Bu sayfada (22 bölüm)
- Dikkat eksikliği tanısı nasıl konur?
- Dikkat eksikliği tanısını kim koyar, kim koyamaz?
- Dikkat eksikliği tanısı nasıl konur: değerlendirme hangi adımlardan oluşur?
- Uzmanlar dikkat eksikliği için hangi ölçütleri kullanır?
- Tek bir test dikkat eksikliğini gösterebilir mi?
- Psikolojik değerlendirme tanı sürecine nasıl katkı verir?
- Hekim muayenesinde neler sorulur ve konuşulur?
- Okul dikkat eksikliği sürecinde ne yapar?
- RAM dikkat eksikliği sürecinde ne iş görür?
- Çocuklarda dikkat eksikliği tanısı nasıl konur?
- Ergenlerde dikkat eksikliği tanısı nasıl konur?
- Yetişkinlerde dikkat eksikliği tanısı nasıl konur?
- Dikkat eksikliğine benzeyen hangi durumlar ayırt edilmelidir?
- Değerlendirme dikkat eksikliği sonucuna varmazsa ne olur?
- Tanı konduktan sonra ne olur?
- Tanı beklerken evde neler işe yarar?
- Randevuya nasıl hazırlanırsınız?
- Ailelerin süreçte sık düştüğü tuzaklar nelerdir?
- Çocuğa bu süreci nasıl anlatırsınız?
- Dikkat eksikliği tanısı nasıl konur sorusunda psikolojik danışmanlığın yeri nedir?
- Sakarya'dan nasıl başvurursunuz?
- Sıkça sorulan sorular

Dikkat eksikliği tanısını tek bir test koymaz. Türkiye'de tanıyı çocuk ve ergen psikiyatrisi ya da psikiyatri uzmanı koyar. Hekim gelişim öyküsünü, ebeveyn ve öğretmen bilgisini, görüşmeyi ve sağlık kontrolünü birleştirir. Psikolog değerlendirme ve danışmanlık yapar, okul gözlem sağlar, RAM eğitsel desteği belirler. Randevudan önce gözlem notları ve öğretmen görüşü hazırlamak süreci kolaylaştırır.
Dikkat eksikliği tanısı nasıl konur?
Dikkat eksikliği tanısını tek bir test koymaz. Çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı, gelişim öyküsünü, ebeveyn ve öğretmenden gelen bilgileri, görüşmeyi ve gözlemi bir araya getirir. Belirtilerin birden fazla ortamda sürdüğünü, günlük işlevi bozduğunu ve başka bir nedenle açıklanamadığını doğrular.
Sakarya'da çocuğunda dikkat sorunu fark eden aileler çoğu zaman iki soruyla gelir. Bu bir tanı gerektiriyor mu, gerekiyorsa kime gitmeliyiz? Serdivan'daki görüşmelerimde bu soruyu sık duyuyorum. Ancak yanıt tek bir kapıdan geçmez. Hekim, psikolog, okul ve Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) farklı roller alır ve birbirini tamamlar.
Hangi uzmandan başlayacağınızdan emin değilseniz kime başvurmalıyım aracı birkaç soruyla ilk adımı düşünmenize yardım eder. Araç tanı koymaz. Bu yazıda yolu adım adım anlatıyorum.
Dikkat eksikliği tanısını kim koyar, kim koyamaz?
Türkiye'de DEHB tanısını hekim koyar. Çocuklar ve ergenler için bu, çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanıdır. Yetişkinlerde ise psikiyatri uzmanı değerlendirir. Millî Eğitim Bakanlığına bağlı bir RAM broşürü de tanının çocuk ve ergen psikiyatrisinin klinik değerlendirmesiyle konduğunu belirtir. Benzer biçimde İngiltere'deki NICE rehberi, tanının DEHB konusunda eğitimli ve deneyimli bir uzman tarafından konmasını ister.
| Kim | Ne yapar | Ne yapmaz |
|---|---|---|
| Çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı | Klinik değerlendirme yapar, tanıyı koyar, tedavi planını belirler | Eğitsel destek kararını tek başına vermez |
| Psikolog | Gelişim öyküsü, gözlem, ölçekler ve gerekirse psikolojik testlerle değerlendirir; aileye ve okula danışmanlık verir | Tıbbi tanı koymaz, ilaç yazmaz |
| Sınıf ve rehber öğretmeni | Okuldaki davranışı gözlemler, formları doldurur, aileyi bilgilendirir | Tanı koymaz |
| RAM | Eğitsel değerlendirme ve tanılama yapar, destek eğitim ihtiyacını belirler | Tıbbi tanı koymaz |
| Aile hekimi ya da çocuk doktoru | İlk muayeneyi ve görme ile işitme kontrolünü yapar, gerekirse yönlendirir | Ayrıntılı psikiyatrik değerlendirmenin yerini tutmaz |
Amerikan Psikiyatri Birliği de okul çalışanlarının DEHB tanısı koyamayacağını belirtir. Yani öğretmenin “sanırım dikkat eksikliği var” demesi bir tanı değil, değerli bir gözlemdir. Hekimin işi ise bu gözlemi başka bilgilerle birleştirmektir.
