DEHB Nedir? Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu

20 Eylül 2018Güncelleme: 30 Ekim 202617 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (22 bölüm)
  1. DEHB nedir?
  2. DEHB'nin üç türü nelerdir?
  3. DEHB ne kadar yaygındır?
  4. Çocuklarda DEHB nedir ve yaşa göre nasıl kendini gösterir?
  5. Ergenlerde ve yetişkinlerde DEHB nedir, nasıl değişir?
  6. Kız çocuklarında DEHB neden gözden kaçar?
  7. DEHB neden olur?
  8. DEHB hakkında hangi yanlış inanışlar yaygın?
  9. DEHB'ye hangi durumlar eşlik edebilir?
  10. DEHB şüphesinde ilk adım ne olmalı?
  11. DEHB tanısı nasıl konur, kim koyar?
  12. DEHB'de hangi destek yaklaşımları öne çıkar?
  13. Evde ebeveyn önerileri nelerdir, düzeni nasıl kurarsınız?
  14. Talimat verirken ve davranışa tepki gösterirken neler işe yarar?
  15. Dikkat oyunları ve zihin egzersizleri DEHB'ye iyi gelir mi?
  16. DEHB olan çocuk için okulla nasıl iş birliği yaparsınız?
  17. DEHB'li çocuğun özgüvenini nasıl korursunuz?
  18. Ebeveyn olarak kendi yorgunluğunuzla ve suçluluğunuzla nasıl baş edersiniz?
  19. Psikolog DEHB sürecinde ne yapar, ne yapmaz?
  20. DEHB ile ilgili öteki sorular için hangi yazılara bakabilirsiniz?
  21. Serdivan'da DEHB için aile görüşmesi nasıl ilerler?
  22. Sıkça sorulan sorular
DEHB Nedir? Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu
Kısaca

DEHB, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun kısaltmasıdır; çocuklukta başlayan, dikkat, hareketlilik ve dürtü denetiminde güçlük yaratan nörogelişimsel bir durumdur. Bu yazı üç görünümünü, nedenlerini, tanı sürecini, yaşa göre destek yaklaşımlarını ve evde ebeveyn önerilerini anlatır. Tanı ve ilaç kararı çocuk ve ergen psikiyatrisinindir; psikolog tanı koymaz ve ilaç yazmaz.

DEHB nedir?

DEHB, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun kısaltmasıdır. Çocuklukta başlayan nörogelişimsel bir durumdur ve dikkati sürdürmede, hareketliliği ve dürtüleri denetlemede yaşa uygun beklentinin belirgin biçimde ötesinde güçlük yaratır. Belirtiler en az altı aydır sürer, birden fazla ortamda ortaya çıkar ve gündelik yaşamı bozar.

Serdivan'daki görüşmelerimde aileler “DEHB nedir?” sorusunu çoğu zaman “Çocuğum yaramaz mı, yoksa başka bir şey mi var?” kaygısıyla sorar. Önce şunu söyleyeyim: DEHB bir terbiye ya da karakter sorunu değildir. Çocuk çabalamasına rağmen dikkatini ve hareketini düzenlemekte güçlük çeker. Üstelik bu durum aile içinde, okulda ve arkadaş ilişkilerinde sürekli bir gerilim yaratabilir.

NIMH, çoğu insanın bu davranışları zaman zaman gösterdiğini hatırlatır. DEHB'de ise davranışlar sık görülür, birden fazla ortamda ortaya çıkar ve gündelik yaşamı bozar. DEHB nedir sorusunun sınırı da buradadır: Bir çocuğun dalgın olması DEHB'li olduğunu göstermez, ancak yaşıtlarından belirgin biçimde fazla ve sürekli olması bir değerlendirmeyi gerektirir.

Bu yazı, DEHB konusundaki yazılarımın ana çerçevesidir. Önce temel bilgiyi, ardından evde yapabileceklerinizi anlatıyorum. Ayrıca çocuklarda, ergenlerde, yetişkinlerde, tanı sürecinde ve ilaçsız yöntemlerde ayrıntı isterseniz ilgili yazılara bağlantı veriyorum.

DEHB'nin üç türü nelerdir?

DEHB her çocukta aynı biçimde ortaya çıkmaz. Bu nedenle APA ve NIMH üç görünüm tanımlar. NHS'ye göre çoğu çocukta iki türün belirtileri birlikte bulunur, ancak bazılarında yalnızca biri öne çıkar.

