Çocuklarda Dikkat Eksikliği Belirtileri: Yaşa Göre İşaretler

16 Eylül 2024Güncelleme: 30 Ekim 202616 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (16 bölüm)
  1. Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri nelerdir?
  2. Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri yaşa göre nasıl değişir?
  3. Okul öncesi dönemde çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri nasıl ortaya çıkar?
  4. İlkokulda çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri nasıl ortaya çıkar?
  5. Ortaokula yaklaşan çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri nasıl değişir?
  6. Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri evde ve okulda aynı mı olur?
  7. Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri günün hangi anlarında daha çok fark edilir?
  8. Çocuk yapmıyor mu, yapamıyor mu? Davranışı nasıl yorumlamalısınız?
  9. Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri hangi durumlarla karışır?
  10. Beslenme, uyku ve hareket çocuklarda dikkat eksikliği belirtilerini etkiler mi?
  11. Öğretmenle görüşürken hangi gözlemleri sorabilirsiniz?
  12. Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri gelişimi nasıl etkileyebilir?
  13. Çocuğa dikkat konusunda hangi dille yaklaşmalısınız?
  14. Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri için ne zaman çocuk psikiyatrisine başvurmalısınız?
  15. Psikolojik danışmanlık çocuklarda dikkat eksikliği belirtilerinde nasıl bir rol oynar?
  16. Sıkça sorulan sorular
Çocuklarda Dikkat Eksikliği Belirtileri: Yaşa Göre İşaretler
Kısaca

Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri; bir işi sürdürmekte güçlük, yönergeleri kaçırma, eşyaları kaybetme, dalgınlık ve işleri yarım bırakmadır. Okul öncesinde hareketlilik, ilkokulda ders ve ödev güçlükleri öne çıkar. Tek bir davranış tanı koydurmaz; belirtiler yaşa beklenenden fazla olmalı, en az iki ortamda sürmeli ve işleyişi zorlamalıdır. Uyku, kaygı ve işitme sorunları benzer tablo verebilir. Tanıyı çocuk psikiyatrisi koyar.

Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri nelerdir?

Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri; bir işi sürdürmekte güçlük, yönergeleri kaçırma, eşyaları sık kaybetme, dalgınlık ve işleri yarım bırakma gibi işaretlerdir. Bu işaretler yaşa beklenenden belirgin biçimde fazladır, en az iki ortamda sürer ve günlük işleyişi zorlar. Bir liste tanı koydurmaz; tanıyı çocuk psikiyatrisi koyar.

Serdivan'daki görüşmelerimde ebeveynlerin ilk sorusu çoğunlukla çocuğunun hareketli ve dağınık olmasının normal olup olmadığıdır. Çünkü çoğu çocuk gerçekten hareketli ve dağınıktır. Bu yüzden yanıt tek bir davranışta değil, davranışın yaşa uygun olup olmadığında, ne kadar sürdüğünde ve nerede ortaya çıktığındadır.

Bu yazıda yaşa göre neye bakabileceğinizi, neyin olağan sayılabileceğini ve ne zaman uzmana başvurmanız gerektiğini anlatıyorum. Ayrıca dikkat eksikliğinin türleri, nedenleri ve evde destek için DEHB nedir yazısına bakabilirsiniz.

Bir davranışın dikkat eksikliği açısından anlam taşıyıp taşımadığını anlamak için üç soruya bakın:

  • Yaşa uygunluk: Davranış aynı yaştaki çocuklara göre belirgin fazla mı?
  • Yaygınlık: Ev, okul ve arkadaş ortamlarının en az ikisinde sürüyor mu?
  • İşlev: Çocuğun öğrenmesini, arkadaşlığını ya da aile yaşamını zorluyor mu?

Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri yaşa göre nasıl değişir?

