğitilen göreve yakın görevlerde kanıt daha azdır
  • Uzak görevler ve günlük yaşam: Uzak görevlerde ve gündelik bilişsel performansta gelişme için çok az kanıt vardır

Yazarlar ayrıca yayımlanan müdahale çalışmalarının çoğunda tasarım ya da analiz açısından ciddi eksikler buldu. İncelenen çalışmaların hiçbiri, gündelik yaşamdaki yararı göstermek için gereken iyi uygulamaların tamamına uymuyordu. Bu nedenle derleme, kanıtın zayıf olduğunu söyler. Yararın olmadığını söylemez. Kanıtın yokluğu ile yokluğun kanıtı aynı şey değildir.

Bilim insanları da bu konuda tek ses değildir. Bir grup uzman, beyin oyunlarının bilişi geliştirmek için bilimsel dayanağı olmadığını bildiren bir uzlaşı metni yayımlamıştı. 133 bilim insanı ve uygulayıcıdan oluşan başka bir grup ise literatürün geniş yararlar gösterdiğini ileri sürdü. Derlemenin yazarları bu ayrılığın büyük ölçüde farklı kanıt ölçütlerinden doğduğunu öne sürer.

Eğitilen beceri günlük yaşama yansır mı?

Bilimde bu sorunun adı aktarım ya da transferdir. Bir örnek düşünün: Sudoku çözmeyi haftalarca çalışan biri sudokuda belirgin biçimde iyileşir. Yakın bir bulmaca türünde de ilerleyebilir. Ancak aynı kişinin vergi hesabında, trafikte ya da bir roman okurken daha dikkatli olması kendiliğinden gelmez.

Beyin eğitimi tartışmasının özü tam bu noktadadır. Eğitilen görevde gelişme neredeyse her çalışmada ortaya çıkar, çünkü pratik yapan herkes o işte ustalaşır. Aktarımı kanıtlamak ise daha zordur. Titiz çalışmalar bu yüzden eğitilmeyen görevleri ve gündelik işlevi de ölçer. Ayrıca katılımcıların beklentisi sonucu etkilemesin diye karşılaştırma grupları kullanır.

Aktarımı gösteren bir çalışmada şu noktalara bakarsınız:

  • Eğitimin dışında kalan görevlerde de ölçüm yapan bir tasarım
  • Etkin bir karşılaştırma grubu
  • Sonucu bağımsız bir ekibin değerlendirmesi
  • Etkinin eğitimden sonra da sürüp sürmediğini izleyen bir takip

Pratikte bu, bir programı denemenin boşuna olduğu anlamına gelmez. Sorun, programın size neyi vaat ettiği ile kanıtın neyi gösterdiği arasındaki farktır.

Dikkat eksikliği tanısı olan çocuklarda kanıt ne gösteriyor?

Bir meta-analiz, bilişsel eğitimin dikkat eksikliği tanısı konan çocuklar üzerindeki etkisini randomize kontrollü çalışmalar üzerinden inceledi. Cortese ve Avrupa DEHB Kılavuz Grubu'ndaki arkadaşları, 759 çocuğu kapsayan 16 çalışmayı birleştirdi. Sonuçlar şöyle özetlenebilir:

  • Eğitime yakın değerlendiricilerin, örneğin ebeveynlerin puanlarında toplam belirtiler için küçük ile orta arası bir fark ortaya çıktı (etki büyüklüğü 0,37)
  • Eğitimden habersiz yani kör değerlendiricilerde fark azaldı (0,20) ve dikkatsizlik için istatistiksel olarak anlamlı olmadı
  • Laboratuvar bellek testlerinde anlamlı bir ilerleme vardı
  • Akademik performansta istatistiksel olarak anlamlı bir fark çıkmadı

Etki büyüklüğü, iki grup arasındaki farkın ne kadar büyük olduğunu gösteren bir ölçüdür. Yaklaşık 0,2 küçük, 0,5 orta, 0,8 büyük farka denk gelir. Bu yüzden 0,37 küçük ile orta arasında, 0,20 ise küçük bir farktır.

