Bu sayfada (22 bölüm)
- Çocuklarda bilişsel gelişimi desteklemek ne demektir?
- Bilişsel gelişim hangi alanları kapsar?
- Yaşa göre çocuklarda bilişsel gelişimi desteklemek nasıl değişir?
- Çocuklarda bilişsel gelişimi desteklemek için evde neler yapabilirsiniz?
- Uyku ve hareket zihinsel gelişimi nasıl etkiler?
- Çocuğun dikkatini gündelik hayatta nasıl destekleyebilirsiniz?
- Çalışma belleğini zorlamadan nasıl destek olursunuz?
- Uzun süreli belleği güçlendiren öğrenme yolları nelerdir?
- Dil gelişimini gündelik hayatta nasıl zenginleştirebilirsiniz?
- Okuma becerisi nasıl gelişir?
- Okumaya hazırlık için okul öncesinde neler yapabilirsiniz?
- Hızlı okuma çocukların okumasını geliştirir mi?
- Okuma akıcılığını evde nasıl destekleyebilirsiniz?
- Matematiksel düşünmeyi oyunla nasıl destekleyebilirsiniz?
- Sağ beyin sol beyin egzersizleri gerçekten işe yarar mı?
- PASS kuramı neyi anlatır?
- Bilişsel gelişim programları ve uygulamalar ne vaat edebilir?
- Duygular ve stres öğrenmeyi nasıl etkiler?
- Sınava hazırlanan bir öğrencinin zihinsel yükünü ne hafifletir?
- Hangi işaretler bir uzmana başvurmayı gerektirir?
- GETAP® çocukların bilişsel gelişiminde nerede durur?
- Sıkça sorulan sorular

Çocuklarda bilişsel gelişimi desteklemek; dikkat, bellek, dil ve okuma becerilerinin gelişebileceği bir ortam kurmaktır. Temel destekler düzenli uyku, hareket, sesli okuma, sohbet, oyun ve kendini sınama ile aralıklı tekrar gibi öğrenme yöntemleridir. Hızlı okuma ve sağ beyin sol beyin vaatlerini araştırmalar desteklemez; bilişsel programların kazanımı da çoğunlukla sınırlı kalır. Kalıcı güçlüklerde çocuk hekiminden başlayarak değerlendirme isteyin.
Çocuklarda bilişsel gelişimi desteklemek ne demektir?
Çocuklarda bilişsel gelişimi desteklemek, dikkat, bellek, dil, akıl yürütme ve okuma becerilerinin çocuğun kendi hızında gelişebileceği bir ortam kurmaktır. Bunun temeli özel programlar değil; düzenli uyku, hareket, sesli okuma, sohbet, oyun ve yaşa uygun sorumluluklardır. Kalıcı güçlüklerde doğru uzmana zamanında başvurmak da bu desteğin parçasıdır.
Serdivan'daki görüşmelerimde aileler çoğu zaman kısa sürede sonuç veren bir yöntem arar. Sınav yaklaşırken ya da öğretmenden bir uyarı geldiğinde bu istek daha da güçlenir. Bu çok anlaşılır bir duygudur; ancak bilişsel gelişim bir hızlandırma kursuyla değil, gündelik hayatın içindeki tekrarlarla ilerler.
Bu sayfanın eski sürümü, Neuropass adlı bir bilişsel gelişim programına ilişkin kısa bir nottu. Not, dikkat, hafıza, işlem hızı ve hızlı okuma gibi alanlarda kısa sürede etki hedefleyen bir programdan söz ediyordu. Bu yazı herhangi bir programı tanıtmıyor ya da önermiyor; bu alandaki vaatleri bilimsel kanıtla birlikte ele alıyor.
Bilişsel gelişim hangi alanları kapsar?
Bilişsel gelişim, çocuğun düşünme, öğrenme ve hatırlama biçiminin zaman içinde değişmesidir. Bu süreç birbirine bağlı birkaç alanı kapsar:
- Dikkat: Bir işe yönelmek, orada kalmak ve önemli olanı seçmek.
- Bellek: Bilgiyi kısa süre aklında tutmak, uzun süre saklamak ve gerektiğinde geri getirmek.
- Dil: Sözcük dağarcığı, cümle kurma ve anlatılanı anlama.
- Akıl yürütme ve problem çözme: Neden sonuç ilişkisi kurmak, örüntü görmek, yeni bir duruma çözüm üretmek.
- Yürütücü işlevler: Plan yapmak, dürtüyü bekletmek ve kural değiştiğinde esneyebilmek.