Belirtiler yaşla birlikte biçim değiştirir. MEB'e bağlı bir Rehberlik ve Araştırma Merkezi'nin veli broşürü, okul öncesi dönemde aşırı hareketliliğin ve bazı çocuklarda el becerisindeki beceriksizliğin öne çıktığını belirtir. Okul çağında ise dikkat, hareketlilik ve dürtüsellik güçlüklerinin ders takibini ve ödevleri etkilediğini söyler. Bu nedenle aynı çocuğa beş yaşında ve dokuz yaşında farklı sorular sormak gerekir.

Yaşa göre dikkat gözlemi: olağan beklenti ve dikkat çeken örnekler
Yaş dönemiOlağan beklentiDikkat çekebilecek örnekler (tanı ölçütü değildir)
3 ile 4 yaşKısa süreli oyunlar, sık yer değiştirme, bol hareketYaşıtlarından belirgin fazla koşturma ve tırmanma, güvenlik kurallarını sürekli aşma
5 ile 6 yaş (anasınıfı)Seçtiği oyuna birkaç dakika odaklanma, iki basamaklı yönergeyi izlemeHikâye saatinde sürekli kalkma, yönergeleri kaçırma, sıra bekleyememe yüzünden tekrar eden kavgalar
6 ile 8 yaş (ilkokul 1 ve 2)Dersi dinleme, kısa ödevleri bitirme, yetişkin desteğiyle eşyaları toplamaDerste dalgınlık, yarım kalan ödevler, sık kayıp eşya, akranlardan belirgin fazla dikkatsizlik hatası
9 ile 11 yaş (ilkokul 3, 4 ve ortaokul başı)Uzun görevleri sürdürme, ödev ve çanta düzeninde kısmi bağımsızlıkTeslim tarihlerini yönetememe, uzun metinde kopma, hatırlatma olmadan işe başlayamama

Bu tablo kesin bir cetvel değildir. Üstelik gelişim hızı çocuktan çocuğa değişir ve küçük çocukların çoğu hareketlidir. NHS, özellikle beş yaşın altında dikkatin kolay dağılmasının ve enerjinin tek başına DEHB anlamına gelmediğini hatırlatır. Yani önemli olan, davranışın yaşıtlara göre belirgin fazla olması ve farklı ortamlarda sürmesidir. Ergenlikte tablonun nasıl değiştiğini ergenlerde DEHB yazısında anlatıyorum.

Okul öncesi dönemde çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri nasıl ortaya çıkar?

Okul öncesi dönemde belirtileri ayırt etmek zordur. AAP kılavuzu da bu yaş grubunda temel belirtilerin varlığını belirlemenin güç olduğunu söyler. Çünkü üç beş yaşındaki çocuk doğası gereği hareketli, meraklı ve çabuk dikkati dağılandır. Yine de şu işaretler birlikte ve uzun süre sürüyorsa not almaya değer:

  • Gün boyu, hem evde hem anaokulunda, aşırı koşturma, tırmanma ve yerinde duramama.
  • Sevdiği bir oyuna bile birkaç dakika odaklanamama, oyuncaktan oyuncağa sürekli geçme.
  • Tek ya da iki basamaklı yönergeyi sık sık kaçırma, işleri yarım bırakma.
  • Sırasını bekleyememe yüzünden akranlarla tekrar eden kavgalar.
  • Kalem tutma, boyama ve kesme gibi el becerilerinde belirgin zorlanma.
  • Tehlikeyi sezmeden yola atılma, yüksekten atlama gibi güvenlik riskleri.

Bu işaretlerin her biri tek başına olağan olabilir. Üstelik uyku yetersizliği, kaygı ya da ailede yaşanan bir değişiklik de benzer bir tablo yaratır. Nitekim NHS yorgunluk, kaygı ve stresin benzer davranışlara yol açabileceğini belirtir. Bu nedenle okul öncesinde ilk adım çoğunlukla gözlem, öğretmenle konuşma ve çocuk doktoru kontrolüdür.