Programı bilen kişi sonucu daha olumlu görebilir. Bu insani bir eğilimdir ve araştırmacılar bu yüzden kör ölçümlere özel önem verir. Yazarlara göre bilişsel eğitimin DEHB belirtileri üzerindeki etkisi kör ölçümlerde sınırlıdır. Üstelik yalnızca çalışma belleğini hedefleyen eğitimin belirtilere etkisi ortaya çıkmadı. Birden fazla süreci hedefleyen yaklaşımlar etkiyi klinik belirtilere taşımayı kolaylaştırabilir, ancak bunu doğrulamak için yeni çalışmalar gerekir.

Bu sonuçlar, tanı konmuş çocuklarda tedavi planının hekimde olduğunu değiştirmez. Egzersiz programı bu planın yerini almaz. Hekimin bilgisi dahilinde, ek bir etkinlik olarak konuşulabilir.

Tanı konmamış ama dikkat sorunu yaşayan çocuklar için de benzer bir ilke geçerlidir. Önce sorunun kaynağını anlamak gerekir, çünkü dikkat dağınıklığı uykusuzluktan, kaygıdan, öğrenme güçlüğünden ya da işitme ve görme sorunlarından doğabilir. Kaynak belli olmadan seçilen bir egzersiz, yanlış hedefe çalışmak anlamına gelebilir.

Yetişkinlerde ve yaşlılarda Dünya Sağlık Örgütü ne öneriyor?

Dünya Sağlık Örgütü'nün (DSÖ) bilişsel gerilemenin ve bunamanın riskini azaltmaya yönelik kılavuzu, bu konuda uluslararası ölçekte başvurulan resmî bir kaynaktır. Kılavuzun ikinci baskısı, bilişsel eğitimin normal bilişe sahip ya da hafif bilişsel bozukluğu olan yaşlı yetişkinlere sunulabileceğini söyler. Ancak öneriyi koşullu olarak derecelendirir ve kanıtın güvenini düşük bulur.

DSÖ kılavuzunda bilişsel eğitim ve fiziksel etkinlik
KonuKimler içinÖneri gücüKanıtın güveni
Bilişsel eğitim sunulabilirNormal bilişe sahip ya da hafif bilişsel bozukluğu olan yaşlı yetişkinlerKoşulluDüşük
Fiziksel etkinlik tavsiyesiNormal bilişe sahip yetişkinlerGüçlüOrta
Fiziksel etkinlik tavsiyesiHafif bilişsel bozukluğu olan yetişkinlerKoşulluDüşük

Kılavuz ayrıca bilişsel uyarım etkinliklerine katılımın teşvik edilebileceğini söyler. Bu öneri de koşulludur ve kanıtın güveni çok düşüktür. Tablo, bilişsel eğitimin işe yaramadığını değil, önerinin güçlü olmadığını gösterir. “Sunulabilir” demek “herkese öneriyoruz” demek değildir. Üstelik bu kılavuz bunamanın riskini azaltmaya yöneliktir. Çocuklardaki dikkat sorunlarını ya da okul başarısını konu alan bir belge değildir.

Beyin güçlendirme egzersizlerinden daha güçlü kanıtlı seçenekler var mı?

Evet, en güçlü kanıta sahip seçeneklerden biri sıradan bir şeydir: hareket. Dünya Sağlık Örgütü kılavuzu, normal bilişe sahip yetişkinler için fiziksel etkinliği güçlü bir öneri olarak sunar ve kanıtın güvenini orta olarak değerlendirir. Bilişsel eğitimle karşılaştırıldığında hem öneri gücü hem de kanıt güveni daha yüksektir.