- Okuma, yazma ve sayı becerileri: Okulda öğretilen ama temelleri okul öncesinde atılan beceriler.
Bu alanlar birbirinden bağımsız değildir. Örneğin dil gelişimi yürütücü işlevleri de besler; çocuk bir kuralı kendi kendine söyleyerek hatırlar. Dikkat zayıfladığında belleğin de işi zorlaşır, çünkü zihin fark etmediği bilgiyi kaydedemez.
Bu alanların her birinin ayrıntısını ve CHC modelindeki karşılıklarını bilişsel beceriler nelerdir yazısında anlattım. Burada odak, bu becerileri gündelik hayatta nasıl destekleyebileceğinizdir.
Yaşa göre çocuklarda bilişsel gelişimi desteklemek nasıl değişir?
Her çocuk kendi takviminde ilerler; yine de bazı kazanımlar belirli yaş dönemlerinde öne çıkar. Aşağıdaki tablo yaklaşık bir çerçeve sunar, bir ölçüt listesi değildir.
| Yaş dönemi | Öne çıkan kazanımlar | Evde destek örnekleri |
|---|---|---|
| 0 ile 2 yaş | Yüzleri ve sesleri tanıma, gözden kaybolan nesnenin var olduğunu anlama, ortak dikkat, ilk sözcükler | Göz göze konuşmak, cee oyunu, resimli kitaplara birlikte bakmak |
| 2 ile 5 yaş | Hızlı dil gelişimi, sembolik oyun, sıra beklemenin ve basit kurallara uymanın başlaması | Sesli okuma, rol oyunları, şarkılı ve hareketli kural oyunları |
| 6 ile 11 yaş | Okuma ve yazmanın oturması, mantıksal düşünme, çalışma belleğinde belirgin artış | Her gün birlikte okuma, kurallı masa oyunları, sorumluluk içeren ev işleri |
| 12 yaş ve üstü | Soyut düşünme, plan yapma, kendi öğrenmesini izleme | Proje ve hedef belirleme, kendi çalışma planını yapma, fikir tartışmaları |
Tablodaki yaş aralıkları bir ortalamadır. Bir alanda akranlarından önde, başka bir alanda geride olmak çoğu zaman olağandır. Dikkat etmeniz gereken, bir becerinin uzun süre hiç ilerlememesi ya da çocuğun daha önce edindiği bir beceriyi kaybetmesidir.
Çocuklarda bilişsel gelişimi desteklemek için evde neler yapabilirsiniz?
Gelişim alanındaki ortak görüş şudur: Çocuğun zihni en çok ilişki içinde, merakla ve tekrarla gelişir. Bu yüzden çocuklarda bilişsel gelişimi desteklemek için pahalı bir malzemeye gerek yoktur. Aşağıdaki alışkanlıklar her yaşta işe yarar:
- Konuşun ve dinleyin: Çocuğun söylediğine yanıt verin, sorusunu bir başka soruyla genişletin.
- Her gün sesli okuyun: Kısa da olsa düzenli okuma, sözcük dağarcığını ve dinleme dikkatini büyütür.
- Oyuna zaman ayırın: Serbest oyun, rol oyunları ve kurallı oyunlar akıl yürütmeyi ve ketlemeyi çalıştırır.
- Sorumluluk verin: Sofrayı kurmak, çamaşırı renklerine ayırmak ya da alışveriş listesi tutmak sıralı düşünmeyi öğretir.
- Merakı ciddiye alın: “Neden?” sorularına birlikte yanıt arayın; bilmediğinizde bunu söylemek de bir öğrenme fırsatıdır.
- Hata yapmaya alan açın: Hemen düzeltmek yerine çocuğun ikinci bir deneme yapmasına izin verin.
- Rutin kurun: Uyku, yemek ve ödev saatlerinin öngörülebilir olması zihinsel yükü azaltır.
Bu listenin gücü tek tek maddelerde değil, birikimdedir. Her gün tekrar eden küçük deneyimler aylar içinde belirgin bir fark yaratır. Üstelik bu deneyimlerin çoğu, ailece geçirilen zamanın zaten bir parçasıdır.
Uyku ve hareket zihinsel gelişimi nasıl etkiler?
Uyku, gün içinde öğrenilenin belleğe yerleşmesine yardım eder ve ertesi günün dikkatini belirler. Amerikan Pediatri Akademisi, Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi'nin önerilerini destekler. Bu önerilere göre üç ile beş yaş arası çocuklar 24 saatte şekerleme dahil 10 ile 13 saat uyumalıdır. Altı ile on iki yaş için öneri 9 ile 12 saat, ergenler için ise 8 ile 10 saattir.