Dikkat eksikliği tanısı nasıl konur: değerlendirme hangi adımlardan oluşur?
Değerlendirme birkaç oturuma yayılabilir. Sıra her merkezde biraz farklıdır, ancak çoğu süreç şu adımları içerir:
- Başvuru nedeni: Aile ve çocuk, hangi davranışların kaygı verdiğini örneklerle anlatır
- Gelişim ve sağlık öyküsü: Hekim doğumu, gelişim basamaklarını, uykuyu, çocuğun geçirdiği hastalıkları ve ailedeki benzer durumları sorar
- Genel sağlık kontrolü: Görme ve işitme muayenesi, dikkat sorununa benzeyen sağlık nedenlerini ayırmaya yardım eder
- Birden çok kaynaktan bilgi: Ebeveyn ve öğretmen formları, davranışın farklı ortamlarda nasıl seyrettiğini gösterir
- Çocukla görüşme ve gözlem: Uzman çocuğun dikkatini, hareketliliğini ve duygusunu muayene sırasında izler
- Gerekirse ek testler: Psikolojik ya da nöropsikolojik değerlendirme, öğrenme güçlüğü gibi eşlik eden durumları aydınlatabilir
- Birlikte değerlendirme: Uzman bütün bilgileri ölçütlerle karşılaştırır, sonucu ve planı aileyle paylaşır
NICE, tanı için kapsamlı bir gelişimsel ve psikiyatrik öykü ile gözlemci bilgisini ister. Ayrıca yalnızca ölçeğe ya da gözleme dayanan tanıya karşı uyarır. CDC de bilgilerin ebeveynlerden, öğretmenlerden ve diğer bakıcılardan toplanmasını önerir. Böylece davranışın farklı ortamlardaki seyri netleşir.
Uzmanlar dikkat eksikliği için hangi ölçütleri kullanır?
Uzmanlar ölçüt olarak çoğunlukla Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tanı kılavuzunu kullanır. Birliğin hasta bilgilendirme sayfası temel koşulları şöyle özetler. Belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olması, son altı ay boyunca belirgin olması ve birden fazla ortamda güçlük yaratması gerekir.
| Ölçüt | Ne anlama gelir |
|---|---|
| Başlangıç zamanı | Belirtilerin bir bölümü 12 yaşından önce ortaya çıkmış olmalıdır |
| Süre | Belirtiler son altı aydır belirgin düzeyde sürmelidir |
| Ortam | Güçlük yalnızca evde ya da yalnızca okulda değil, birden fazla ortamda ortaya çıkmalıdır |
| Belirti sayısı | Çocuklarda ve genç ergenlerde altı, 17 yaş ve üzerindekilerde beş belirti gerekir |
| İşlev | Belirtiler okul, ilişki ya da iş yaşamında belirgin güçlük yaratmalıdır |
| Ayırıcı değerlendirme | Belirtiler başka bir durumla daha iyi açıklanamamalıdır |
Belirtiler iki başlıkta toplanır: dikkatsizlik ile hiperaktivite ve dürtüsellik. Bir kişide ağırlık dikkatsizlikte, hiperaktivite ve dürtüsellikte ya da her ikisinde olabilir. Ancak listeye bakıp sayı saymak tanı koymak değildir. Çünkü uzman, belirtinin yaşa uygunluğunu ve çocuğun yaşamındaki yerini de değerlendirir.
Tek bir test dikkat eksikliğini gösterebilir mi?
Hayır. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), DEHB'yi tek başına tanılayan bir test olmadığını belirtir. Uyku sorunları, kaygı, depresyon ve bazı öğrenme güçlükleri benzer belirtiler verebilir. Bu nedenle uzman tek bir sonuca değil, bütün tabloya bakar.