AAP kılavuzu, dört ile altı yaş arasında kanıta dayalı ebeveyn davranış eğitimini ve sınıf içi davranışsal müdahaleleri ilk basamak olarak önerir. İlaç ise ancak bunlar yeterli iyileşme sağlamazsa düşünülür. Bu bilgi endişeli ebeveyn için önemlidir: Küçük yaşta tablo hemen ilaç konusuna gelmez.

Örnek senaryo: Dört buçuk yaşındaki bir çocuk anaokulunda hikâye saatinde sürekli kalkıyor ve sırasını bekleyemeyince arkadaşlarını itiyor. Evde ise sevdiği bir çizgi filmi sakince izliyor. Öğretmen “çok hareketli” diyor, anne “bence normal” diyor. İkisi de haklı olabilir. Bu nedenle çocuğun yaşına göre ne kadar farklı olduğuna ve davranışın başka ortamlarda da sürüp sürmediğine bakmak gerekir.

Anaokuluna ya da kreşe gitmeyen çocuklarda gözlem tek ortamla sınırlı kalabilir. AAP kılavuzu bu durumda birden fazla ortamda gözlemin zor olduğunu, erken çocukluk özel eğitimi öğretmenlerinin yararlı gözlemciler olabileceğini belirtir. Bu yüzden akraba, bakıcı ve oyun grubu gözlemlerini de not edin.

İlkokulda çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri nasıl ortaya çıkar?

İlkokul, belirtilerin en çok fark edildiği dönemdir; çünkü sınıf oturmayı, dinlemeyi, sırayı beklemeyi ve ödevi bitirmeyi ister. MEB'e bağlı RAM broşürü, dikkat eksikliğine bağlı olarak dersi takip edememeyi, ödev yapmamayı ve akademik başarıdaki düşüklüğü önemli belirtiler arasında sayar. Öğretmenler çoğu zaman çocuğun kapasitesinin altında kaldığını ve derse dalıp gittiğini söyler. Okulda ve ödevde sık anlatılanlar şunlardır:

  • Derste dalgınlık, öğretmeni dinliyormuş gibi durup yönergeyi kaçırma.
  • Dikkatsizlik hataları: soruyu tam okumama, basit işlemde yanılma.
  • Ödevi başlatmakta ve bitirmekte zorlanma, her ödevin saatler sürmesi.
  • Çanta, defter, kalem ve mont gibi eşyaları sık kaybetme ya da evde unutma.
  • Birden fazla adımı olan bir işi, örneğin odayı toplamayı, yarıda bırakma.
  • Teneffüste ve oyunda sırasını bekleyememe, sözü kesme, kuralları kaçırma.

Örnek senaryo: Yedi yaşındaki bir çocuk evde kendi seçtiği bir yapboza yarım saat odaklanabiliyor. Sınıfta ise yönergenin ilk yarısını duyup ikinci yarısını kaçırıyor, defterini sık sık evde unutuyor. Annesi “evde hiçbir sorunu yok” diyor, öğretmeni ise “derste dalıp gidiyor” diyor. Yani iki gözlem birbiriyle çelişmiyor. Çünkü dikkat; ortamın yapısına, görevin ilgi çekiciliğine ve çocuğun yorgunluğuna göre dalgalanabilir. Bu nedenle iki ortamın bilgisini birleştirmek gerekir.

Sessiz seyreden tabloları da gözden kaçırmayın. Örneğin hareketli çocuk sınıfta hemen göze çarpar; dalgın ve uslu çocuk ise gözden kaçabilir. Nitekim AAP kılavuzu erkek çocukların kızlardan iki kattan fazla tanı aldığını belirtir. Ayrıca DEHB'li kızlarda kaygı ile depresyonun daha sık eşlik ettiğini söyler. Bu yüzden sessizce zorlanan bir çocuk da değerlendirmeyi hak eder.

Ortaokula yaklaşan çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri nasıl değişir?