DEHB'nin üç türü
TürÖne çıkan özelliklerDışarıdan nasıl izlenim verir
Dikkat eksikliği ağırlıklıDikkati sürdürmede, düzenli olmada ve yönergeleri izlemede güçlük; unutkanlıkDalgın, ödevi yarım bırakan, eşyalarını kaybeden çocuk
Hiperaktivite ve dürtüsellik ağırlıklıYerinde duramama, çok konuşma, sırasını bekleyememe, söz kesmeSürekli hareket eden, sabırsız, atılgan çocuk
Bileşik türİki grubun belirtileri birlikteHem dağınık hem hareketli çocuk

Dikkat eksikliği ağırlıklı tür sessiz olduğu için çoğu zaman geç fark edilir. Örneğin hiperaktif çocuk sınıfta hemen göze çarpar, dalgın çocuk ise “uslu” sayılıp gözden kaçabilir. DEHB nedir sorusunun ikinci yarısı da budur: Aynı bozukluk çok farklı davranışlarla kendini gösterebilir.

DEHB ne kadar yaygındır?

APA, çocukların yaklaşık yüzde 8,4'ünde ve yetişkinlerin yaklaşık yüzde 2,5'inde DEHB olduğunu tahmin eder. AAP kılavuzu ise çocuk ve ergenlerde oranı yaklaşık yüzde 7 ile 8 olarak verir. Ancak bu oranlar çoğunlukla Amerika Birleşik Devletleri verilerine dayanır ve ölçüte göre değişir. Türkiye için de çalışmalar yapılmıştır, ancak sonuçlar yönteme göre farklıdır. Bu nedenle güncel bilgiyi çocuk ve ergen psikiyatrisi alanındaki resmî kaynaklardan kontrol edin.

Yine de kalabalık bir sınıfta bir iki çocuğun DEHB'si olması şaşırtıcı değildir. Ayrıca tanı oranı erkek çocuklarda kızlardan yüksektir. Ancak bu, erkek çocukların gerçekten daha sık DEHB'li olduğu anlamına gelmez. Çünkü belirtiler cinsiyete göre farklılaşır ve kız çocuklarını fark etmek daha zordur.

Çocuklarda DEHB nedir ve yaşa göre nasıl kendini gösterir?

Çocuklarda DEHB, dikkatin, hareketliliğin ve dürtülerin yaşa uygun beklentinin belirgin biçimde ötesinde olması demektir. Okul öncesinde en çok yerinde durmama, sıra bekleyememe ve sürekli koşturma dikkat çeker. İlkokulda ise ders dinleme, ödev yapma ve eşyaları toplama güçlükleri öne çıkar.

Ancak küçük çocukların çoğu hareketli ve dağınıktır. NHS, özellikle beş yaşın altında bu özelliklerin tek başına DEHB anlamına gelmediğini belirtir. Üstelik yorgunluk, kaygı ya da stres de benzer bir tablo yaratabilir. Bu yüzden hekim belirtilerin yaşa göre beklenenden belirgin biçimde fazla olmasına, birden fazla ortamda sürmesine ve günlük yaşamı bozmasına bakar.

Yaşa göre ayrıntılı işaretleri çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri yazısında anlattım. Okul döneminde bitmeyen ödev kavgaları gibi aile içi gerilimler de bu işaretlerin bir parçasıdır.

Ergenlerde ve yetişkinlerde DEHB nedir, nasıl değişir?

NIMH, belirtilerin çocuklukta başladığını ve çoğu kez ergenliğe ve yetişkinliğe sürdüğünü bildirir. Ayrıca APA'ya göre yaş ilerledikçe hiperaktivite ve dürtüsellik azalabilir ya da aşırı huzursuzluk hissine dönüşebilir. Buna karşılık dikkat güçlüğü çoğu kez kalır. Dolayısıyla “büyüyünce geçer” beklentisi her çocuk için doğru değildir.

Ayrıca ergenlikte ders yükü, sosyal ilişkiler ve özerklik isteği birleşince DEHB yeni biçimler alır. Yetişkinlikte ise zaman yönetimi, düzen ve işlerin tamamlanması öne çıkar. Ergenler için ergenlerde DEHB yazısına, yetişkinler için yetişkin dikkat eksikliği belirtileri yazısına bakabilirsiniz.