Değerlendirmede birkaç araç birlikte kullanılabilir:
- Klinik görüşme: Hekimin çocukla ve aileyle yaptığı ayrıntılı konuşma
- Derecelendirme ölçekleri: Ebeveynin ve öğretmenin doldurduğu standart formlar
- Bilgisayarlı dikkat testleri: Dikkat süresini ve tepki hızını ölçen görevler
- Nöropsikolojik testler: Bellek, planlama ve dikkat gibi alanlara ayrıntılı bakan psikolog uygulamaları
Bu araçların hiçbiri tek başına “var” ya da “yok” demez. Yalnızca hekimin kararını besleyen parçalardır. Üstelik internette dolaşan çevrimiçi testler çoğu zaman standart bir ölçüye dayanmaz. Bir sonuç görüp çocuğunuza etiket koymak yerine, o sonucu bir uzmanla konuşmak için başlangıç olarak kullanın.
Psikolojik değerlendirme tanı sürecine nasıl katkı verir?
Psikolog tanı koymaz ve ilaç yazmaz, ancak değerlendirme sürecinde önemli bir rol oynar. Gelişim öyküsünü alır, çocuğu gözlemler, ölçekleri uygular ve gerekirse bilişsel ya da dikkat testlerini kullanır. Ayrıca kaygı, öğrenme güçlüğü ve duygusal zorlanmalar gibi eşlik edebilecek durumlara bakar.
Psikolojik değerlendirmenin çıktısı çoğu zaman şunlardır:
- Çocuğun güçlü ve zorlandığı alanları gösteren bir profil
- Hekime iletebileceğiniz gözlem ve test bilgisi
- Aile ve okul için somut günlük öneriler
- Gerekiyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisine yönlendirme
Serdivan'daki ofiste yürüttüğüm psikolojik testler çalışmasında amaç tanı koymak değil, bu tabloyu netleştirmektir. Dolayısıyla sonuçları tek başına bir hüküm olarak değil, hekim ve okulla paylaşabileceğiniz bir bilgi olarak okumanızı isterim.
Test sonuçlarının yaşa ve gelişim düzeyine göre yorumlanması gerekir. Bu yüzden değerlendirmeyi yapan kişinin deneyimi önemlidir. Ayrıca uykusuzluk, hastalık ve yoğun stres performansı etkileyebilir. Test gününü bu açıdan planlamak, sonucun çocuğun gerçek düzeyini daha iyi yansıtmasına yardım eder.
Hekim muayenesinde neler sorulur ve konuşulur?
İlk muayene çoğu aile için biraz gergin geçer. Hekim genellikle çocukla ve aileyle ayrı ayrı konuşur. Amaç, davranışları dinlemenin ötesinde, çocuğun gününü ve gelişimini anlamaktır. Ayrıca çocuğun kendi anlatımı da değerlidir, çünkü neyi zor bulduğunu en yakından o bilir.
- Şikâyetlerin ne zaman başladığı ve hangi ortamlarda belirginleştiği
- Doğum ve gelişim öyküsü, uyku ve beslenme düzeni
- Okuldaki başarı, ödev alışkanlıkları ve arkadaş ilişkileri
- Ailede benzer güçlükler, yakın zamandaki değişiklikler ve stres kaynakları
- Çocuğun neyi sevdiği, neyi zor bulduğu ve kendini nasıl anlattığı
Hekim yaşa uygun ölçekler ve formlar isteyebilir, gerekirse ek tetkik planlayabilir. Bu kararlar hekimin değerlendirmesine bağlıdır ve her çocukta aynı değildir. Çocuğa muayenenin bir sınav olmadığını söylemeniz, rahat ve dürüst anlatmasına yardım eder.
Muayenenin sonunda hekim gözlemini, olası değerlendirmesini ve izlenecek adımları açıklar. Anlamadığınız bir terimi sormaktan çekinmeyin. Hekim gerekirse takip randevusu verir ve sizden ek form ya da belge ister.
Okul dikkat eksikliği sürecinde ne yapar?
Okul tanı koymaz, ancak sürecin en önemli bilgi kaynaklarından biridir. Çünkü çocuk günün büyük bölümünü sınıfta geçirir ve öğretmen onu yaşıtlarıyla kıyaslayarak izler. Öğretmenin gözlemi, belirtilerin ortama göre değişip değişmediğini gösterir. Okul rehberlik servisi de gerektiğinde aileyle görüşür ve RAM başvurusunda yol gösterir.