On ile on iki yaş arasında beklentiler hızla artar. Örneğin tek sınıf öğretmeni yerine çok sayıda branş öğretmeni, tek ödev yerine çok sayıda teslim tarihi ve daha uzun metinler gelir. Bu nedenle daha önce yetişkin desteğiyle yönetilen dikkat güçlükleri bu dönemde belirginleşebilir. Nitekim MEB'e bağlı RAM broşürü de ergenliğe gelindiğinde belirtilerin çoğu çocukta şekil değiştirerek sürdüğünü belirtir. Bu yaşta yeni dikkat çeken işaretler şunlardır:

  • Ders programını ve ödev takvimini kendi başına yönetememe.
  • Uzun metinleri okurken satırı kaybetme, sınavda süreyi yanlış kullanma.
  • Hatırlatma olmadan çantayı ve ders araçlarını hazırlayamama.
  • Arkadaş ilişkilerinde sözü kesme, tartışmaya çabuk girme.
  • Eleştiriye karşı aşırı duyarlılık, özgüvende düşüş.

Örnek senaryo: On bir yaşındaki bir çocuk ilkokulda öğretmeninin sürekli hatırlatmasıyla iyi gidiyordu. Ortaokula geçince ders programını ve ödev takvimini kendi başına yönetmesi gerekti. Notları düştü, çantasını sık unuttu. Ailesi “artık büyüdü, sorumluluk alsın” dedi. Oysa çocuk yıllardır dışarıdan gelen yapıyla ayakta kalıyordu.

Bu işaretlerin önceki yıllarda da var olduğunu ama yetişkin desteğiyle gizlendiğini düşünüyorsanız, değerlendirme için iyi bir zamandır. Ayrıca ergenlikte tablonun nasıl değiştiği için yukarıda andığım yazıya bakabilirsiniz.

Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri evde ve okulda aynı mı olur?

Çoğu zaman aynı olmaz. DEHB düşündüren tabloda belirtilerin birden fazla ortamda bulunması gerekir. Nitekim AAP kılavuzu da en az iki ana ortamda belirti ve işlev kaybının belgelenmesini arar. Ancak şiddet ortamdan ortama değişebilir. Sakin ve düzenli bir ortamda ya da bire bir ilgide çocuk daha iyi toparlanabilir. Buna karşılık kalabalık, gürültülü ve uzun süre oturmayı isteyen ortamlarda zorlanma artabilir. Bazı çocuklar okulda kendini toparlar ve eve gelince boşalır. Bu durumda belirtiler ev ortamında daha belirgin olabilir.

Ortama göre zorlanmanın arttığı ve azaldığı durumlar
OrtamZorlanmanın arttığı durumlarÇocuğun toparlandığı ya da dikkatinin tutulduğu durumlar
EvdeÖdev başlangıcı, sabah hazırlık, uzun yemek masasıSeçtiği oyun, bire bir ilgi, kısa ve net görevler
OkuldaUzun dinleme, çok adımlı yönerge, sınav, kalabalık sınıfBire bir çalışma, görsel destek, kısa görevler
Arkadaş ortamındaKurallı grup oyunu, sıra bekleme, kaybetmeYakın bir arkadaşla serbest oyun
Ekran başındaEkrandan ekran dışı bir göreve geçişEkran hızlı ödül ve değişen görüntü sunduğu için dikkati kolay tutar

Ayrıca ekran başında uzun süre durabilmek, ekran dışı görevlerdeki dikkati tek başına yansıtmaz. Bu nedenle “evde sorun yok” ya da “okulda sorun yok” cümleleri tek başına yeterli bilgi vermez. Öğretmen ve ebeveyn gözlemlerini yan yana koymak gerekir. NICE de birinci basamak hekiminin belirtilerin şiddetini, çocuğu ve aileyi nasıl etkilediğini ve farklı ortamlara ne kadar yayıldığını belirlemesini önerir.

Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri günün hangi anlarında daha çok fark edilir?

