Çocuklarda Denge ve Koordinasyon: Motor Gelişim Nasıl Desteklenir

16 Temmuz 2019Güncelleme: 31 Ekim 202610 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (15 bölüm)
  1. Çocuklarda denge ve koordinasyon nasıl gelişir?
  2. Denge, koordinasyon ve motor beceri ne anlama gelir?
  3. Hangi duyular dengeyi birlikte yönetir?
  4. Görme ve dikkat koordinasyonu nasıl etkiler?
  5. Yaşlara göre motor gelişimde neler beklenir?
  6. Çocuklarda denge ve koordinasyon güçlüğü hangi işaretlerle kendini gösterir?
  7. Gelişimsel koordinasyon bozukluğu nedir?
  8. Çocuklarda denge ve koordinasyon için ne zaman uzmana başvurmalısınız?
  9. Denge programları ve bilgisayarlı oyunlar hakkında kanıt ne söylüyor?
  10. Çocuklarda denge ve koordinasyonu evde nasıl destekleyebilirsiniz?
  11. Hareket güçlüğü çocuğun özgüvenini nasıl etkiler?
  12. Okulda öğretmenle nasıl iş birliği yapabilirsiniz?
  13. GETAP® motor gelişim için bir tedavi midir?
  14. Bir psikolog bu süreçte nasıl destek olabilir?
  15. Sıkça sorulan sorular
Çocuklarda Denge ve Koordinasyon: Motor Gelişim Nasıl Desteklenir
Kısaca

Çocuklarda denge ve koordinasyon, beynin görme, iç kulak ve beden duyularından gelen bilgileri birleştirmesiyle adım adım gelişir ve hız çocuktan çocuğa değişir. Sık düşme, merdiven ve top oyunlarında belirgin güçlük ya da beceri kaybında önce çocuk hekimine, gerekirse fizyoterapiste ve ergoterapiste başvurun. Bilgisayarlı denge programlarının bağımsız kanıtı sınırlıdır; günlük hareketli oyun en doğal destektir.

Çocuklarda denge ve koordinasyon nasıl gelişir?

Çocuklarda denge ve koordinasyon, beynin gözlerden, iç kulaktaki denge sisteminden ve kaslarla eklemlerden gelen bilgileri birleştirmeyi öğrenmesiyle adım adım gelişir. Süreç bebeklikte baş kontrolüyle başlar; oturma, emekleme, yürüme, koşma ve zıplamayla sürer. Gelişim hızı çocuktan çocuğa değişir; belirgin gecikmede çocuk hekimi değerlendirme yapar.

Eski yazı, işitme, görme ve hareket sistemlerinin birlikte çalıştığı fikrinden yola çıkıyor ve programın bilgisayara bağlı bir denge tahtasıyla oynanan oyunlara dayandığını anlatıyordu. Yazı ayrıca dinleme becerileri geliştikçe beden duruşunun, göz takibinin ve koordinasyonun da düzeldiğini öne sürüyordu. Duyuların birlikte çalıştığı doğrudur. Ancak programa özgü bu etkileri gösteren bağımsız, hakemli bir çalışmaya ulaşamadım.

Denge, koordinasyon ve motor beceri ne anlama gelir?

Denge, bedeni hareketsizken ya da hareket ederken dik tutabilme becerisidir. Koordinasyon ise farklı beden bölümlerinin ve gözlerin bir hareketi akıcı biçimde birlikte yapabilmesidir. Örneğin top yakalarken gözler topu izler, eller doğru anda doğru yere uzanır ve beden dengesini korur.

Uzmanlar motor becerileri genellikle iki grupta ele alır. Kaba motor beceriler koşma, zıplama, tırmanma ve bisiklete binme gibi büyük kas gruplarını kullanan hareketlerdir. İnce motor beceriler ise kalem tutma, düğme ilikleme, makasla kesme ve küçük nesneleri kavrama gibi el ve parmak hareketlerini kapsar. Her iki grup da denge ve koordinasyonla yakından ilişkilidir.

Bu becerilerin arkasında bir de beden farkındalığı vardır. Uzmanlar buna propriosepsiyon der; gözünüz kapalıyken bile kolunuzun nerede olduğunu bilmenizi sağlayan duyudur. Beden farkındalığı zayıf olan bir çocuk, hareketlerini ayarlamakta ve kuvvetini dozlamakta zorlanabilir.

Hangi duyular dengeyi birlikte yönetir?