Çocuklar ve gençler için DSÖ'nün fiziksel etkinlik kılavuzu, 5 ile 17 yaş arasında haftanın ortalamasında günde en az 60 dakika, orta ile yüksek şiddette ve ağırlıklı olarak aerobik etkinlik önerir. Kılavuzu özetleyen makale, bu etkinliğin yararları arasında bilişsel sonuçları, yani akademik performansı ve yürütücü işlevleri de sayar.

  • Çocuk ve gençlerle açık havada oyun, bisiklet, yüzme ya da takım sporu
  • Yetişkinlerle düzenli tempolu yürüyüş ya da sevdiğiniz bir spor
  • Hareketi tek seferlik bir program olarak değil, haftalık bir alışkanlık olarak kurmak

Uyku düzeni, kaygı ve stres de dikkat ile belleği doğrudan etkiler. Serdivan'daki görüşmelerimde dikkat şikâyetinin altında sık sık yetersiz uyku, kaygı ya da yoğun stres buluyorum. Bu nedenle bir egzersiz programına başlamadan önce bu zemini kontrol etmek çoğu zaman daha temel bir adımdır.

Yaşlı bir yakınınız için neler yapabilirsiniz?

Yaşlanan bir anne, baba ya da eş için “beyin egzersizi” aramak çok yaygındır. Dünya Sağlık Örgütü kılavuzunun söylediği, beklentiyi doğru yere koymanıza yardım eder. Fiziksel etkinlik için öneri güçlüdür, bilişsel eğitim için ise koşulludur. Dolayısıyla önceliği hareket almalıdır.

  • Tempolu yürüyüş ya da hafif egzersizi günlük yaşamın sabit bir parçası yapın
  • Sevdiği sosyal etkinlikleri, ziyaretleri ve uğraşları sürdürmesine destek olun
  • Bellek yakınmaları günlük işleri aksatıyorsa bir hekimden değerlendirme isteyin
  • Keyif alıyorsa bulmaca ve oyunlara engel olmayın, ancak bunların tek başına koruyucu olduğunu beklemeyin

Yakınınızı suçlayıcı bir dille uyarmayın. “Yine unuttun” cümlesi kaygıyı artırır ve unutkanlığı daha görünür kılar. Bunun yerine birlikte yürüyüşe çıkmayı ya da hekim randevusunu birlikte planlamayı önerin.

Öğrenmeyi gerçekten kolaylaştıran yöntemler var mı?

Evet, üstelik bunlar bir program satın almayı gerektirmez. Dunlosky ve arkadaşları öğrencilerin kullandığı on öğrenme tekniğini inceledi. Her tekniğin yararını, farklı öğrenciler, materyaller ve görevler için ne kadar geçerli olduğuna göre derecelendirdi. En yüksek yararlı bulunan iki teknik şunlardı:

  • Kendini yoklama: Konuyu yeniden okumak yerine kitabı kapatıp hatırladıklarınızı yazmak ya da soruları yanıtlamak
  • Aralıklı tekrar: Çalışmayı tek seferde yığmak yerine günlere ve haftalara yaymak

Aynı derleme, öğrencilerin sık başvurduğu iki yöntemin, yani altını çizmenin ve konuyu yeniden okumanın, performansı tutarlı biçimde artırmadığını belirtir. Bu bulgu, beyin egzersizi programlarının vaadini daha ucuz ve kanıtlı bir yolla karşılar: Öğrenmeyi gerçek öğrenme görevleri üzerinden güçlendirmek.

Okul çağındaki bir çocuk için pratik bir örnek şudur: Hafta sonu bir konunun özetini yeniden okumak yerine, çocuğa konuyu size anlatmasını ya da on soruluk küçük bir yoklama yapmasını önerin. Böylece çalışma, bilgiyi geri çağırma üzerinden ilerler.

Hedefinize göre hangi yolun kanıtı daha güçlü?