Belirtiler gün içinde her zaman aynı yoğunlukta olmaz. Çocuk, yapısı belirsiz ya da çok adımlı anlarda daha çok güçlük yaşar. Bu yüzden gözlemi gün akışına yaymak işe yarar. Sabah hazırlık, okul çıkışı, ödev saati, yemek ve uyku öncesi gibi geçişler çoğu zaman en ayrıntılı bilgiyi verir.

Günün akışında gözlem yapabileceğiniz anlar
Gün içindeki anSık gözlenen örnekNot alırken sorulacak soru
Sabah hazırlıkGiyinirken oyuna dalma, çantayı unutma, sürekli hatırlatma gerekmesiHatırlatma olmadan kaç adımı tamamlayabildi?
Okul çıkışıMont, çanta ya da beslenme çantasının okulda kalmasıEşya kaybı haftada kaç kez oluyor?
Ödev saatiBaşlamak için uzun oyalanma, her soruda dikkatin dağılmasıÖdev ne kadar sürüyor ve yanında kim oturuyor?
Yemek ve aile sohbetiMasadan sık kalkma, sözü kesme, soru bitmeden cevap vermeSırasını beklemek ne kadar zorlanıyor?
Uyku öncesiYatağa geçişte direnç, huzursuzluk, uykuya dalmada gecikmeUyku saati ve süresi nasıl?

Bu gözlemleri yargılamadan yazın. Örneğin “hep böyle yapıyor” demek yerine tarih, durum ve süre not etmek uzmana çok daha net bilgi verir. Ayrıca çocuğun iyi gittiği anları da yazın; çünkü hangi koşullarda toparlandığı, sorun anları kadar değerlidir.

Çocuk yapmıyor mu, yapamıyor mu? Davranışı nasıl yorumlamalısınız?

Dikkat güçlüğü olan çocuğun davranışı çoğu zaman “yapmıyor” diye okunur. Oysa kimi zaman çocuk yapamıyordur: Yönergeyi aklında tutamaz, işi sıraya koyamaz ya da başlamak için gereken içsel düzeni kuramaz. Bu ayrımı yapmak, tepkinizi ve dolayısıyla çocuğun özgüvenini değiştirir.

Aynı davranışın iki olası yorumu
DavranışYapmıyor yorumuYapamıyor yorumu
Ödevi yarım bırakmaTembellik, umursamazlıkÇok adımlı işi sürdürememe, dikkatin kopması
Eşya kaybetmeSorumsuzlukDikkat ve planlamada zorlanma
Sözü kesmeSaygısızlıkBeklemekte ve dürtüyü tutmakta zorlanma
Yönergeyi kaçırmaDinlememe, inatUzun ya da çok adımlı yönergeyi izleyememe

Ancak bu çerçeve hiçbir davranışı mazur göstermez. Sınırlar ve kurallar yine gereklidir. Yine de ilk soru “neden yapmıyor?” yerine “bunu yapabilmesi için ne gerekiyor?” olduğunda hem çocuk hem ebeveyn daha az yorulur. Yapamama olasılığı gözlemlerle sürüyorsa, bir değerlendirme bunun nedenini anlamaya yardımcı olur.

Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri hangi durumlarla karışır?

Dikkat dağınıklığı pek çok durumun ortak belirtisidir. Örneğin NHS yorgunluk, kaygı ve stresin benzer davranışlara yol açabileceğini söyler. AAP kılavuzu ise DEHB değerlendirmesinde kaygı, depresyon, öğrenme ve dil bozuklukları, otizm, tik ve uyku apnesi gibi durumların da gözden geçirilmesini önerir. Aşağıdaki tablo en sık karışan durumları özetler.