Uykusu kısalan bir çocukta ilk zorlanan alanlar dikkat ve duygu düzenlemedir. Bu yüzden derslerde zorlanan bir çocuk için ilk sorulardan biri, gece kaç saat ve ne kalitede uyuduğu olmalıdır. Horlama, sık uyanma ya da sabahları uyanmakta büyük güçlük, çocuk hekimiyle konuşmayı gerektiren işaretlerdir.
Hareket de zihinsel gelişimin parçasıdır. Açık havada oyun, bisiklet, ip atlama ve takım oyunları hem uykuyu hem ruh hâlini destekler. Kuralı ve stratejisi olan hareketli oyunlar ise dikkat ve plan yapmayı da çalıştırır. Motor gelişimin bu tablodaki yerini çocuklarda denge ve koordinasyon yazısı ele alıyor.
Çocuğun dikkatini gündelik hayatta nasıl destekleyebilirsiniz?
Ortam, dikkati güçlü biçimde etkiler. Bu nedenle çocuğu daha dikkatli olmaya zorlamak yerine dikkati kolaylaştıran bir düzen kurmak daha sonuç vericidir:
- Yönergeyi verirken çocuğun yanına gidin, göz teması kurun ve tek seferde bir adım söyleyin.
- Ödev için sade, her gün aynı ve televizyondan uzak bir köşe ayarlayın.
- Çalışmayı kısa bloklara bölün; küçük çocuklarda on ile on beş dakikalık bloklar ve kısa hareket araları çoğu zaman yeterlidir.
- Ders sırasında telefonu ve tableti başka bir odada tutun.
- Görsel bir günlük plan ya da yapılacaklar listesi kullanın.
- Çabayı ve sürdürülen odağı fark edip söyleyin.
Dikkat günden güne değişebilir; yorgun, aç ya da kaygılı bir günde her çocuğun odağı zayıflar. Önemli olan tek bir kötü günden çok, haftalar içindeki genel eğilimdir. Bu eğilimi birkaç hafta not etmek, öğretmenle ya da hekimle konuşurken somut bir başlangıç noktası sağlar.
Evde oynayabileceğiniz yaşa uygun dikkat oyunlarını dikkat geliştiren oyunlar yazısında ayrıntılı anlattım.
Çalışma belleğini zorlamadan nasıl destek olursunuz?
Çalışma belleği, bilgiyi kısa bir süre aklında tutup üzerinde işlem yapabilmektir. Çocuklarda kapasitesi sınırlıdır ve yaşla birlikte artar. Bu nedenle amaç belleği zorlayarak büyütmek değil, gereksiz yükü azaltarak çocuğun öğrenmeye enerji ayırmasını sağlamaktır.
- Uzun yönergeleri parçalara bölün ve çocuktan duyduğunu kendi sözcükleriyle tekrar etmesini isteyin.
- Sabah hazırlığı ya da çanta toplama için resimli bir kontrol listesi asın.
- Yeni bir konuyu çocuğun zaten bildiği bir şeye bağlayın.
- Matematikte ara sonuçları kâğıda yazmasını teşvik edin; zihinden yapma baskısı kurmayın.
Peki çalışma belleği alıştırmalarla büyütülebilir mi? Sala ve Gobet'in satranç, müzik ve çalışma belleği eğitimi üzerine meta analizleri, uzak transferin nadiren gerçekleştiğini gösterdi. Üstelik etkiler, çalışmaların tasarımı güçlendikçe küçüldü. Yani bir çocuk bellek oyununda ustalaşabilir; ancak bu kazanç okuma ya da matematik başarısına kendiliğinden taşınmaz.
Uzun süreli belleği güçlendiren öğrenme yolları nelerdir?
Bilginin kalıcı olup olmaması, çocuğun nasıl çalıştığına büyük ölçüde bağlıdır. Dunlosky ve arkadaşlarının öğrenme teknikleri üzerine kapsamlı incelemesi, iki yöntemi yüksek yararlı olarak öne çıkardı: kendini sınama ve aralıklı tekrar. Altını çizmek ve aynı metni yeniden okumak ise düşük yararlı teknikler arasında kaldı.
- Kendini sınama: Konuyu okuduktan sonra kitabı kapatıp hatırladıklarını anlatmak ya da soru kartlarıyla çalışmak.
- Aralıklı tekrar: Aynı konuyu tek bir uzun oturum yerine birkaç güne yayarak çalışmak.
- Kendi sözcükleriyle açıklama: Öğrendiğini bir kardeşine ya da anne babasına anlatmak.
- Neden sorusu: “Bu neden böyle?” diye sorup yanıtı konunun içinde aramak.