Öte yandan NIMH, desteksiz kalan gençlerde ve yetişkinlerde okul ve iş başarısının, ilişkilerin ve riskli davranışların etkilenebildiğini de bildirir. Bu bilgiyi korkutmak için değil, erken ve doğru desteğin neden önemli olduğunu göstermek için aktarıyorum. Çünkü uygun düzenlemelerle bu zorlukların çoğu hafifletilebilir.

Kız çocuklarında DEHB neden gözden kaçar?

Çünkü kız çocuklarında dikkat eksikliği daha sık öne çıkar ve bu belirtiler sessizdir. Nitekim APA, kız çocuklarında dalgınlık, dağınıklık ve unutkanlığın daha belirgin olduğunu, bunları sınıfta fark etmenin ise daha zor olduğunu belirtir. Üstelik NHS de DEHB'nin kızlarda ve kadınlarda daha az tanındığını söyler.

Sonuç olarak bazı kız çocuklarına yıllarca “hayalperest” ya da “özensiz” denir. Oysa içeride büyük bir çaba ve yorgunluk vardır. Bu nedenle başarılı görünen ama sürekli bitkin düşen, ödevlerini son dakikaya bırakan ve kendini yetersiz hisseden bir kızınız varsa bir uzmana danışmanız yerindedir.

DEHB neden olur?

Tek bir neden yoktur. NHS, nedenin her zaman bilinmediğini, genetik farklılıkların rol oynadığını ve DEHB'nin sık sık ailelerde görüldüğünü belirtir. APA ise genetiğin yanı sıra beyindeki bazı bölgelerin yapı ve etkinliğinde farklılıklar bulunduğunu bildirir. Ayrıca bazı etkenler DEHB ile ilişkilidir:

  • Erken doğum ve düşük doğum ağırlığı.
  • Gebelikte alkol, sigara ya da kurşun gibi zararlı maddelere maruz kalma.
  • Gebelikte aşırı stres.
  • Beyin yaralanması ya da epilepsi.
  • Otizm gibi başka nörogelişimsel durumlarla birlikte bulunma.

Ancak bu etkenler bir ilişkiyi gösterir, kesin bir neden sonuç kanıtı değildir. Üstelik APA ve NHS'nin saydığı nedenler arasında ebeveynlik tarzı yoktur. Dolayısıyla DEHB için kendinizi suçlamanız gerekmez.

DEHB hakkında hangi yanlış inanışlar yaygın?

Çevrenizdeki herkesin DEHB hakkında bir fikri vardır. Ancak bu fikirlerin bir kısmı çocuğa haksızlık eder, bir kısmı ise gerekli değerlendirmeyi geciktirir.

DEHB hakkında yaygın inanışlar ve gerçekler
İnanışGerçek durumKaynak
Kötü ebeveynlikten kaynaklanırKaynakların saydığı nedenler genetik, beyin gelişimi ve gebelik ya da doğumla ilgili etkenlerdir; NICE ebeveyn eğitiminin kötü ebeveynlik anlamına gelmediğini özellikle belirtirAPA, NHS, NICE
Tembellik, inat ya da yaramazlıktırBelirtiler esas olarak çocuğun karşı gelmesinden ya da yönergeyi anlamamasından kaynaklanmazAPA
Diyet değişikliği ya da katkı maddesi çıkarmak DEHB'yi çözerNICE, yapay renklendirici ve katkı maddelerinin çıkarılmasını genel bir yöntem olarak önermez; dengeli beslenme ve düzenli hareket her çocuk için yararlıdırNICE
Büyüyünce kendiliğinden geçerBelirtiler çoğu kişide ergenliğe ve yetişkinliğe sürer, yalnızca biçimi değişebilirNIMH, APA
Yalnızca erkek çocuklarda olurKızlarda daha sessiz seyrettiği için daha az tanınırAPA, NHS
Tanı konunca her çocuğa ilaç başlarKarar yaşa, belirtilerin ağırlığına ve ailenin tercihine bağlıdır; okul öncesinde önce ebeveyn eğitimi öne çıkarAAP, NICE, NHS

Bu inanışların ortak yanı, çocuğa ya da aileye suç yüklemesidir. Oysa DEHB'de suçlu aramak yerine ihtiyacı anlamak çok daha verimlidir.

DEHB'ye hangi durumlar eşlik edebilir?