Öğretmenden şu bilgileri isteyebilirsiniz:
- Çocuğun hangi derslerde ve günün hangi saatlerinde daha çok zorlandığı
- Görev başında kalma, yönergeleri izleme ve sıra bekleme gibi somut davranış örnekleri
- Arkadaş ilişkileri ve teneffüs davranışı
- Akademik düzeyin yaşıtlara göre nasıl seyrettiği
- Öğretmenin şimdiye kadar denediği düzenlemeler ve sonuçları
Öğretmenle görüşmeye suçlayıcı olmayan bir dille gidin. Amaç, çocuğun neye ihtiyaç duyduğunu birlikte anlamaktır. Üstelik gözlemlerini yazılı olarak paylaşmasını rica ederseniz, hekim ve psikolog bu bilgiyi değerli bulur.
Karne ve sınav dönemlerinde belirtiler yoğunlaşabilir. Öğretmen değişimi ya da sınıf düzeni de davranışı etkiler. Dolayısıyla tek bir dönemin değil, birkaç dönemin gözlemi daha güvenilir bir tablo çizer.
RAM dikkat eksikliği sürecinde ne iş görür?
Rehberlik ve Araştırma Merkezi tıbbi tanı koymaz. Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği, bireylerin eğitsel değerlendirme ve tanılamasının RAM bünyesindeki özel eğitim değerlendirme kurulunca yürütüldüğünü belirtir. Buradaki konu, çocuğun eğitimde hangi desteğe ihtiyaç duyduğudur.
Hekimin koyduğu tanı ile RAM'ın eğitsel değerlendirmesi birbirini tamamlar. Bir RAM broşürüne göre çocuk ve ergen psikiyatrisince DEHB tanısı konan çocukların eğitsel haklardan yararlanabilmesi için RAM'daki değerlendirmede eğitim ihtiyacının belirlenmesi gerekir. Bu değerlendirme okul içi destek eğitim ve sınavlarda tedbir hizmetleri gibi düzenlemelere zemin hazırlar.
Aynı broşür, RAM'da çocuğun bire bir değerlendirildiğini, gerekirse testler uygulandığını ve sonucun aileyle okula bildirildiğini anlatır. Bu nedenle RAM randevusu, hekim randevusunun alternatifi değil, sürecin ikinci ayağıdır. İkisini birbirinin yerine koymak, ailenin eğitsel haklardan geç yararlanmasına yol açabilir.
Başvuru koşulları ve istenen belgeler zamanla değişebilir. Bu nedenle güncel bilgiyi ilçenizdeki RAM'dan ya da okul rehberlik servisinden öğrenin.
Çocuklarda dikkat eksikliği tanısı nasıl konur?
Çocuklarda değerlendirme çoğunlukla okul çağında gündeme gelir, çünkü ders ve kurallı ortamlar dikkat sorunlarını açığa çıkarır. Küçük çocuklarda hareketlilik ve dağınıklık gelişimin olağan parçası olabilir. Bu nedenle uzman belirtileri yaşa ve gelişim düzeyine göre yorumlar.
Ailelerden sık duyduğum örnekler şunlardır:
- Ödevin başına oturup sık sık kalkmak ya da hayal kurmak
- Yönergeleri sonuna kadar dinlememek ve işleri yarım bırakmak
- Eşyaları sık kaybetmek, günlük işleri unutmak
- Sırasını beklemekte ve sözünü tutmakta güçlük çekmek
- Sürekli yerinde duramamak ya da fazla konuşmak
Bu davranışların her çocukta zaman zaman görülmesi olağandır. Belirleyici olan sıklıkları, birden fazla ortamda sürmeleri ve çocuğun öğrenmesini ya da arkadaşlıklarını bozmalarıdır. Yaşa göre ayrıntıyı çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri yazısında, kavramın genel tanımını ise DEHB nedir yazısında anlatıyorum.
Çocuklarla yürüttüğüm çalışmayı çocuk psikolojisi sayfasında özetliyorum. Çocuklar için süreç genellikle ebeveynle birlikte ilerler.
Ergenlerde dikkat eksikliği tanısı nasıl konur?
Ergenlikte değerlendirme çocukluktan iki noktada farklılaşır. Birincisi, gencin kendi anlatımı artık merkezdedir; ona ilk görüşmeden itibaren söz vermek gerekir. İkincisi, belirtiler biçim değiştirir. MEB'e bağlı bir RAM broşürüne göre hiperaktivite ve dürtüsellik çoğu gençte azalır, dikkatsizlik ise sorun olmaya devam edebilir.
Bu yaşta kaygı, depresyon, uyku düzeni değişiklikleri ve sınav baskısı da dikkati bozar. Örneğin sınav kaygısı yaşayan bir genç, çalışma masasında odaklanamayabilir. Bu durum dikkat eksikliğine benzer, ancak kaynağı farklıdır. Dolayısıyla hekimin ve psikoloğun ayırıcı değerlendirmesi önem kazanır.