Örneğin pazartesi işlenen kesirler konusunu çarşamba beş dakikalık bir soru turuyla, cumartesi de kısa bir anlatma oyunuyla yeniden ele almak, aynı konuyu pazartesi bir saat boyunca çalışmaktan daha kalıcı bir iz bırakabilir.
Bu yöntemler, sınavdan önceki gece uzun saatler çalışmaktan daha kalıcı bir öğrenme sağlar. Ayrıca çocuğa öğrenmenin doğuştan gelen bir yetenek değil, geliştirilebilen bir beceri olduğunu gösterir.
Dil gelişimini gündelik hayatta nasıl zenginleştirebilirsiniz?
Dil, düşünmenin de aracıdır. Çocuk bir problemi çözerken kendi kendine konuşur, bir olayı anlatırken sırayı aklında tutar, bir kuralı sözcüklere dökerek hatırlar. Bu nedenle dil gelişimine her katkı dikkati, belleği ve akıl yürütmeyi de besler.
- Gününüzü anlatın: Yemek yaparken ya da yürürken ne yaptığınızı sesli söylemek, çocuğa yeni sözcükler ve cümle kalıpları sunar.
- Çocuğun cümlesini genişletin: “Kedi koştu” diyen çocuğa “Evet, gri kedi bahçeye koştu” diye karşılık verin.
- Açık uçlu sorular sorun: “Okulda ne yaptın?” yerine “Bugün seni en çok ne güldürdü?” gibi sorular sohbeti uzatır.
- Yanıt için bekleyin: Soru sorduktan sonra birkaç saniye susmak, çocuğa düşünme fırsatı verir.
- Sofrada sohbet edin: Ekranların kapalı olduğu ortak yemekler, günün en değerli konuşma zamanlarından biridir.
İki dilli bir ailede yaşıyorsanız evde en rahat konuştuğunuz dili bırakmayın. Anadilde zengin bir sözcük dağarcığı, ikinci dili ve okumayı öğrenirken de çocuğa dayanak olur. Dil gelişiminde belirgin bir gecikme fark ederseniz ise çocuk hekiminden başlayarak işitme ve dil değerlendirmesi isteyin.
Okuma becerisi nasıl gelişir?
Okuma, birbirine bağlı birkaç becerinin üst üste kurulmasıyla gelişir. Önce çocuk konuşma seslerini fark eder, sonra harflerle sesleri eşler, ardından sözcükleri akıcı biçimde çözmeye başlar. Anlama ise hem bu çözümlemenin hızına hem de çocuğun sözcük dağarcığına ve dünya bilgisine dayanır.
- Ses farkındalığı: Sözcüklerin seslerden oluştuğunu fark etmek, kafiye ve hece oyunları.
- Harf ve ses eşleme: Harfin hangi sesi karşıladığını bilmek ve sesleri birleştirmek.
- Akıcılık: Sözcükleri doğru, yeterli hızda ve uygun vurguyla okumak.
- Sözcük dağarcığı: Okuduğu sözcüğün anlamını bilmek.
- Okuduğunu anlama: Cümleleri birbirine bağlamak, çıkarım yapmak, ana fikri bulmak.
Rayner ve arkadaşlarının okuma bilimi üzerine kapsamlı derlemesi, okumadaki asıl darboğazın göz hareketleri değil, sözcük tanıma ve dili işleme süreci olduğunu vurgular. Bu nedenle okumayı geliştirmenin yolu gözü çalıştırmaktan çok dili ve okuma pratiğini zenginleştirmekten geçer.
Okumaya hazırlık için okul öncesinde neler yapabilirsiniz?
Okul öncesinde amaç çocuğa erkenden okuma öğretmek değil, okumanın temellerini oyunla kurmaktır. Türkiye'de ilk okuma yazma öğretimi ilkokul birinci sınıfta başlar; okul öncesi dönem bu sürece bir hazırlıktır.
- Her gün birlikte kitap okuyun ve resimler hakkında konuşun.
- Tekerlemeler, şarkılar ve kafiye oyunlarıyla seslere dikkat çekin.
- “Hangi sözcük a sesiyle başlıyor?” gibi ses avı oyunları oynayın.
- Çocuğun adındaki harfleri tabelalarda ve ambalajlarda göstererek onu harflerle tanıştırın.
- Okuduğunuz öyküyü çocuğun kendi sözcükleriyle yeniden anlatmasını isteyin.
- “Sence şimdi ne olacak?” gibi tahmin soruları sorun; bu sorular anlama becerisinin ilk adımıdır.