DEHB tek başına gelmeyebilir. NIMH'ye göre davranış sorunları, öğrenme bozuklukları, uyku sorunları, kaygı ve depresyon sık eşlik eder. Bu nedenle AAP kılavuzu değerlendirme sırasında hekimin şu durumları taramasını ister:

  • Kaygı ve depresyon.
  • Karşı gelme ve davranım sorunları.
  • Özgül öğrenme güçlüğü ve dil bozuklukları.
  • Otizm spektrum bozukluğu.
  • Tik ve uyku sorunları, örneğin uyku apnesi.

Ancak bu durumlar çocuğun yaşadığı güçlüğün kaynağını karıştırabilir. Örneğin okulda dikkatsiz davranan bir çocukta asıl sorun okuma güçlüğü ya da kaygı olabilir. Bu yüzden tek bir etikete bakmak yerine bütün tabloyu birlikte değerlendirmek gerekir.

DEHB şüphesinde ilk adım ne olmalı?

Çocuğunuzda dikkat, hareketlilik ya da dürtüsellik sorunu olduğunu düşünüyorsanız önce gözlem yapın, sonra konuşun. Bu nedenle NHS ilk adım olarak çocuğun öğretmeniyle görüşmeyi önerir. Öğretmen sınıftaki durumu aktarır ve okulun rehberlik servisi destek önerebilir.

  1. Öğretmenle görüşün ve çocuğun derste, teneffüste ve ödevde nasıl olduğunu öğrenin.
  2. Evde gözlediklerinizi, belirtilerin ne zamandan beri sürdüğünü ve hangi ortamlarda arttığını bir deftere yazın.
  3. Çocuk doktoruna ya da aile hekimine gidin; hekim önce uyku, görme ve işitme gibi bedensel nedenlere bakar.
  4. Belirtiler sürüyorsa çocuk ve ergen psikiyatrisinden randevu alın.
  5. Randevuyu beklerken evdeki ve okuldaki desteği sürdürün.

Yani değerlendirmenin sonucunu beklemeden düzen kurmaya başlayabilirsiniz. Nitekim NICE, belirtiler çocuğun gelişimini ya da aile yaşamını etkiliyorsa ebeveyn desteğinin kesin tanıyı beklemeden başlayabileceğini belirtir.

DEHB tanısı nasıl konur, kim koyar?

Çocuklarda ve ergenlerde tanıyı çocuk ve ergen psikiyatrisi koyar. AAP kılavuzu ayrıca dört yaşından itibaren dikkat, hareketlilik ya da dürtüsellik sorunu olan çocuklarda değerlendirme başlatmayı önerir. Hekim, belirtilerin birden fazla ortamda ve işlevi bozacak düzeyde bulunduğunu doğrular. Ayrıca başka nedenleri dışlar. Üstelik APA'ya göre DEHB için özel bir kan testi ya da görüntüleme yoktur.

NICE ise tanının yalnızca derecelendirme ölçeğine ya da gözlem verisine dayanmamasını söyler. Bu nedenle değerlendirme genellikle şu adımlarla ilerler:

  1. Ebeveyn, çocuğun gelişim ve davranış öyküsünü anlatır.
  2. Hekim öğretmenden ve okuldan gözlem ister.
  3. Hekim çocukla görüşür ve onu gözlemler.
  4. Dereceleme ölçekleri ek bilgi verir.
  5. Hekim eşlik eden durumları ve bedensel nedenleri tarar.
  6. Hekim sonuçları aileyle ve çocukla konuşur, birlikte bir plan yapar.

Ancak yalnızca DEHB nedir sorusunun yanıtını bilmek tanı koymaya yetmez. Belirtilerin gerçekten DEHB'den gelip gelmediğini bir hekim ayırt eder. Süreci dikkat eksikliği tanısı nasıl konur yazısında, kime başvuracağınızı ise Kime başvurmalıyım? aracında bulabilirsiniz. Araç tanı koymaz ve yanıtlarınız cihazınızdan çıkmaz.

DEHB'de hangi destek yaklaşımları öne çıkar?

Yaklaşım çocuğun yaşına ve belirtilerin ağırlığına göre değişir. Örneğin AAP ve NICE kılavuzları küçük çocuklarda önce ebeveyn eğitimini ve davranışsal yöntemleri öne çıkarır. Daha büyük çocuklarda ise gerektiğinde ilacı ve davranışsal desteği birlikte kullanmayı önerir. Ancak iki kılavuz basamakları biraz farklı çizer.