Aynı program her hedef için aynı kanıta sahip değildir. Aşağıdaki tablo üç yaygın hedefi, bu yazıda andığım kaynaklara göre önce bakılacak yolla ve egzersiz programının durumuyla yan yana koyuyor.

Hedefe göre önce bakılacak yollar
HedefÖnce bakılacak yolEgzersiz programının durumu
Okul başarısını artırmakKendini yoklama ve aralıklı tekrarEğitilen görevlerin okul başarısına yayıldığına dair kanıt zayıf
Dikkat sorununu anlamak ve desteklemekÖnce değerlendirme; uyku, kaygı ve hareketin gözden geçirilmesiDEHB tanılı çocuklarda kör ölçümlerde etki sınırlı
Yaşlılıkta bilişsel sağlığı korumakDüzenli fiziksel etkinlik, gerekirse hekim değerlendirmesiBilişsel eğitim için öneri koşullu, kanıt güveni düşük

Tablonun mesajı programların değersiz olduğu değildir. Önceliğin, önce bakılacak yollara verilmesi gerektiğidir. Bunların bir kısmı daha ucuzdur ve kanıtı da daha güçlüdür. Program bu yolların yerine değil, gerekirse yanına eklenebilir.

Bir beyin egzersizi programının reklamına nasıl bakarsınız?

Bir programın tanıtımını okurken bilim insanlarının kanıt değerlendirirken sorduğu soruları siz de sorabilirsiniz. Aşağıdaki sıra, tanıtım metninin arkasında ne olduğunu görmenize yardım eder:

  1. Hangi çalışma: Tanıtımda adı geçen çalışmayı bulun ve hakemli bir dergide yayımlanıp yayımlanmadığına bakın
  2. Katılımcılar kimdi: Katılımcıların yaşı ve durumu sizinkine benziyor mu, kontrol edin
  3. Karşılaştırma var mı: Programı alanları, başka bir etkinlik yapan ya da hiçbir şey yapmayan bir grupla kıyaslayan bir çalışma olup olmadığına bakın
  4. Eğitilmeyen görevler ölçülmüş mü: Yalnızca programın kendi oyunlarındaki ilerleme yeterli kanıt sayılmaz
  5. Günlük işlev ölçülmüş mü: Okul notu, ödev süresi ya da iş performansı gibi gerçek yaşam göstergelerini arayın
  6. Kim yürüttü: Çalışmayı ürünü satan şirket mi yaptı, bağımsız bir ekip mi, öğrenin
  7. Etki ne kadar büyük ve ne kadar sürdü: Küçük ve kısa süreli bir fark uzun süreli bir yatırımı haklı çıkarmayabilir

Örnek senaryo: Kurgusal bir uygulamanın tanıtımında “iki haftada dikkatiniz iki katına çıkıyor” yazıyor. Dipnot, ölçümün uygulamanın kendi dikkat oyunuyla yapıldığını söylüyor. Yani ölçülen şey, programın kendi görevindeki ilerleme. Bu bir yalan değildir. Ancak cümle, okulda ya da işte dikkatin iki katına çıktığı izlenimini yaratır ve kanıt bunu göstermez.

“Mucize”, “hemen sonuç”, “her yaşa uygun” ya da “hastalığı ortadan kaldırır” gibi ifadeler de uyarı işaretidir. Bilimsel bir bulgu bu kadar kesin konuşmaz. Bir programın yararı olabilir. Ancak yararı kanıtlamak, onu satmaktan daha zordur.

Sık duyulan iddialar kanıtla ne kadar örtüşüyor?

Tanıtımlarda ve sohbetlerde sık duyduğum dört iddiayı, yukarıdaki kaynakların söylediğiyle yan yana koyuyorum.