Kitap okurken işe yarayan bir yöntem de diyalojik okumadır. Siz okurken çocuğa açık uçlu sorular sorarsınız, onun yanıtını genişletirsiniz ve bir sonraki okumada aynı sorulara yeniden dönersiniz. Böylece çocuk dinleyici olmaktan çıkar ve öykünün anlatıcılarından biri olur.
Bu dönemde çocuğu harf ezberine zorlamak okumayı bir yük hâline getirebilir. Keyifle geçen kitap saatleri, çocuğun ileride okumaya duyacağı isteğin de temelidir.
Hızlı okuma çocukların okumasını geliştirir mi?
Kanıtlar bunu desteklemez. Rayner ve arkadaşlarının derlemesi, hızlı okuma yöntemlerinin anlamayı koruyarak okuma hızını belirgin biçimde artırdığına dair kanıtın çok zayıf olduğunu gösterdi. Okumada hız ile doğruluk arasında bir denge vardır: Hız arttıkça anlama ve hatırlama düşer.
Hızlı okuma kurslarının sık kullandığı göz egzersizleri de asıl sorunu hedeflemez. Aynı derlemeye göre göz hareketleri okuma süresinin yalnızca küçük bir bölümünü oluşturur; zamanın büyük kısmı sözcükleri tanımaya ve anlamı kurmaya gider. Sözcükleri tek tek ekrana yansıtan ve geri dönmeyi engelleyen teknikler ise anlamayı çoğu zaman zayıflatır.
Göz gezdirerek okumak, bir metnin ana fikrini yakalamak için işe yarar; ancak ayrıntıyı kaçırır. Okuma hızını anlamayı kaybetmeden artırmanın yolu daha çok ve daha çeşitli okumak, sözcük dağarcığını genişletmek ve okuduğunu anlama pratiği yapmaktır. Okumayı yeni söken bir çocuk için öncelik hız değil, doğruluk ve anlamadır.
Okuma akıcılığını evde nasıl destekleyebilirsiniz?
Akıcı okuyan bir çocuk sözcükleri doğru, yeterli hızda ve anlamlı bir vurguyla okur. Bu beceri zorlamayla değil, düzenli ve keyifli pratikle gelişir:
- Kısa bir metni birkaç gün üst üste birlikte okuyun; her okumada akıcılığın arttığını çocuk da fark eder.
- Sırayla okuyun: Bir sayfayı siz, bir sayfayı çocuk okusun.
- Çocuğun rahat okuyabileceği düzeyde kitaplar seçin; çok zor metinler hem hızı hem isteği düşürür.
- Her hatada okumayı durdurmak yerine anlamı bozan hataları nazikçe düzeltin.
- Sesli kitabı basılı metinle birlikte takip etmesine izin verin.
- Her gün kısa ama sabit bir okuma zamanı belirleyin.
Örnek senaryo: İkinci sınıfa giden bir çocuk sesli okurken sık sık duraksıyor ve okumaktan kaçıyor. Aile her akşam on dakika boyunca aynı kısa öyküyü üç gün üst üste birlikte okuyor; ilk gün yetişkin, ikinci gün sırayla, üçüncü gün çocuk okuyor. Çocuk her gün biraz daha akıcı okuduğunu kendisi de fark ediyor.
Okumadaki zorlanma bütün bu desteklere rağmen aylar boyunca sürüyorsa bunu bir disiplin sorunu olarak görmeyin. Okul rehberlik servisiyle ve çocuk hekiminizle konuşmak, bir değerlendirmenin kapısını açar.
Matematiksel düşünmeyi oyunla nasıl destekleyebilirsiniz?
Sayı duygusu da okuma gibi okul öncesinde filizlenir. Saymak, karşılaştırmak, örüntü görmek ve ölçmek gündelik hayatın içinde sürekli karşınıza çıkar. Bu fırsatları fark etmek, çocuğun matematikle kuracağı ilişkiyi baştan olumlu bir zemine taşır.
- Merdiven basamaklarını, sofradaki tabakları ya da parktaki salıncakları birlikte sayın.
- Zarlı ve sayı yollu masa oyunları oynayın; çocuk piyonu ilerletirken sayıları sırayla izler.
- Mutfakta ölçü kaşığıyla, terazide ve tarifte miktarları birlikte okuyun.
- Boncuk dizerken ya da renkli bloklarla bir örüntü kurun ve devamını çocuğa bırakın.
- Alışverişte fiyatları karşılaştırın ve küçük para üstü hesapları yapın.