Yaşa göre öne çıkan yaklaşımlar
YaşAAP kılavuzuNICE kılavuzu
Okul öncesiEbeveyn davranış eğitimi ve sınıf düzenlemeleri ilk basamaktırBeş yaşın altında ebeveyn eğitimi ilk basamaktır; hekim ikinci bir uzman görüşü almadan ilaç vermez
İlkokul ve ortaokulİlaç, ebeveyn eğitimi ve sınıf düzenlemeleriyle birlikte öne çıkarÖnce ebeveyn desteği ve çevresel düzenlemeler; belirgin güçlük sürerse ilaç
Ergenlikİlaç gencin onayıyla gündeme gelir; davranışsal yöntemleri de önerirİlaçtan yarar gören ama güçlüğü süren gençte bilişsel davranışçı terapi gündeme gelir

İlaç gerekip gerekmediğini, hangi ilacın hangi dozda kullanılacağını yalnızca çocuk psikiyatrisi ya da yetkili hekim belirler. Bu nedenle psikolog ilaç yazmaz ve bu karara karışmaz. Nitekim NHS de her çocuğun ilaca ihtiyaç duymadığını ya da istemediğini belirtir.

Ebeveyn davranış eğitimi bu planın en az bilinen ama en güçlü parçalarından biridir. Bu eğitim ebeveynlere yaşa uygun beklentileri, ilişkiyi güçlendiren davranışları ve sorunlu davranışlar için somut yönetim becerilerini öğretir. AAP, okul öncesinde bu eğitime ilk basamak olarak yer verir. NICE ise eğitimin ebeveynin hatalı olduğu anlamına gelmediğini, DEHB'li çocuğun ortalamanın üzerindeki ebeveynlik ihtiyaçlarını karşılayacak becerileri geliştirmeyi amaçladığını açıkça belirtir.

Evde ebeveyn önerileri nelerdir, düzeni nasıl kurarsınız?

Evde yapabilecekleriniz tanının ve hekim planının yerini tutmaz, ancak günü hem çocuk hem aile için kolaylaştırır. NICE, ebeveynlere olumlu ebeveyn çocuk temasını, davranışa ilişkin açık ve uygun kuralları, tutarlı yönetimi ve günün düzenini önerir. Ayrıca NHS de buna benzer somut adımlar sıralar. NIMH ise uykuyu DEHB'de erken müdahalenin önemli bir hedefi olarak vurgular.

  • Uyku, yemek ve ödev saatlerini her gün yaklaşık aynı saate koyun.
  • Günün sırasını çocuğun görebileceği bir çizelgeyle gösterin.
  • Ödev gibi uzun işleri 15 ile 20 dakikalık parçalara bölün ve aralara kısa mola koyun.
  • Yapılacaklar listesini kolay görülen bir yere asın.
  • Her gün çocuğun sevdiği bir fiziksel etkinliğe zaman ayırın.
  • Yatmadan önce ekranları kapatın ve sakin bir akşam rutini kurun.
  • Dengeli beslenmeyi ve düzenli öğün saatlerini koruyun.

Yani bu düzen sert bir program değil, çocuğun dışarıdan aldığı bir yapıdır. Çünkü dikkatini ve zamanını kendi başına düzenlemekte güçlük çeken çocuk, yapıyı dışarıdan alınca rahatlar.

Örnek senaryo: Yedi yaşındaki bir çocuk her sabah çantasını, ayakkabısını ve su şişesini unutuyor. Dolayısıyla anne ve baba her gün aynı kavgayı yaşıyor. Aile, kapının yanına resimli bir kontrol listesi asıyor ve hazırlığı bir önceki akşama alıyor. Çocuk her maddeyi tamamladığında da onu övüyor. Aile bu düzeni sürdürdükçe sabahlar çoğu zaman daha sakin geçmeye başlıyor, çocuk da “yapabiliyorum” duygusunu kazanıyor.

Talimat verirken ve davranışa tepki gösterirken neler işe yarar?

Küçük bir söz biçimi bile günün havasını değiştirir. Aşağıdaki ilkeler NHS ve NICE önerilerine, ayrıca aile görüşmelerinde en sık paylaştığım adımlara dayanır.

  • Yönergeleri sakin bir sesle, tek tek ve kısa verin.
  • Yönergeyi verirken çocuğun yanına gidin ve göz teması kurun; çocuk ne yapacağını kendi sözleriyle tekrar etsin.
  • Söyleyin, gösterin ve gerekirse yazın: görsel, işitsel ve dokunsal ipuçlarını birlikte kullanın.
  • İstenen davranışı gördüğünüz anda hemen fark edin ve övün; küçük adımlar için ödül çizelgesi kullanabilirsiniz.
  • Kuralları az ve net tutun, her gün aynı sonuçları uygulayın.
  • Fiziksel cezadan ve şiddetten uzak durun; bunlar davranışı düzeltmez, çocuğun kaygısını ve öfkesini artırır.