Dengeyi tek bir organ yönetmez. İç kulaktaki denge sistemi başın hareketini ve konumunu algılar. Gözler, çevreye göre nerede olduğumuzu gösterir. Kaslardan ve eklemlerden gelen bilgi ise beden bölümlerinin konumunu bildirir. Beyin bu üç kaynağı sürekli birleştirir ve gerekli düzeltmeleri anında yapar.

Eski yazıdaki güzel bir gözlem, ritmin hareketi etkilemesiydi: bir marşla yürürken adımlarımızın temposu, hareketli bir dans müziğindekinden farklıdır. Gerçekten de ses, görüntü ve hareket birbirini etkiler. Bu yüzden müzikle dans etmek, ritim tutarak yürümek ya da tekerlemeler eşliğinde oynamak, çocuklar için hem eğlenceli hem de hareketi zamanlamaya fırsat veren etkinliklerdir.

Kulak ile denge arasındaki bağı ve işitsel uyarım programlarının kanıtını Neurosound nedir yazısında ayrıca ele aldım.

Görme ve dikkat koordinasyonu nasıl etkiler?

Göz ile el arasındaki iş birliği, top yakalamaktan yazı yazmaya kadar pek çok hareketin temelidir. Bu yüzden görme sorunları da bir çocuğun sakar görünmesine yol açabilir. Sık sık göz kıran, kitaba çok yaklaşan, başını yana eğerek bakan ya da baş ağrısından yakınan bir çocukta göz muayenesi yaptırmak iyi bir adımdır.

Dikkat güçlükleri ile koordinasyon güçlükleri ise bazı çocuklarda bir arada görülebilir. Dikkati çabuk dağılan bir çocuk, hareketi planlamakta ve sırayla uygulamakta da zorlanabilir. Bu nedenle değerlendirmede hareketin yanında dikkati, dil gelişimini ve duygusal durumu da birlikte ele almak, daha doğru bir tablo çizmenizi sağlar.

Yaşlara göre motor gelişimde neler beklenir?

Dünya Sağlık Örgütü'nün çok merkezli motor gelişim çalışması, altı temel kaba motor beceri için sağlıklı çocukların büyük çoğunluğunun bu becerileri kazandığı yaş aralıklarını ortaya koymuştur. Bu aralıklar, gelişimdeki doğal çeşitliliğin ne kadar geniş olduğunu gösterir:

DSÖ'ye göre altı kaba motor becerinin kazanıldığı yaş aralıkları
BeceriYaklaşık yaş aralığı
Desteksiz oturma3,8 ile 9,2 ay
Destekle ayakta durma4,8 ile 11,4 ay
Eller ve dizler üzerinde emekleme5,2 ile 13,5 ay
Destekle yürüme5,9 ile 13,7 ay
Tek başına ayakta durma6,9 ile 16,9 ay
Tek başına yürüme8,2 ile 17,6 ay

Bazı çocuklar emekleme aşamasını hiç yaşamadan yürümeye geçebilir; bu tek başına bir sorun işareti değildir. Okul öncesi dönemde koşma, zıplama, tek ayak üzerinde durma, top atma ve yakalama gibi beceriler giderek incelir. İnce motor beceriler de aynı dönemde boya kalemini tutmaktan makasla kesmeye doğru ilerler.

Çocuklarda denge ve koordinasyon güçlüğü hangi işaretlerle kendini gösterir?

Her çocuk zaman zaman düşer ve çarpar. Önemli olan, güçlüğün yaşıtlarına göre belirgin olması, sürmesi ve günlük hayatı etkilemesidir. NHS'nin gelişimsel koordinasyon güçlüğü için sıraladığı işaretlerden bazıları şunlardır:

  • Oturma, emekleme ya da yürüme gibi basamaklara beklenenden biraz daha geç ulaşmak.
  • Küp üst üste koymak gibi koordinasyon isteyen oyuncaklarla oynamakta güçlük çekmek.
  • Çatal ve kaşık kullanmayı öğrenmekte zorlanmak.
  • Zıplama, koşma, top yakalama ya da tekmeleme gibi oyun alanı etkinliklerinde geride kalmak.
  • Merdiven inip çıkarken güçlük çekmek.
  • Yazı, çizim ve makas kullanımında yaşıtlarından geride kalmak; giyinmekte ve düğme iliklemekte zorlanmak.