Ergenle yapılan görüşmede gencin anlatımı, ebeveynin ve öğretmenin anlatımıyla çelişebilir. Bu çelişki bir sorun değil, değerli bir bilgidir, çünkü genç belirtileri farklı yaşar. Örneğin ebeveyn öfke patlamalarını anlatırken genç içindeki huzursuzluğu anlatabilir.
Ergenlerle çalışmamı ergen psikolojisi sayfasında anlatıyorum. Gence görüşmenin nedenini açıkça söylemek iş birliğini artırır. 18 yaşın altındaki gençlerde veli onamı gerekir. Veliyle neyi paylaşacağımızı ise ilk görüşmede birlikte konuşuruz.
Yetişkinlerde dikkat eksikliği tanısı nasıl konur?
Yetişkinlerde tanıyı psikiyatri uzmanı koyar. Burada ek bir zorluk vardır: Belirtilerin çocuklukta başlamış olması gerekir, oysa yetişkin çoğu zaman o dönemi tam hatırlamaz. Bu yüzden uzman eski karneleri, okul notlarını ve anne babanın ya da yakınların anlatımını da ister.
Yetişkin değerlendirmesi çocukluk öyküsünü ve bugünkü işlevi birlikte inceler. İş yaşamında dağınıklık, erteleme ve sürekli unutkanlık yalnızca dikkat eksikliğine bağlı olmayabilir. Kaygı, depresyon ve uyku sorunları da benzer tablo verir. Bu yüzden çocukluk belgelerini ve yakınların gözlemini önceden toplamak değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Yetişkinlere özgü bir zorluk da vardır: Benzer belirtiler yıllarca bir “karakter özelliği” gibi yorumlanır. Kişi kendini tembel, dağınık ya da sorumsuz sanabilir. Değerlendirme bu yorumu sorgulamaya yardım eder, ancak amaç bir etiket vermek değildir. Amaç, güçlüğün kaynağını anlayıp uygun desteği bulmaktır.
Kendinizde bu işaretleri fark ediyorsanız önce yetişkin dikkat eksikliği belirtileri yazısına bakın. Ardından bir psikiyatri randevusu planlayabilirsiniz. Yetişkinlerle çalışmamı ise yetişkin psikolojisi sayfasında bulabilirsiniz.
Dikkat eksikliğine benzeyen hangi durumlar ayırt edilmelidir?
CDC'ye göre uyku bozuklukları, kaygı, depresyon ve bazı öğrenme güçlükleri benzer belirtiler verebilir. Üstelik bu durumlar DEHB ile birlikte de görülebilir. Bu nedenle uzman iki soruyu birlikte sorar: Belirtileri başka bir durum daha iyi açıklıyor mu, yoksa başka bir durum DEHB'ye eşlik ediyor mu?
| Durum | Dikkat eksikliğine benzeyen görünüm | Ayırt etmeye yardım eden bilgi |
|---|---|---|
| Uyku sorunları | Gündüz uyuşukluk, unutkanlık, odaklanamama | Uyku düzeni, horlama ve gece uyanmaları |
| Kaygı | Zihnin endişeyle dolu olması nedeniyle dinleyememe | Endişenin içeriği ve belirtilerin hangi durumlarda arttığı |
| Depresyon | İlgi ve enerji kaybı, ödevden kaçınma | Ruh hali, keyif alma ve yaşam sevinci |
| Öğrenme güçlüğü | Okuma ve yazma ödevlerinde kaçınma, dikkat dağılması | Belirli akademik becerilerde süreğen güçlük |
| İşitme ya da görme sorunu | “Dinlemiyor” ya da “bakmıyor” izlenimi | İşitme ve görme muayenesi |
Bu tablo bir eleme listesi değildir, çünkü bu durumlar dikkat eksikliğiyle birlikte de bulunabilir. Hekim ve psikolog, hangisinin ne ölçüde rol oynadığını birlikte değerlendirir.
Değerlendirme dikkat eksikliği sonucuna varmazsa ne olur?
Değerlendirme her zaman DEHB tanısıyla bitmez. Bu, çocuğun güçlük yaşamadığı anlamına gelmez. Dikkat sorunu uyku sorunundan, kaygıdan, öğrenme güçlüğünden ya da yaşam olaylarından kaynaklanıyor olabilir. Bu durumda doğru adres de değişir. Aileler bazen hayal kırıklığı yaşar, çünkü adı konmuş bir açıklama beklemişlerdir. Oysa “DEHB yok” demek “sorun yok” demek değildir. Çocuğun güçlüğüne yanıt vermek hâlâ mümkündür.