Davranışı değiştirmek için çocuğu eleştirmek yerine yol göstermek daha verimlidir. Örneğin “Neden yine unuttun?” yerine “Çantanı hazırlamak için yirmi dakikan var, birlikte başlayalım” diyebilirsiniz. Böylece çocuk hata duymak yerine bir sonraki adımı öğrenir.

Günlük zor anlar ve denenebilecek yanıtlar
Zor anSık yaşanan durumDenenebilecek yanıt
Sabah hazırlığıÇanta, ayakkabı ve su şişesi unutulurHazırlığı bir önceki akşama alın, kapıya resimli bir liste asın
Ödev saatiBaşlamak ve sürdürmek uzun sürer15 ile 20 dakikalık bloklar ve kısa molalar; telefon başka odada dursun
Ekranı kapatmaGeçişte öfke patlarÖnceden uyarın, “beş dakikan kaldı” deyin, bitişi bir sayaçla gösterin
Kalabalık ortamHeyecan ve dürtüsellik artarÖnceden ne olacağını anlatın, tek bir kural belirleyin, uyduğunda hemen övün
Akşam uykusuYatma saati kavgaya dönüşürSabit bir saat ve sakin bir rutin belirleyin, yatmadan önce ekranı kapatın

Dikkat oyunları ve zihin egzersizleri DEHB'ye iyi gelir mi?

Fark bulma, puzzle, yaşa uygun zekâ oyunları, oyun hamuru, parmak boyası ya da kendi kıyafetini giyme gibi etkinlikler çocuğun el göz koordinasyonunu ve dikkatini destekleyen keyifli çalışmalardır. Ayrıca bu etkinlikleri çocukla birlikte yapmak, kaliteli zaman geçirmenin de güzel bir yoludur. Ancak bunların DEHB'yi ortadan kaldırdığını söyleyemem.

Çünkü zihin egzersizlerinin etkisi sınırlıdır. Beyin eğitimi programlarını inceleyen kapsamlı bir derleme, eğitilen görevlerde belirgin ilerleme bulurken gündelik bilişsel işleyişe aktarım için az kanıt buldu. Bu derleme DEHB'ye özgü değildir, ama bir ders verir: Oyun çocuğa iyi gelir, yine de beklentiyi gerçekçi tutmak gerekir.

DEHB olan çocuk için okulla nasıl iş birliği yaparsınız?

Okul, çocuğun günün büyük bölümünü geçirdiği yerdir. Bu yüzden NICE, tanıdan sonra izin alarak okulla iletişim kurmayı ve gerekli düzenlemeleri konuşmayı önerir. APA ise okul personelinin tanı koyamayacağını, tedavi kararı veremeyeceğini ve öğrenciye ilaç kullanmayı şart koşamayacağını belirtir.

  • Öğretmenle düzenli ve kısa bir geri bildirim kanalı kurun.
  • Çocuğun dikkatini dağıtacak şeylerden uzakta, öğretmene yakın oturmasını isteyin.
  • Uzun görevleri parçalara bölmelerini ve yönergeleri tek tek vermelerini isteyin.
  • Gerekirse okul rehberlik servisiyle görüşün, özel eğitim ihtiyacı için Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) sürecini sorun.
  • Çocuğun güçlü yönlerini öğretmenle paylaşın.

Öğretmen çoğu zaman sizin göremediğiniz bir tablo görür. Bu yüzden okuldan gelen gözlemleri suçlama olarak değil, bilgi olarak karşılamak süreci hızlandırır. Ayrıca ilkokuldan ortaokula gibi geçişlerde yeni öğretmenleri baştan bilgilendirin. NICE, okul ve kademe değişimlerinde de iletişimin sürmesini önerir.

DEHB'li çocuğun özgüvenini nasıl korursunuz?

APA, DEHB uygun biçimde yönetilmediğinde çocuklarda düşük özgüvene ve okulda ve sosyal ortamda işlev kaybına yol açabildiğini belirtir. Gün boyu “otur”, “dur”, “yine mi unuttun” cümlelerini duyan çocuk, kendine dair olumsuz bir hikâye kurabilir.