Sık duyulan iddialar ve kanıtın söylediği
İddiaKanıtın söylediğiKaynak
Günde kısa bir oyun zekâyı artırırEğitilen görevde gelişme olağandır. Genel zekâya ve gündelik bilişe yayılma için kanıt zayıftırSimons ve arkadaşları
Program bittiğinde çocuğun dikkat sorunu geçerKör değerlendirmelerde DEHB belirtilerine etki sınırlı kalmış, akademik performansta anlamlı fark çıkmamıştırCortese ve arkadaşları
Yaşlılarda bunamayı önlerBilişsel eğitim koşullu ve düşük güvenli bir öneridir. Fiziksel etkinlik için öneri daha güçlüdürDSÖ kılavuzu
Bulmaca çözmek ve okumak beyni genç tutarDSÖ, bilişsel uyarım etkinliklerine katılımın teşvik edilebileceğini söyler. Öneri koşulludur ve kanıtın güveni çok düşüktürDSÖ kılavuzu

Satırların ortak mesajı aynıdır: Egzersiz bir şeyi iyileştirebilir, ancak vaat edilen kadar geniş bir alana yayıldığına dair kanıt yoktur. Bu, bir programın hiç işe yaramadığını kanıtlamaz. Yalnızca iddianın kanıttan büyük olduğunu gösterir. Tanıtımlarda bu dört iddianın hepsi, “bilimsel olarak kanıtlanmıştır” gibi tek bir cümleyle sunulabilir. Oysa kanıt, her iddia için ayrı bir soru sorulmasını gerektirir.

Beyin güçlendirme egzersizlerinin görünmeyen maliyetleri nelerdir?

İlk bakışta zararsız görünen bir uygulamanın da bedeli olabilir. Bu bedel yalnızca para değildir:

  • Zaman: Haftalarca süren günlük egzersiz, çocuğun oyun, spor ve dinlenme zamanından alır
  • Para: Uzun vadeli üyelikler aile bütçesini zorlayabilir
  • Motivasyon: Zorla yaptırılan egzersiz çocukta öğrenmeye karşı isteksizlik yaratabilir
  • Yanlış umut: Sonuç gelmediğinde aile ve çocuk hayal kırıklığı yaşar
  • Asıl desteğin ertelenmesi: Değerlendirme gerektiren bir durum tek başına egzersizle yönetilmeye çalışılırsa gerekli destek gecikebilir

Bunları saymak egzersizi yasaklamak için değildir. Amaç, kararı bilinçli vermektir. Hedefiniz net, beklentiniz gerçekçi ve çıkış planınız hazırsa, deneyip sonucu izlemek makul bir tercih olabilir. Çocuk programdan keyif alıyorsa bu da bir değerdir. Yeter ki bu keyif, kanıt bulunmayan bir yararın yerini tutmasın.

Egzersiz aramak yerine ne zaman değerlendirme gerekir?

Bazı durumlarda doğru adım bir egzersiz programı değil, değerlendirmedir. Aşağıdaki işaretler bir uzmana başvurmak için iyi bir nedendir:

  • Çocuğun dikkat sorunu okulda ve evde en az birkaç aydır sürüyor ve ders başarısını ya da arkadaşlıklarını zorluyor
  • Okuma, yazma ya da matematikte yaşıtlarından belirgin biçimde geride kalıyor
  • Yetişkinde unutkanlık günlük işleri, işi ya da güvenliği aksatıyor
  • Dikkat ya da bellek sorununa uyku bozukluğu, yoğun kaygı veya çökkün ruh hali eşlik ediyor
  • Bir yakınınız unutkanlığınızı sizden önce fark etmiş

Çocuklar için ilk adım çoğunlukla çocuk doktoru ya da aile hekimi ve okul rehberlik servisidir. Gerektiğinde çocuk ve ergen psikiyatrisi devreye girer. Psikolog ise gelişim öyküsü, gözlem, ölçekler ve psikolojik testler yoluyla değerlendirmeye katkı verir. Ancak tıbbi tanı koymaz ve ilaç yazmaz.