- Hekimden, güçlüğün olası kaynağı hakkında açık bir değerlendirme isteyin
- Gerekiyorsa uyku, kaygı ya da öğrenme güçlüğü için ayrı bir değerlendirme planlayın
- Okulla birlikte sınıf içi düzenlemeleri gözden geçirin
- Kuşkunuz sürüyorsa belirli bir süre sonra yeniden değerlendirme isteyin, çünkü belirtiler gelişimle birlikte değişebilir
İkinci görüş istemek hakkınızdır ve olağandır. Yine de karar vermeden önce ilk hekimle konuşmak, farklı kapılarda ayrı ayrı sonuç aramaktan daha az yorucudur.
Tanı konduktan sonra ne olur?
Tanı konduğunda ilk adım planı hekimle birlikte yapmaktır. Tedavi ve ilaç kararlarını yalnızca hekim verir. Plan, çocuğun yaşına, belirtilerin yoğunluğuna ve ailenin tercihlerine göre değişir. Psikolojik danışmanlık, aile görüşmeleri ve okulla iş birliği bu planı tamamlayan unsurlar olabilir.
Tanıdan sonra okula ve RAM'a başvurmak da gündeme gelir. Eğitsel destekler için hekim tanısı ile RAM değerlendirmesi birlikte gerekebilir. Dolayısıyla güncel koşulları RAM'dan ve okul rehberlik servisinden öğrenin.
Çocuğa tanıyı nasıl anlatacağınız da önemlidir. “Hastasın” ya da “bozuksun” gibi bir dil yerine sade bir çerçeve seçin: “Bazı işlerde dikkatini toplamak sana daha zor geliyor ve bunun için sana yardım edecek yollar var.” Ayrıca çocuğun güçlü yanlarını da konuşun. Tanı çocuğun tamamını anlatmaz, yalnızca bir yönünü tanımlar.
Aileler değerlendirme sürecinde ve sonrasında başka program ve destek seçeneklerini de araştırır. GETAP® (Gelişim Takip Programı) için uygulayıcı ve yetki belgesine sahibim. GETAP bir gelişim takip programıdır. Tanı koymaz, tedavi değildir ve hekimin planının yerini almaz. Programın ayrıntılarını kendi sayfasında anlatıyorum.
Tanı beklerken evde neler işe yarar?
Değerlendirme süreci haftalar alabilir. Bu sürede evde uygulayabileceğiniz basit düzenlemeler çocuğun günlük yükünü hafifletir. Bunlar tanı yerine geçmez ve tedavi değildir; yalnızca yaşamı kolaylaştırır.
- Rutini sabit tutun: Kalkma, ödev, yemek ve uyku saatleri çocuğa güven verir
- Yönergeleri kısa verin: Tek adımlı cümleler kurun ve gerekirse çocuğun tekrar etmesini isteyin
- Ödev alanını sadeleştirin: Masada yalnızca o an gereken malzeme bulunsun
- Başardığı küçük işleri fark edin: Yalnızca hataya değil, çabaya da değinin
- Kıyaslamaktan, bağırmaktan ve etiketlemekten kaçının: Bunlar çocuğun özgüvenini aşındırır
Bu adımlar çoğu çocuk için yararlıdır. Dikkat sorunu sürüyorsa yine de randevuyu planlamaya devam edin.
Çalışma sırasında kısa hareket molaları vermek de işe yarar. Çocuk on beş dakika çalışıp beş dakika zıplayarak ya da yürüyerek dinlenebilir. Bu arada kendi yorgunluğunuzu da unutmayın. Siz sakin kaldıkça çocuğun davranışını daha az kişisel algılarsınız.
Randevuya nasıl hazırlanırsınız?
Hazırlık görüşmenin verimini artırır. Aşağıdaki sıra pek çok aile için işe yarar:
- Bir iki hafta boyunca çocuğun dikkat ve hareketliliğini gözleyin; sık rastladığınız durumları, ortamı ve saati kısa notlarla yazın
- Öğretmenden ya da rehber öğretmenden gözlemlerini yazılı olarak isteyin
- Gelişim öyküsüne ilişkin bilgileri hazırlayın: doğum, konuşma ve yürüme zamanları, uyku düzeni, geçirdiği hastalıklar
- Eski raporları, karneleri ve varsa önceki değerlendirmeleri toplayın
- Kamu hastanesi için MHRS üzerinden ya da 182 hattından çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları polikliniğine randevu alın; özel muayenehane de seçebilirsiniz
- Çocuğa muayenenin bir sınav ya da ceza olmadığını, onu daha iyi anlamaya yardım eden bir görüşme olduğunu anlatın
Hangi hastanede bu polikliniğin bulunduğunu ve güncel randevu durumunu MHRS'den ya da kurumların kendi kanallarından kontrol edin. Ayrıca bu notları tek sayfada toplamak, kısıtlı görüşme süresini verimli kullanmanızı sağlar.