  • Eleştiri ile övgü arasındaki dengeyi gözetin; her düzeltmenin yanında bir olumlu geri bildirim verin.
  • Çocuğun güçlü yönlerini, yeteneklerini ve ilgilerini ön plana çıkarın.
  • Başarıyı sonuçla değil, çabayla ilişkilendirin.
  • Çocuğu kardeşleriyle ya da sınıf arkadaşlarıyla kıyaslamayın.
  • DEHB'yi yaşına uygun bir dille anlatın: “Beynin biraz farklı çalışıyor, bunun için birlikte yollar bulacağız.”

Her çocuğun güçlü yönleri vardır ve DEHB'li çocuk için de bu geçerlidir. Nitekim NICE, tanıdan sonra bireysel güçlü yönleri belirlemeyi ve onların üzerine kurmayı önerir. Örneğin enerji, merak ve hızlı fikir üretme eğilimi çoğu çocukta bir güç kaynağı olabilir. Ancak DEHB'yi tümüyle olumlamak da tümüyle olumsuzlamak da gerçeği yansıtmaz.

Sürekli eleştirilen çocuk ayrıca kaygıya ve düşük ruh haline daha açık hale gelebilir. Üstelik NHS de DEHB'li çocuk ve gençlerde kaygı ve depresyonun daha sık olduğunu belirtir. Bu nedenle duygusal destek, hekim planı kadar önemlidir.

Ebeveyn olarak kendi yorgunluğunuzla ve suçluluğunuzla nasıl baş edersiniz?

DEHB'li bir çocuğu büyütmek çoğu zaman yorucudur. Çünkü sabah hazırlıkları, ödev kavgaları ve okuldan gelen notlar birikince sabrınız tükenebilir. NICE bu nedenle ailenin kendi ihtiyaçlarını da gözetmesini ve destek gruplarına katılmasını önerir.

  • Öfkeniz yükseldiğinde kısa bir ara verin ve sakinleşince konuşun.
  • Eşinizle ortak bir tutum belirleyin; biriniz çok sert, diğeriniz çok yumuşak olmasın.
  • Bir akraba, arkadaş ya da destek grubuyla yükünüzü paylaşın.
  • Kendinize de dinlenme zamanı ayırın.
  • Ailede DEHB öyküsü varsa kendi belirtilerinizi de gözden geçirin.

Suçluluk da sık yaşanan bir duygudur: “Ben mi yanlış yaptım?” Oysa DEHB'nin saydığımız nedenleri arasında ebeveynlik tarzı yoktur. Tutarlı bir düzen kurmanız çocuğunuza yardım eder, ancak mükemmel olmanız gerekmez. Hatta NICE, ebeveyn eğitimi önerisinin kötü ebeveynlik anlamına gelmediğini açıkça yazar.

Psikolog DEHB sürecinde ne yapar, ne yapmaz?

Ailelerin “DEHB nedir?” sorusunun arkasında çoğunlukla “Şimdi ne yapacağız?” sorusu yatar. Psikolog tıbbi tanı koymaz ve ilaç yazmaz. Bu iki karar çocuk ve ergen psikiyatrisine aittir. Psikologun alanı ise çocuğun ve ailenin günlük yaşamıdır. Psikolojik görüşmede şunlara bakarım:

  • Çocuğun gelişim öyküsü ve belirtilerin hangi ortamlarda arttığı.
  • Eşlik edebilecek kaygı, düşük ruh hali ya da uyum güçlükleri.
  • Ebeveyn tutumları ve evde uygulanabilecek somut stratejiler.
  • Çocuğun özgüveni, arkadaş ilişkileri ve duygu düzenleme becerisi.
  • Gerektiğinde hekime, okula ve RAM'a yönlendirme.

Ayrıca dikkat becerilerini adım adım destekleyen programlar da vardır. Bunlardan biri için GETAP® sayfasına bakabilirsiniz; uygulayıcı belgesine sahibim. Ancak GETAP® bir tedavi değildir ve DEHB'nin tanısının ya da hekim planının yerini almaz. Bu nedenle hekimin bilgisi dahilinde, zihin becerilerini destekleyen bir çalışma olarak değerlendirilebilir.

DEHB ile ilgili öteki sorular için hangi yazılara bakabilirsiniz?

DEHB nedir sorusunun ötesinde aklınıza takılanlar varsa aşağıdaki yazılar konuyu tek tek ele alır. Çocuklarda, ergenlerde, yetişkinlerde belirtiler ve tanı süreci için yukarıdaki bölümlerde verdiğim yazılara da göz atabilirsiniz.