Bu güçlükler çoğu zaman yalnızca hareketle sınırlı kalmaz. Çocuk beden eğitimi derslerinden ve oyunlardan kaçınabilir, çabuk yorulabilir ya da kendini yetersiz hissedebilir. Bu nedenle motor güçlüğü yalnızca bir beceri meselesi olarak değil, çocuğun özgüveni ve sosyal hayatıyla birlikte düşünmek gerekir.

Gelişimsel koordinasyon bozukluğu nedir?

Gelişimsel koordinasyon bozukluğu, dispraksi olarak da bilinir ve çocuğun fiziksel koordinasyonunu etkileyen bir durumdur. NHS'ye göre bu durumdaki çocuklar günlük etkinliklerde yaşlarından beklenenden daha az başarılı olabilir ve sakar görünebilir. Güçlük zihinsel yetersizlikle açıklanamaz; ancak okul ve oyun hayatında belirgin zorluklar yaratabilir.

NHS, belirtiler erken yaşta ortaya çıksa da gelişim hızındaki doğal çeşitlilik nedeniyle kesin tanının genellikle beş yaş ve sonrasında konduğunu belirtir. Tanıyı hekimler, çoğunlukla ergoterapist ve fizyoterapistlerle birlikte yürüttükleri bir değerlendirmeyle koyar. Psikolog bu tanıyı koymaz; ama çocuğun duygusal durumunu, okul uyumunu ve aile içindeki yükü ele almada destek olabilir.

Destek çoğunlukla çocuğun zorlandığı günlük becerilere odaklanır. Bisiklete binmek, düğme iliklemek ya da düzgün yazı yazmak gibi hedefleri uzman çocukla ve aileyle birlikte belirler. Böylece çalışma, çocuğun gerçek hayatında işine yarayacak bir beceriye dönüşür.

Çocuklarda denge ve koordinasyon için ne zaman uzmana başvurmalısınız?

Çocuğunuzun gelişimiyle ilgili bir kaygınız varsa ilk adres çoğu zaman çocuk hekimidir. Hekim gerekli gördüğünde sizi ilgili uzmana yönlendirir. Aşağıdaki durumlarda ise beklemeden değerlendirme isteyin:

  • Çocuğunuz daha önce kazandığı motor becerileri kaybediyorsa.
  • Bedenin bir tarafı diğerine göre belirgin biçimde güçsüz ya da farklı hareket ediyorsa.
  • Sık düşmeye baş ağrısı, kusma, baş dönmesi ya da nöbet benzeri olaylar eşlik ediyorsa.
  • Kas tonusu çok gevşek ya da çok sert görünüyorsa.
  • Yaşıtlarından belirgin biçimde geride kalıyor ve bu durum aylar içinde düzelmiyorsa.

Değerlendirmeden sonra fizyoterapist kaba motor becerilerde, ergoterapist ise ince motor beceriler ve giyinme gibi günlük yaşam etkinliklerinde destek verebilir. Çocuk nörolojisi nörolojik bulguları, kulak burun boğaz hekimi denge ve işitme sorunlarını, göz hekimi ise görmeyle ilgili nedenleri değerlendirir. Hangi meslekle başlamanız gerektiğinden emin değilseniz kime başvurmalıyım aracı size yol gösterebilir.

Denge programları ve bilgisayarlı oyunlar hakkında kanıt ne söylüyor?

Avrupa Çocukluk Çağı Engelliliği Akademisi'nin (EACD) gelişimsel koordinasyon bozukluğu için hazırladığı uluslararası öneriler, çocuğun günlük etkinliklerine ve katılımına odaklanan yaklaşımları temel alır. Bu yaklaşımlarda çocuk, zorlandığı gerçek becerileri, örneğin bisiklete binmeyi ya da yazı yazmayı, bir uzmanın rehberliğinde çalışır.

Aynı öneriler aktif video oyunlarını yalnızca bu geleneksel yaklaşımlara ek bir araç olarak değerlendirir. Dolayısıyla bilgisayarlı denge oyunları eğlenceli bir destek olabilir, ama tek başına bir tedavi değildir. Neurobalance adını taşıyan programa özgü bağımsız, kontrol gruplu ve hakemli bir çalışmaya ise ulaşamadım. Bu nedenle programın etkisi hakkında bir iddiada bulunmak doğru olmaz.