Bu etkinliklerde amaç hızlı hesap yapmak değil, sayıların bir anlamı olduğunu hissettirmektir. Çocuk zorlandığında “matematik kafası yok” gibi etiketlerden kaçının; bu cümleler çoğu zaman kaygıyı artırır ve denemeyi azaltır.
Sağ beyin sol beyin egzersizleri gerçekten işe yarar mı?
“Sağ beyinli” ve “sol beyinli” insan ayrımı popüler bir inanıştır; ancak beyin görüntüleme çalışmaları bu ayrımı desteklemez. Nielsen ve arkadaşları geniş bir örneklemde beyin bağlantılarını inceledi ve beyin yarıkürelerinden birini genel olarak daha baskın kullanan bireyler bulmadı.
Bazı dil ya da dikkat işlevleri beynin bir yanında daha belirgin çalışır; bu doğrudur. Ancak bu yanallaşma kişiye özgü genel bir tarz değil, belirli bağlantılara özgü yerel bir özelliktir. Dolayısıyla “sağ beyin sol beyin aktivasyonu” vaat eden alıştırmaların dayandığı bir bilimsel temel yoktur.
Bu, koordinasyon gerektiren etkinliklerin değersiz olduğu anlamına gelmez. İki elle çalınan bir enstrüman, ritim oyunları ya da top oyunları keyifli ve gelişimi destekleyen uğraşlardır. Yalnızca onları beyin yarıkürelerini dengeleyen yöntemler olarak sunmak yanıltıcıdır.
PASS kuramı neyi anlatır?
PASS, J. P. Das, Jack Naglieri ve John Kirby'nin geliştirdiği bir bilişsel süreç modelidir. Model, Rus nöropsikolog Aleksandr Luria'nın çalışmalarına dayanır ve zihinsel işleyişi dört süreç üzerinden anlatır. Bu sayfanın eski sürümünde anılan program da bu kurama dayandığını belirtiyordu.
- Planlama: Bir işe nasıl yaklaşacağını seçmek, stratejiyi izlemek ve gerekirse değiştirmek.
- Dikkat: İlgili uyarana yönelmek ve dikkat dağıtıcıları bir kenara bırakmak.
- Eş zamanlı işlem: Parçaları bir bütün hâlinde görmek, örneğin bir şeklin ya da cümlenin bütününü kavramak.
- Ardıl işlem: Bilgiyi sırasıyla işlemek, örneğin sesleri doğru sırayla birleştirip bir sözcüğü okumak.
Eş zamanlı işlemin, beynin iki yarısını aynı anda çalıştırmakla bir ilgisi yoktur. Kuram, öğrenme güçlüklerini anlamaya yardım eden ve test geliştirmede başvurulan bir çerçevedir. Ancak bir programın bir kurama dayanması, o programın işe yaradığını göstermez. Bir programın etkili olup olmadığını ancak bağımsız ve iyi tasarlanmış çalışmalar gösterebilir.
Bilişsel gelişim programları ve uygulamalar ne vaat edebilir?
Bilişsel programlar çoğunlukla çalışılan görevde gelişme sağlar. Sala ve Gobet, uzak transferin nadiren gerçekleştiğini gösteren analizlerinin sonunda aynı kuşkuyu beyin eğitimi programlarına ve video oyunlarına da genişletti. Bu nedenle bir programa başlamadan önce şu soruları sormanızı öneririm:
- Programın etkisini gösteren bağımsız ve hakemli bir çalışma var mı?
- Araştırmacılar programı, başka bir etkinlik yapan bir karşılaştırma grubuyla kıyasladı mı?
- Ölçülen sonuç programın kendi oyun puanı mı, yoksa okul başarısı ve gündelik işlev mi?
- Etki program bittikten sonra ne kadar sürüyor?
- Araştırmaya katılan çocuklar sizin çocuğunuzun yaşına ve ihtiyacına benziyor mu?
- Program neyi vaat etmiyor ve hangi durumda sizi başka bir uzmana yönlendiriyor?
Bu sorulara net bir yanıt veremeyen bir program “kısa sürede belirgin ilerleme” gibi vaatlerde bulunuyorsa temkinli olun. Çoğu zaman çocuğunuzun zamanını kanıtı güçlü gündelik alışkanlıklara ayırmak daha verimlidir.
Duygular ve stres öğrenmeyi nasıl etkiler?
Kaygılı ya da üzgün bir çocuğun zihni, öğrenmeye ayıracağı enerjinin bir kısmını o duyguyla baş etmeye harcar. Bu nedenle sınav kaygısı yaşayan bir öğrenci, bildiği bir soruyu o an hatırlayamayabilir. Kaygı, özellikle çalışma belleği gibi sınırlı kapasiteli süreçlere ek bir yük bindirir.