Hangi uzmanla başlayacağınızı düşünüyorsanız psikolog mu, psikiyatrist mi rehberi iki mesleğin iş bölümünü anlatır.

Serdivan'da DEHB için aile görüşmesi nasıl ilerler?

“DEHB nedir?” diye başlayan merakınız bir kaygıya dönüştüyse yalnız olmadığınızı bilin. Serdivan'daki ofisimde çocuk görüşmelerini ebeveynle birlikte planlarım. İlk görüşmede çoğunlukla ebeveynle konuşur, çocuğun gelişim öyküsünü, belirtilerin hangi ortamlarda arttığını, uykuyu, okulu ve arkadaş ilişkilerini birlikte gözden geçiririz. Çocuğu görüşmeye getirip getirmemeyi de birlikte kararlaştırırız. Gerekirse sizi çocuk ve ergen psikiyatrisine, okula ya da RAM'a yönlendiririm.

Ayrıca çocuklarla çalışma biçimimi çocuk psikolojisi sayfasında anlattım. Görüşmeleri Serdivan'da yüz yüze, Türkiye'nin her yerinden ve yurt dışından ise online yapıyorum. Hazır olduğunuzda randevu ve iletişim sayfasından ya da 0555 030 37 73 numaralı telefon ve WhatsApp hattından bana ulaşabilirsiniz. Ücret ve ödeme bilgisini randevu öncesinde açıkça paylaşırım.

Sıkça sorulan sorular

DEHB nedir, bir hastalık mı?

DEHB, çocuklukta başlayan nörogelişimsel bir durumdur. Dikkati sürdürmede, hareketliliği ve dürtüleri denetlemede yaşa uygun beklentinin belirgin ötesinde güçlük yaratır. Terbiye eksikliği ya da tembellik değildir. Belirtiler en az altı aydır sürmeli, birden fazla ortamda ortaya çıkmalı ve günlük yaşamı bozmalıdır. Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatrisi koyar.

DEHB belirtileri kaç yaşında başlar?

Belirtiler genellikle on iki yaşından önce başlar. Okul öncesinde hareketlilik ve dağınık dikkat gelişimin parçası olabilir, bu yüzden hekim belirtilerin yaşa göre beklenenden belirgin biçimde fazla olup olmadığına bakar. Okul çağında ders dinleme, ödev ve arkadaş ilişkilerindeki güçlükler daha belirgin hale gelir.

DEHB büyüyünce geçer mi?

Her zaman geçmez. NIMH ve APA, belirtilerin çoğu kişide ergenliğe ve yetişkinliğe sürebildiğini bildirir. Hiperaktivite azalabilir ya da içsel huzursuzluğa dönüşebilir, dikkat güçlüğü ise kalabilir. Düzenli destek ve uygun düzenlemelerle günlük yaşam çoğu zaman kolaylaşır, ancak süre ya da sonuç için söz verilemez.

DEHB'de ilaç şart mı?

Hayır, her çocukta ilaç gerekmez. Okul öncesi çocuklarda önce ebeveyn eğitimi ve davranışsal yöntemler önerilir. Okul çağında ilaç, ebeveyn eğitimi ve okul düzenlemeleriyle birlikte düşünülür. İlaç kararını ve dozunu yalnızca çocuk psikiyatrisi ya da yetkili hekim verir. Psikolog ilaç yazmaz.

DEHB olan çocuğa evde nasıl destek olurum?

Sabit bir günlük düzen kurun, yönergeleri kısa ve tek tek verin, ödevi 15 ile 20 dakikalık parçalara bölün ve olumlu davranışı hemen fark edip övün. Kuralları net tutun, fiziksel cezadan uzak durun. Bu öneriler tanının ve hekim planının yerini almaz, onlara eklenir.

DEHB tanısını kim koyar?

Çocuklarda ve ergenlerde tanıyı çocuk ve ergen psikiyatrisi, yetişkinlerde psikiyatri hekimi koyar. Psikolog tıbbi tanı koymaz ve ilaç yazmaz, ancak görüşme ve değerlendirmeyle sürece katkı verebilir. Okul gözlemi, öğretmen bildirimi ve ebeveyn öyküsü tanı sürecinin önemli parçalarıdır. Hekim bu bilgilerin hepsini birlikte değerlendirir.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 20 Eylül 2018 Son güncelleme: 30 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73