Dikkat sorununa benzeyen durumlar, ayırt edici ipuçları ve ilk adım
DurumAyırt edici ipucuİlk adım
Uyku sorunlarıGündüz uyuklama, horlama, huzursuz uyku; dikkat sorunu uykusuz dönemlerde artarUyku düzeni ve çocuk doktoru muayenesi
İşitme ve görme sorunlarıSeslenince duymama, yazıya yaklaşma, gözlerini kısmaÇocuk doktoru, göz ve kulak kontrolü
KaygıEndişe, bedensel yakınmalar, ayrılık ya da sınav korkusu; dikkat kaygıyla birlikte dalgalanırPsikolojik değerlendirme
DepresyonKeyifsizlik, ilgi kaybı, sinirlilik, enerji düşüklüğüÇocuk psikiyatrisi ya da psikolojik değerlendirme
Öğrenme güçlüğüOkuma, yazma ya da sayılarla belirgin ve süregelen zorlukEğitsel ve psikolojik değerlendirme, RAM
Ev ya da okul stresiBoşanma, taşınma, kayıp ya da zorbalık sonrası başlayan değişimDuruma uygun destek ve psikolojik görüşme
Yaşa uygun hareketlilikBelirtiler yalnızca belirli ortamlarda ve kısa dönemlerdeGözlem ve zamanla yeniden değerlendirme

Birden fazla durum bir arada da olabilir. Nitekim AAP kılavuzu, DEHB'li çocukların çoğunun başka bir ruhsal tanı ölçütünü de karşıladığını belirtir. Bu yüzden değerlendirme yalnızca dikkate değil, çocuğun uykusuna, duygusuna, öğrenmesine ve çevresine de bakar.

Beslenme, uyku ve hareket çocuklarda dikkat eksikliği belirtilerini etkiler mi?

Uyku ve hareket dikkati destekler; beslenmeyle ilgili iddialar ise çoğu zaman abartılıdır. NHS, DEHB'li çocuklar ve gençler için düzenli fiziksel aktiviteyi, iyi uykuyu ve dengeli beslenmeyi sayar. Bunlar tanı yerine geçmez, ancak günlük işleyişi destekler.

Beslenmede dikkatli olmak gerekir. Örneğin NICE, yapay renklendiricilerin ve katkı maddelerinin diyetten çıkarılmasını DEHB için genel bir yöntem olarak önermez. Ayrıca yağ asidi takviyesini de önermez. Birkaç besinle sınırlı beslenme diyetinin uzun vadeli etkisi ve olası zararları konusunda kanıt bulunmadığını belirtir. Kısa vadeli yararın da sınırlı olduğunu ekler. Belirli bir yiyeceğin davranışı etkilediğinden güçlü biçimde kuşkulanıyorsanız, NICE yeme içme ve davranış günlüğü tutmayı ve gerekirse diyetisyene başvurmayı önerir. Bu nedenle gözlemde üç alana bakmanız yeterlidir:

  • Uyku: Düzenli yatış ve kalkış saatleri; horlama ve gece uyanmalarını not edin.
  • Hareket: Gün içinde açık havada koşmayı ve zıplamayı içeren oyun.
  • Ekran: Yatmadan önce ekranı kapatmak, ödev sırasında telefonu ve tableti uzağa koymak.

Öğretmenle görüşürken hangi gözlemleri sorabilirsiniz?

Öğretmen, çocuğunuzu akranlarıyla aynı ortamda gören kişidir. Böylece evde göremediğiniz kalıplar ortaya çıkar. Görüşmeyi suçlama havasında değil, merak havasında yapmak işe yarar. Aşağıdaki sorular iyi bir başlangıçtır:

  1. Derste ne kadar süre odakta kalabiliyor ve en çok hangi anlarda kopuyor?
  2. Yönergeleri sözlü verdiğinizde ve yazılı verdiğinizde izleyebiliyor mu?
  3. Sınıf içi görevlerde ve ödev tesliminde nasıl bir örüntü görüyorsunuz?
  4. Teneffüste ve grup çalışmasında arkadaşlarıyla ilişkisi nasıl?
  5. Hangi derslerde ve günün hangi saatinde daha iyi toparlıyor?
  6. Şimdiye kadar hangi destekleri denediniz ve hangisi işe yaradı?