Çocuklarla çalışmamı çocuk psikolojisi sayfasında anlatıyorum. Hangi kapıyı çalacağınızdan emin değilseniz ne zaman psikolog desteği gerekir rehberi yol gösterir.

Bir psikolog bu soruya nasıl yaklaşır?

Bir program önermeden önce sorunun kaynağına bakarım. Dikkatiniz ya da çocuğunuzun dikkati neden dağılıyor, bellek yakınması hangi dönemde başladı, gün içinde neler değişti? Bu sorular çoğu zaman uykuya, kaygıya, yüke ya da öğrenme farklılıklarına çıkar. Serdivan'daki görüşmelerimde ilk adım bu tabloyu netleştirmektir.

  • Gelişim ve yaşam öyküsünü, günlük düzeni ve uyku-uyanıklık ritmini konuşmak
  • Gerekirse ölçekler ve psikolojik testlerle dikkat, bellek ve öğrenme profilini görmek
  • Aile ve okul gözlemlerini bir araya getirmek
  • Hekim değerlendirmesi gereken bir durum varsa yönlendirmek
  • Sonra, ihtiyaç varsa, hangi çalışmaların anlamlı olabileceğini birlikte konuşmak

Bu sıra bilerek programla başlamaz. Hedef belli olmadan seçilen bir program, ölçülecek bir şey bırakmaz. Hedef belli olduğunda ise programın işe yarayıp yaramadığına siz de bakabilirsiniz.

GETAP® bu tablonun neresinde durur?

GETAP® (Gelişim Takip Programı) için uygulayıcı ve yetki belgesine sahibim. Bu yazıdaki bulgular bilişsel egzersiz programları için genel bir çerçevedir. Yazı, GETAP dahil hiçbir programın etkinliği hakkında iddia ileri sürmez.

GETAP bir gelişim takip programıdır. Tanı koymaz, tedavi değildir ve hekimin ya da uzmanın değerlendirmesinin yerini almaz. Yapısını ve nasıl işlediğini kendi sayfasında anlatıyorum. Bir programı değerlendirirken aynı soruları ona da sormanızı öneririm: Hedefi nedir, neyi ölçer ve neyi vaat etmez?

Bu kümedeki diğer yazılar hangi soruları yanıtlıyor?

Bu yazı konunun genel çerçevesini çiziyor. Ayrıntısını merak ettiğiniz alanlar için diğer yazılara geçebilirsiniz:

Hangi yazıdan başlarsanız başlayın, bu yazıdaki soruları yanınızda taşımanız işinize yarar. Çünkü her programın tanıtımı farklı görünse de kanıt sorusu aynı kalır.

Beyin güçlendirme egzersizleri konusunda karar verirken nasıl bir yol izlersiniz?

Bir programı seçmek ya da reddetmek zorunda hissetmeyin. Aşağıdaki yol, kararınızın bilgiye dayanmasını sağlar:

  1. Hedefi somutlaştırın: “Zihnim güçlü olsun” yerine “ödev süresi kısalsın” ya da “okuduğumu hatırlayayım” gibi ölçülebilir bir hedef seçin
  2. Zemini kontrol edin: Uyku, hareket, görme ve işitme, kaygı ve stres düzeyine bakın
  3. Gerekiyorsa değerlendirme isteyin: Sorun ısrarlıysa program aramadan önce bir uzmana danışın
  4. Öğrenme yöntemlerini deneyin: Kendini yoklama ve aralıklı tekrar gibi kanıtlı tekniklerle başlayın
  5. Programı sorgulayın: Reklam okuma sorularını programa yöneltin ve yazılı yanıt isteyin
  6. Deneme süresi belirleyin: Uzun sözleşmeler yerine kısa ve çıkışı kolay bir deneme tercih edin
  7. Gözleyin ve not alın: Başlangıçta ve birkaç ay sonra ödev süresini, hatırlamayı ve ruh halini karşılaştırın
  8. Karar verin: Gözleminiz bir fark göstermiyorsa bırakmak bir başarısızlık değildir

Serdivan'dan nasıl başvurursunuz?