Herhangi bir denge programını değerlendirirken kendinize şunları sorabilirsiniz: Program hangi beceriyi hedefliyor, ilerlemeyi nasıl ölçüyor ve kazanım çocuğun okuldaki ya da oyun alanındaki hayatına yansıyor mu? Bu sorulara net yanıt alamıyorsanız önce bir fizyoterapistin ya da ergoterapistin görüşünü almak daha güvenli olur.

Çocuklarda denge ve koordinasyonu evde nasıl destekleyebilirsiniz?

Denge ve koordinasyonun en doğal öğretmeni oyundur. Dünya Sağlık Örgütü, 5 ile 17 yaş arasındaki çocukların ve gençlerin haftaya yayılan biçimde, günde ortalama en az 60 dakika orta ya da yüksek yoğunlukta fiziksel etkinlik yapmasını önerir. Ayrıca ekran başında hareketsiz geçen zamanın sınırlı kalmasını ister. Evde şunları deneyebilirsiniz:

  1. Parkta tırmanma, salıncak ve kaydırak gibi serbest oyunlara her gün zaman ayırın.
  2. Yere çizdiğiniz bir çizgi üzerinde yürümek ya da tek ayak üstünde durmak gibi denge oyunları oynayın.
  3. Top atma, yakalama ve tekmeleme oyunlarına büyük ve yumuşak bir topla başlayın.
  4. Müzikle dans edin, ritim tutarak yürüyün ya da tekerlemelerle hareket oyunları oynayın.
  5. Hamur, boncuk dizme, makasla kesme ve boyama gibi etkinliklerle ince motor becerileri destekleyin.
  6. Giyinme, düğme ilikleme ve sofra kurma gibi günlük işlerde çocuğunuza kendi başına deneme fırsatı verin.

Bu etkinliklerde amaç kusursuz hareket değil, çocuğun denemekten keyif almasıdır. Sonuç yerine çabayı övmek, zorlanan bir çocuğun yeniden denemesini kolaylaştırır. Dikkat ve oyun temelli ev etkinlikleri için dikkat geliştiren oyunlar yazısına da göz atabilirsiniz.

Hareket güçlüğü çocuğun özgüvenini nasıl etkiler?

Koordinasyon güçlüğü yaşayan çocuklar oyunlarda sona seçilmek, beden eğitimi dersinde zorlanmak ya da akranlarının alaylarıyla karşılaşmak gibi deneyimler yaşayabilir. Zamanla “Ben beceriksizim” düşüncesi yerleşebilir ve çocuk hareket gerektiren her etkinlikten kaçınabilir. Üstelik bu kaçınma, becerilerin gelişmesini de yavaşlatır.

Ebeveyn olarak çocuğunuzun güçlü yanlarını fark etmesine yardım etmek ve ona başarabileceği hareketli etkinlikler sunmak önemlidir. Yüzme ya da doğa yürüyüşü gibi takım baskısı daha az olan etkinlikler iyi bir başlangıç olabilir. Ayrıca öğretmeniyle konuşarak beden eğitimi derslerinde küçük uyarlamalar istemek, çocuğun okul deneyimini hafifletir.

Okulda öğretmenle nasıl iş birliği yapabilirsiniz?

Koordinasyon güçlüğü yaşayan bir çocuk için okul, hem yazı hem de beden eğitimi açısından zorlayıcı olabilir. Öğretmenle düzenli iletişim kurmak, çocuğun güçlüklerini ve güçlü yanlarını ortak bir dille konuşmanızı sağlar. Şu düzenlemeler çoğu sınıfta uygulanabilir:

  • Yazı gerektiren görevlerde ek süre tanımak ya da yazı miktarını azaltmak.
  • Kalem tutmayı kolaylaştıran kalın kalemler ya da kalem tutucular kullanmak.
  • Uzun görevleri kısa ve sıralı adımlara bölmek.
  • Beden eğitimi derslerinde hareketleri basitleştirmek ve çabayı takdir etmek.

Okul içi destek yeterli gelmezse okulun rehberlik servisinden ve gerektiğinde Rehberlik ve Araştırma Merkezi'nden (RAM) eğitsel değerlendirme isteyebilirsiniz.

GETAP® motor gelişim için bir tedavi midir?

Hayır. GETAP®, yani Gelişim Takip Programı, çocukların dikkat, hafıza ve işlem hızı gibi zihin becerilerini kâğıt kalem çalışmalarıyla destekleyen bir gelişim takip programıdır. Uygulayıcı ve yetki belgesine sahip olduğum bu program tanı koymaz ve bir tedavi değildir. Motor gelişimle ilgili bir kaygınız varsa önce çocuk hekimine ve fizyoterapiste başvurmanız gerekir.