Ailelerin süreçte sık düştüğü tuzaklar nelerdir?
Aşağıdaki hataların çoğu iyi niyetle yapılır. Yine de bilmek, sizi gereksiz bir yıpranmadan korur:
- İnternet testinin sonucunu tanı saymak ve çocuğa buna göre davranmak
- Yalnızca evdeki ya da yalnızca okuldaki gözleme dayanarak karar vermek
- Çocuğun yanında “dikkatsiz”, “yaramaz” ya da “hasta” gibi sözcükler kullanmak
- Öğretmenle aile arasında suçlama diline kaymak
- Çocuğun kaygısını “bir şeyin yok” diyerek geçiştirmek
- Değerlendirme sonucunu yalnızca tek bir görüşmenin izlenimine bağlamak
- Değerlendirmeyi yarıda bırakıp farklı kapılarda ayrı ayrı sonuç aramak
Her aile bu tuzaklardan birine düşebilir. Bu bir kusur değil, belirsizliğin doğal sonucudur. Önemli olan, bilgiyi tek bir yerde toplayan ve sizi yönlendiren bir uzmanla çalışmaktır.
Çocuğa bu süreci nasıl anlatırsınız?
Çocuklar bir uzmana gideceklerini duyduğunda çoğu zaman “bende bir sorun var” diye yorumlar. Bu nedenle dili sade ve suçlamasız tutun. Örneğin “Okulda ve evde bazı şeyler seni yoruyor gibi görüyorum. Bir doktora ve bir uzmana gidip sana neyin yardım edeceğine birlikte bakacağız” diyebilirsiniz. Ne olacağını önceden anlatmak kaygıyı azaltır.
Küçük çocuklarda kısa cümleler ve resimli anlatım işe yarar. Okul çağındaki çocuğa kimlerle görüşeceğini ve ne yapacağını önceden söyleyin. Ergenlerde yaklaşım biraz farklıdır. Gence nedenini açıkça söyleyin, sorularını ve katılımını önemseyin. Zorla getirilen bir genç genellikle süreçten kopar.
Bir doktorun çocuğu “iyileştireceğini” söylemekten kaçının. Böyle bir söz, çocukta yanlış bir beklenti yaratır. Bunun yerine “Neyin yardımcı olacağını birlikte öğreneceğiz” demek hem dürüst hem rahatlatıcıdır.
Dikkat eksikliği tanısı nasıl konur sorusunda psikolojik danışmanlığın yeri nedir?
Psikolojik danışmanlık tanı sürecinin yerini almaz, ona eşlik eder. Genel görüşmeler yaklaşık 50 ile 60 dakika sürer. İlk görüşmede sizi getiren soruyu, çocuğun ya da gencin gelişimini ve okuldaki durumunu dinlerim. Gerekirse ölçekler ve psikolojik testlerle ek bilgi toplarım.
Belirtiler hekim değerlendirmesi gerektiriyorsa sizi çocuk ve ergen psikiyatrisine yönlendiririm. Okulla iletişimi yalnızca onayınızla kurarım. Tanıdan sonra ise aileye ve çocuğa günlük yaşam, çalışma düzeni ve duygu düzenleme konularında destek veririm. Psikolog ilaç yazmaz ve tıbbi tanı koymaz. Burada tedavi vaadi ya da sonuç sözü de vermem.
Aile görüşmelerinde ev düzeni, kurallar, ödül ve sınır koyma gibi konulara birlikte bakarız. Ebeveynin yorgunluğu ve kaygısı da bu görüşmelerin parçasıdır, çünkü sakin bir ebeveyn çocuğu daha iyi destekler. Hekimin planıyla çelişen bir öneride bulunmam; amacım planı günlük yaşama taşımayı kolaylaştırmaktır.
Sakarya'dan nasıl başvurursunuz?
Yüz yüze görüşmelerin yapıldığı tek ofis Serdivan'dadır: Koç City Plaza, İstiklal Mahallesi, Muhsin Yazıcıoğlu Bulvarı, 54050 Serdivan, Sakarya. Görüşmeleri pazartesi ile cumartesi günleri 09.00 ile 20.00 arasında randevuyla yaparım. Sakarya'nın uzak ilçelerinde yaşayan aileler için görüşmelerin bir kısmı ya da tamamı online planlanabilir. Türkiye'nin her yerinden ve yurt dışından online görüşme de mümkündür. İlk görüşmeye varsa eski raporlarınızı ve öğretmen notlarını getirebilirsiniz; bunlar zorunlu değildir, ancak tabloyu hızla netleştirir.