Evde güvende hissetmek, öğrenmenin görünmeyen bir koşuludur. Hatanın cezalandırılmadığı, sonuç kadar çabanın da konuşulduğu bir aile ortamı, çocuğun zorlandığı konuya yeniden dönme cesaretini artırır.
- Çocuğun duygusunu adlandırın: “Bu soru seni zorladı, biraz gerildin galiba” demek duyguyu küçültmeden kabul eder.
- Sonuçtan çok süreci konuşun: “Kaç aldın?” sorusunun yanına “Nasıl çalıştın?” sorusunu ekleyin.
- Kardeşle ve akranla kıyaslamaktan kaçının.
- Uzun süren mutsuzluk, içe kapanma ya da okula gitmek istememe gibi işaretleri bir uzmanla konuşun.
Duygusal yük ağırlaştığında bilişsel destekten önce o yükü ele almak gerekir. Aile içi iletişimi güçlendirmek için destek arıyorsanız aile danışmanlığı sayfasına göz atabilirsiniz.
Sınava hazırlanan bir öğrencinin zihinsel yükünü ne hafifletir?
Sınav dönemindeki öğrenciler için de temel kurallar değişmez. Zihinsel performansı belirleyen etkenlerin başında uyku, çalışma yöntemi ve kaygı düzeyi gelir. Bu dönemde hızlı etki vaat eden programlar yerine şu düzenlemeler daha sağlam bir zemin sunar:
- Sınav haftasında bile uyku saatini korumak.
- Konuları birkaç güne yaymak ve her oturumu kısa bir kendini sınamayla bitirmek.
- Çalışırken telefonu başka bir odada bırakmak.
- Uzun oturumları kısa araları olan bloklara bölmek.
- Kaygı belirgin biçimde yükseldiğinde bunu bir zayıflık değil, ele alınması gereken bir durum olarak görmek.
Enerji içecekleri ve gece geç saatlere kadar çalışmak kısa vadede uyanık tutsa da ertesi günün dikkatini ve hatırlamayı zayıflatabilir. Sınav dönemi bir maraton gibidir; ritmi korumak, son gecedeki fazladan saatlerden daha değerlidir.
Kaygının dikkati ve belleği nasıl etkilediğini ve sınav sürecinde nasıl bir yol izleyebileceğinizi Sınav Stresine Son seansları sayfasında anlatıyorum.
Hangi işaretler bir uzmana başvurmayı gerektirir?
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), gelişimle ilgili bir endişeniz olduğunda beklememenizi önerir. Çocuk beklenen kazanımlara ulaşmıyorsa, edindiği bir beceriyi kaybettiyse ya da başka bir endişeniz varsa çocuk hekimiyle konuşmak ve gelişim taraması istemek ilk adımdır. Şu işaretler bu konuşmayı özellikle anlamlı kılar:
- Konuşmanın yaşına göre belirgin biçimde gecikmesi ya da sözcük ve cümle kurmada ilerleme olmaması.
- Okuma ve yazmada, düzenli desteğe rağmen akranlarından belirgin biçimde geride kalma.
- Dikkat güçlüğünün evde, okulda ve arkadaş ortamında birlikte sürmesi.
- Göz teması, ortak oyun ya da iletişimde belirgin farklılıklar.
- İşitme ya da görme ile ilgili şüphe.
- Daha önce edinilen bir becerinin kaybı.
Bu durumlarda çocuk hekimi; gerektiğinde çocuk nörolojisi, çocuk ve ergen psikiyatrisi, odyoloji ve göz hekimliği değerlendirmeyi sürdürür. Okul çağındaki çocuklarda okul rehberlik servisi ve Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) eğitsel değerlendirme sürecinde yol gösterir; güncel başvuru adımlarını okulunuzdan öğrenebilirsiniz. Kime başvuracağınızdan emin değilseniz kime başvurmalıyım aracı ilk adımı netleştirmenize yardımcı olur.
GETAP® çocukların bilişsel gelişiminde nerede durur?
GETAP® (Gelişim Takip Programı) için uygulayıcı ve yetki belgesine sahibim. Program; dikkat, bellek, mantık yürütme ve işlem hızı gibi becerileri yapılandırılmış alıştırmalarla çalışan ve düzenli ölçümle izleyen bir gelişim programıdır. Bir tedavi değildir, tanı koymaz ve bu yazıda anlattığım gündelik alışkanlıkların yerine geçmez.