Yüz yüze görüşmelerin yapıldığı tek ofis Serdivan'dadır: Koç City Plaza, İstiklal Mahallesi, Muhsin Yazıcıoğlu Bulvarı, 54050 Serdivan, Sakarya. Görüşmeleri pazartesi ile cumartesi günleri 09.00 ile 20.00 arasında randevuyla yaparım. Türkiye'nin her yerinden ve yurt dışından online görüşme de mümkündür. Ücret ve ödeme bilgisini randevudan önce açıkça paylaşırım.

Telefon ve WhatsApp randevu hattı 0555 030 37 73'tür. Ayrıntılar için randevu ve iletişim sayfasına bakabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Beyin güçlendirme egzersizleri zekâyı artırır mı?

Kanıtlar bunu güçlü biçimde desteklemez. Egzersizler çoğunlukla çalıştığınız göreve özgü performansı artırır. Genel zekâya ya da günlük bilişsel işleve yayılma konusunda kanıt zayıftır ve birçok çalışmanın tasarımında ciddi eksikler vardır. Bu nedenle zekâyı artırma vaadi taşıyan reklamlara ve tanıtım cümlelerine temkinli yaklaşın.

Beyin egzersizleri dikkat eksikliğinin yerine geçer mi?

Hayır. Bilişsel eğitim çalışmalarının bir meta-analizinde kör değerlendirmelerde DEHB belirtileri üzerindeki etki sınırlı kaldı ve akademik performansta anlamlı fark çıkmadı. Tanı ve tedavi planı hekimdedir. Egzersiz programı bu planın yerini almaz; hekimin bilgisi dahilinde ek bir etkinlik olarak konuşulabilir.

Yaşlılarda beyin egzersizi bunamayı önler mi?

Önlediğini söylemek doğru olmaz. DSÖ kılavuzu bilişsel eğitimin normal bilişe sahip ya da hafif bilişsel bozukluğu olan yaşlı yetişkinlere sunulabileceğini belirtir. Ancak öneri koşulludur ve kanıtın güveni düşüktür. Fiziksel etkinlik için öneri daha güçlüdür. Bellek şikâyetiniz sürüyorsa bir hekime başvurun.

Hangi beyin egzersizi programını seçmeliyim?

Tek bir doğru program yoktur. Programın hedefini, bağımsız ve hakemli kanıtını, karşılaştırma grubuyla yapılmış çalışmalarını ve günlük işleve etkisini sorun. “Mucize” ya da “hemen sonuç” gibi ifadeler kullanan programlardan uzak durun. Karar vermeden önce kendi ya da çocuğunuzun durumunu bir uzmanla konuşmak yararlı olur.

Hangi etkinlikler bilişsel sağlığı daha çok destekler?

Fiziksel etkinlik en güçlü kanıta sahip seçeneklerden biridir. DSÖ, normal bilişe sahip yetişkinler için fiziksel etkinliği güçlü biçimde önerir. Çocuk ve gençler için kılavuz, düzenli hareketin bilişsel sonuçlara da katkı sağladığını belirtir. Yeni şeyler öğrenmek ve sosyal etkinlikler makuldür, ancak bunların kanıtı daha zayıftır.

GETAP bir beyin güçlendirme programı mıdır?

GETAP® (Gelişim Takip Programı), kendi adıyla bir gelişim takip programıdır. Tanı ya da tedavi aracı değildir ve hekimin planının yerini almaz. Bu yazı GETAP dahil hiçbir programın etkinliği hakkında iddia taşımaz. Uzman Psikolog Mert Pırıldar GETAP için uygulayıcı ve yetki belgesine sahiptir; ayrıntılar GETAP sayfasındadır.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 1 Kasım 2018 Son güncelleme: 30 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73