Görüşmeden sonra öğretmenin yanıtlarını ve kendi gözlemlerinizi yan yana yazın. AAP kılavuzu, değerlendirmede öğretmenlerden ve okul personelinden bilgi alınmasını, ayrıca DSM-5 temelli derecelendirme ölçeklerinin kullanılmasını önerir. Ancak bu ölçekleri uzman uygular. Siz yalnızca gözlemlerinizi ve örneklerinizi toplayın.

Öğretmenin yargısından çok somut örneklerini isteyin. Örneğin “dikkatsiz” yerine “dün matematik dersinde yönergenin yarısını kaçırdı” cümlesi, uzmana çok daha yararlı bir bilgi verir.

Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri gelişimi nasıl etkileyebilir?

Dikkat güçlükleri fark edilmediğinde çocuk çoğu zaman yanlış anlaşılır. “Tembel”, “umursamaz” ya da “laf dinlemez” gibi etiketler yerleşebilir. NIMH, DEHB'li çocukların yaralanma, sosyal sorunlar, aile içi gerginlik ve düşük not açısından daha yüksek risk taşıdığını belirtir. Bu, her çocuğun bu sonuçları yaşayacağı anlamına gelmez. Ancak erken fark etmenin ve doğru desteğin neden önemli olduğunu gösterir.

Üstelik özgüven burada kritik bir alandır. Sürekli eleştiri alan çocuk, çabasının görülmediğini hisseder; bu yüzden ya geri çekilir ya da öfkelenir. Bu nedenle gözlem yaparken çocuğun güçlü yönlerini de not edin. Neyi iyi yaptığını, hangi etkinlikte keyif aldığını ve hangi ortamda toparlandığını bilmek hem değerlendirmeye hem desteğe katkı sağlar.

Ayrıca arkadaşlık da etkilenebilir. Sırasını bekleyememe, sözü kesme ya da oyun kurallarını kaçırma akran ilişkilerini zorlar. Çocuk dışlanma ya da alay yaşarsa okul isteksizliği ve kaygı eklenebilir. Bu yüzden akran ilişkilerini de gözlem notunuza ekleyin.

Çocuğa dikkat konusunda hangi dille yaklaşmalısınız?

Gündelik dil, çocuğun kendini nasıl gördüğünü belirler. “Dikkatsizsin” ya da “hep unutuyorsun” gibi cümleler çocuğa bir kimlik yapıştırır. Oysa çocuğun ihtiyacı, neyin zor geldiğinin birlikte anlaşılmasıdır. Aşağıdaki değişimler küçük görünür ama etkisi büyüktür:

  • “Dikkatsizsin” demek yerine “Bu işte seni ne zorluyor?” diye sorun.
  • “Kaç kere söyleyeceğim” demek yerine yönergeyi kısaltın ve tek adımda verin.
  • “Hep unutuyorsun” demek yerine çantanın başına yazılı ya da resimli bir liste asın.
  • “Neden başkaları gibi olamıyorsun” demek yerine dünkü küçük bir başarıyı hatırlatın.
  • Çocuğun duygusunu adlandırın, örneğin bu ödevin onu sıktığını anladığınızı söyleyin.

Bu dil, tanı olsun ya da olmasın değerlidir. Çünkü çocuğun gözünde asıl önemli olan, anlaşıldığını hissetmesidir. Ayrıca kısa ve net yönergeler, NHS'in de önerdiği gibi tek tek verildiğinde daha iyi işler.

Çocuklarda dikkat eksikliği belirtileri için ne zaman çocuk psikiyatrisine başvurmalısınız?

AAP kılavuzu, dört ile on sekiz yaş arasında dikkat, hareketlilik ya da dürtüsellik belirtileriyle birlikte okul veya davranış sorunu olan her çocukta değerlendirme başlatılmasını önerir. Yani belirtiler merak konusu olmaktan çıkıp günlük yaşamı zorlamaya başladığında uzmana danışma zamanı gelmiştir.