Bu yazıdaki kanıt tartışması GETAP® dahil bütün bilişsel programlar için geçerlidir. Programın yapısını ve sınırlarını GETAP® sayfasında, çocukluk dönemine dair daha geniş bilgiyi ise çocuk psikolojisi sayfasında bulabilirsiniz.
Çocuklarda bilişsel gelişimi desteklemek konusunda aklınıza takılan soruları Serdivan'daki ofisimde yüz yüze ya da online bir görüşmede birlikte konuşabiliriz. Görüşme planlamak için randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Çocuğumun bilişsel gelişimi için özel bir programa ihtiyacı var mı?
Çoğu çocuğun özel bir programa ihtiyacı yoktur. Düzenli uyku, her gün sesli okuma, sohbet, oyun, hareket ve yaşa uygun sorumluluklar bilişsel gelişimin temelini oluşturur. Programların kazanımı çoğunlukla çalışılan görevle sınırlı kalır. Belirgin ve kalıcı bir güçlük varsa önce çocuk hekimiyle konuşun; gerekirse ilgili uzmanlık alanında değerlendirme isteyin.
Hızlı okuma kursu çocuğumun derslerine yardımcı olur mu?
Kanıtlar hızlı okuma kurslarının anlamayı koruyarak okumayı belirgin biçimde hızlandırdığını göstermez. Hız arttıkça anlama ve hatırlama düşer. Ders başarısı için daha işe yarayan yol; düzenli okuma, sözcük dağarcığını genişletmek ve okuduğunu anlama pratiğidir. Okumayı yeni söken bir çocukta öncelik hız değil, doğruluk ve anlamadır.
Çocuğum kaç saat uyumalı?
Amerikan Pediatri Akademisi'nin de desteklediği Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi önerilerine göre üç ile beş yaş arası çocuklar şekerleme dahil 10 ile 13 saat, altı ile on iki yaş arası çocuklar 9 ile 12 saat, ergenler ise 8 ile 10 saat uyumalıdır. Yeterli uyku dikkati, belleği ve duygu düzenlemeyi doğrudan destekler.
Zekâ geliştiren oyuncaklar ve uygulamalar işe yarar mı?
Bu tür ürünler çoğunlukla kendi görevlerinde gelişme sağlar; okul başarısına ya da genel zekâya yayılma kanıtı zayıftır. Yine de keyifli, yaşa uygun ve birlikte oynanan oyunlar dil, dikkat ve sabır için değerlidir. Bir ürünü seçerken reklamdaki vaatlere değil, bağımsız araştırmaya ve çocuğunuzun ilgisine bakın.
Çocuğum okumada akranlarından geride, ne yapmalıyım?
Önce işitme ve görme taramasıyla çocuk hekiminden başlayın ve öğretmenin gözlemlerini isteyin. Evde her gün kısa, keyifli okuma pratiği yapın ve çocuğun rahat okuyabileceği kitaplar seçin. Düzenli desteğe rağmen aylar içinde ilerleme yoksa okul rehberlik servisi ve gerekirse Rehberlik ve Araştırma Merkezi aracılığıyla bir değerlendirme isteyin.
Sağ beyin sol beyin egzersizleri çocuklara faydalı mı?
Bu egzersizlerin dayandığı “sağ beyinli, sol beyinli insan” ayrımını beyin görüntüleme çalışmaları desteklemez. Beynin bazı işlevleri bir yarıkürede daha belirgindir; ancak kişiler genel olarak bir yarıküreyi baskın kullanmaz. Ritim, müzik ve top oyunları gibi koordinasyon gerektiren etkinlikler keyifli ve değerlidir, ama yarıküreleri dengeleyen yöntemler değildir.

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.
Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.
Bu konuda destek ve araçlar
Benzer yazılar

Çocuklarda Denge ve Koordinasyon: Motor Gelişim Nasıl Desteklenir
Çocuklarda denge ve koordinasyon nasıl gelişir? Yaşlara göre motor beceriler, dikkat edilecek işaretler, evde destek yolları ve doğru…
16 Temmuz 2019 · 10 dk okuma
Neurosound Nedir? İşitsel Uyarım Programları Hakkında Bilinenler
Neurosound nedir, işe yarar mı? İşitsel uyarım programlarının kanıtı, işitsel işlemleme ve hangi durumda hangi uzmana başvuracağınız…
16 Temmuz 2019 · 11 dk okuma
Destekleyici Psikoterapi Nedir? Kimlere ve Nasıl Uygulanır
Destekleyici psikoterapi nedir, hangi teknikleri kullanır, kimlere uygundur? Amaçlarını, sürecini ve araştırma bulgularını…
31 Ekim 2018 · 17 dk okuma