Ücret ve ödeme bilgisini randevudan önce açıkça paylaşırım. Telefon ve WhatsApp randevu hattı 0555 030 37 73'tür. Ayrıntılar için randevu ve iletişim sayfasına bakabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Dikkat eksikliği tanısını psikolog koyabilir mi?
Hayır. Türkiye'de DEHB tanısını hekim, yani çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı koyar; yetişkinlerde psikiyatri uzmanı değerlendirir. Psikolog gelişim öyküsünü alır, gözlem yapar, ölçek ve testler uygular, aileye ve okula danışmanlık verir, gerekirse hekime yönlendirir. Ancak psikolog tıbbi tanı koymaz ve ilaç yazmaz.
Dikkat eksikliği testi tanı yerine geçer mi?
Hayır. DEHB'yi tek başına gösteren bir test yoktur. Ölçekler, bilgisayarlı dikkat testleri ve çevrimiçi sorular uzmanın işini destekleyebilir, ancak tanıyı koymaz. Uzman gelişim öyküsünü, öğretmen ve ebeveyn bilgisini, muayeneyi ve benzer belirti veren başka durumları birlikte değerlendirir. İnternet sonucunu yalnızca bir başlangıç noktası olarak kullanın.
Çocuğum için önce kime başvurmalıyım?
İlk adım genellikle çocuk doktoru ya da aile hekimi ile okul rehber öğretmenidir. Hekim görme ve işitmeyi kontrol eder, gerekirse çocuk ve ergen psikiyatrisine yönlendirir. Kamu hastanesinde randevuyu MHRS üzerinden alabilirsiniz. Psikolojik değerlendirme bu süreci destekleyebilir, ancak hekim değerlendirmesinin yerini almaz.
RAM raporu dikkat eksikliği tanısı sayılır mı?
Hayır. RAM eğitsel değerlendirme ve tanılama yapar, ancak tıbbi tanı koymaz. Tıbbi tanıyı hekim koyar. Eğitsel destekten yararlanmak için çoğu durumda hekim tanısı ile RAM değerlendirmesi birlikte gerekir. Başvuru koşulları değişebileceği için güncel bilgiyi RAM'dan ya da okul rehberlik servisinden öğrenin.
Dikkat eksikliği tanısı kaç yaşında konabilir?
Tanı çoğunlukla okul çağında konur. Belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olması koşuluyla ergenlikte ve yetişkinlikte de konabilir. Küçük çocuklarda hareketlilik gelişimin olağan parçası olabilir, bu yüzden uzman belirtileri yaşa ve gelişim düzeyine göre yorumlar. Kuşkunuz varsa yaşınız ne olursa olsun bir uzmana danışın.
Değerlendirme ne kadar sürer?
Süre kişiye ve merkeze göre değişir. Hekim görüşmesi bir ya da birkaç oturuma, ek psikolojik testler ve öğretmen formları ise birkaç haftaya yayılabilir. Belirli bir süre vaat etmek doğru olmaz. Randevudan önce gözlem notlarını ve öğretmen görüşünü hazırlamak süreci kolaylaştırır, çünkü hekim ilk görüşmede daha çok bilgiye ulaşır.

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.
Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.
Bu konuda destek ve araçlar
Benzer yazılar

Çocuğu Psikoloğa Ne Zaman Götürmeli? Ailelere Rehber
Çocuğu psikoloğa ne zaman götürmeli? Süre, yoğunluk, işlev kaybı ve güvenlik ölçütleriyle ailelerin karar verebilmesi için pratik bir…
11 Eylül 2019 · 17 dk okuma
Dikkat Geliştiren Oyunlar: Evde Çocukla Yapılabilecek Etkinlikler
Dikkat geliştiren oyunlar hangileri? Evde çocuğunuzla yaşa göre oynayabileceğiniz etkinlikleri, ekran dengesini ve kanıtın sınırlarını…
16 Temmuz 2019 · 13 dk okuma
Okul Fobisi Nedir? Okul Reddi Olan Çocuğa Nasıl Yaklaşılır
Okul fobisi nedir, çocuk neden okula gitmek istemez? Belirtileri, olası nedenleri, aşamalı dönüş planını ve uzmana başvuru zamanını…
1 Kasım 2018 · 18 dk okuma