Bir aile için uygun desteği seçmek, önce çocuğun ihtiyacını doğru anlamakla başlar. Dikkat ve bellek gelişimini günlük hayatta desteklemenin yollarını çocuklarda bilişsel gelişimi desteklemek yazısında anlattım.

Bir psikolog bu süreçte nasıl destek olabilir?

Bir psikolog motor gelişim tanısı koymaz ya da fizyoterapinin yerini almaz. Ancak hareket güçlüğünün çocuğun duygularına, özgüvenine, okul uyumuna ve aile içi ilişkilere yansımasında destek olabilir. Serdivan'daki ofisimde çocuk çalışmasını ebeveynle birlikte planlarım ve gerektiğinde çocuk hekimi, fizyoterapist ya da çocuk nörolojisi gibi alanlara yönlendiririm. Çalışma biçimimi çocuk psikolojisi sayfasında bulabilirsiniz.

Çocuklarda denge ve koordinasyon konusundaki sorularınızı konuşmak isterseniz randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Çocuğum sık düşüyorsa endişelenmeli miyim?

Her zaman değil. Küçük çocuklar hareket becerilerini öğrenirken sık düşer ve bu çoğunlukla olağandır. Ancak düşmeler yaşıtlarına göre belirgin biçimde fazlaysa, zamanla azalmıyorsa ya da baş ağrısı, kusma, baş dönmesi gibi yakınmalar eşlik ediyorsa çocuk hekimine danışın. Önceden kazandığı becerileri kaybetmesi de beklemeden değerlendirme gerektirir.

Emeklemeden yürüyen çocukta bir sorun var mıdır?

Tek başına bir sorun işareti değildir. Bazı çocuklar emekleme aşamasını kısa geçer ya da hiç emeklemeden yürümeye başlar. Önemli olan genel gelişimin yaşa uygun ilerlemesi, bedenin iki tarafının dengeli kullanılması ve becerilerin zaman içinde gelişmesidir. Gelişimle ilgili bir kaygınız varsa düzenli kontrollerde çocuk hekiminizle konuşun.

Gelişimsel koordinasyon bozukluğu tanısını kim koyar?

Tanıyı hekimler, çoğunlukla ergoterapist ve fizyoterapistlerle birlikte yürüttükleri bir değerlendirmeyle koyar. Gelişim hızı çocuklar arasında çok değiştiği için kesin tanı genellikle beş yaş ve sonrasında konur. Psikolog bu tanıyı koymaz; ancak durumun çocuğun duygularına, özgüvenine ve okul uyumuna etkisinde destek olabilir.

Bilgisayarlı denge oyunları çocuğumun koordinasyonunu geliştirir mi?

Bu konuda kanıt sınırlıdır. Uluslararası öneriler aktif video oyunlarını, çocuğun gerçek günlük becerileri çalıştığı yaklaşımlara yalnızca ek bir araç olarak görür. Oyunlar eğlenceli bir destek olabilir, ama tek başına tedavi değildir. Belirgin bir güçlük varsa önce çocuk hekimi ve fizyoterapist değerlendirmesi isteyin.

Evde denge ve koordinasyonu desteklemek için ne yapabilirim?

Her gün serbest ve hareketli oyuna zaman ayırın. Çizgi üzerinde yürüme, tek ayak üstünde durma, top atıp yakalama ve müzikle dans etme gibi etkinlikler iyi bir başlangıçtır. İnce motor beceriler için hamur, boncuk ve makasla kesme çalışmaları yapabilirsiniz. Sonuç yerine çabayı övmek, çocuğun denemeye devam etmesini kolaylaştırır.

Koordinasyon güçlüğü çocuğun psikolojisini etkiler mi?

Evet, etkileyebilir. Oyunlarda zorlanan ya da alay konusu olan çocuklar kendini yetersiz hissedebilir ve hareket gerektiren etkinliklerden kaçınabilir. Bu kaçınma becerilerin gelişmesini de yavaşlatır. Çocuğun güçlü yanlarını fark etmesine yardım etmek, öğretmenle iş birliği yapmak ve gerektiğinde bir psikologla görüşmek bu döngüyü kırmaya yardımcı olur.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 16 Temmuz 2019 Son güncelleme: 31 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73