NICE ise belirtilerin etkisine göre bir yol çizer. Belirtiler gelişimi ya da aile yaşamını olumsuz etkiliyorsa on haftaya kadar izlemeyi ve aileye DEHB odaklı destek düşünmeyi önerir. Orta düzeyde etkilenme sürerse çocuk psikiyatrisine ya da çocuk doktoruna yönlendirme gerekir. Şiddetli etkilenmede ise doğrudan yönlendirme önerilir. Ayrıca NICE, birinci basamak hekiminin tanıyı kendisinin koymamasını ve ilacı başlatmamasını, çocuğu uzman değerlendirmesine yönlendirmesini önerir.

İlk haftalarda şu altı adımı izleyebilirsiniz:

  1. Belirtileri iki hafta boyunca örneklerle not alın: ne oldu, nerede oldu, öncesinde ve sonrasında ne vardı.
  2. Öğretmenle görüşün ve gözlemlerini yazılı olarak isteyin.
  3. Çocuk doktorundan işitme, görme ve uyku açısından kontrol isteyin.
  4. Tanı ve ilaç sorusu için çocuk ve ergen psikiyatrisi polikliniğine randevu alın.
  5. Notlarınızı, okul karnelerini ve öğretmen görüşünü randevuya götürün.
  6. Değerlendirme sürerken çocuğa etiket koymadan rutini ve ilgiyi koruyun.

Şu durumlarda beklemeden başvurun: belirtiler çocuğun güvenliğini tehlikeye atıyorsa, örneğin sık yaralanma ya da yola atılma varsa; çocuk kendine ya da başkasına zarar veriyorsa; okul reddi, uzun süren üzüntü ya da uyku ve iştahta belirgin bozulma eklenmişse.

Hangi uzmanla başlayacağınızdan emin değilseniz Kime Başvurmalıyım? aracı beş kısa adımda yol gösterir. Ayrıca psikolog mu, psikiyatrist mi rehberi farkı ayrıntılı anlatır. Sürecin adımları ve okulun rolü için dikkat eksikliği tanısı nasıl konur yazısına bakabilirsiniz.

Psikolojik danışmanlık çocuklarda dikkat eksikliği belirtilerinde nasıl bir rol oynar?

Psikolojik danışmanlık tanı koymaz ve ilaç yazmaz. Ancak çocuğun günlük yaşamındaki zorlukları anlamak ve aileyi desteklemek için yararlı bir alan sunar. Serdivan'daki ofisimde çocuk çalışmasını ebeveynle birlikte planlıyorum. Önce ebeveyn görüşmesi yapıyorum; gelişim öyküsünü, okul sürecini ve belirtilerin hangi ortamlarda ortaya çıktığını dinliyorum. Ardından gerekirse çocuğun yaşına uygun görüşmelere geçiyorum ve düzenli geri bildirim veriyorum. İlk ebeveyn görüşmesinde şu başlıkları konuşuyoruz:

  • Doğum, konuşma, yürüme ve uyku gibi gelişim öyküsü.
  • Evdeki ve okuldaki günlük akış, belirtilerin hangi anlarda arttığı.
  • Okul karnesi, öğretmen geri bildirimleri ve varsa önceki raporlar.
  • Ailede benzer güçlükleri olan yakınlar.
  • Çocuğun güçlü yönleri, ilgileri ve toparlandığı koşullar.

Üstelik dikkat dağınıklığı kaygı, uyku sorunu ya da okul stresiyle iç içeyse bunları da birlikte ele alırız. Ayrıca gerekli gördüğümde aileyi çocuk ve ergen psikiyatrisine yönlendiriyorum. Okulla iletişimi yalnızca ailenin izniyle, paylaşılacak bilgiyi baştan netleştirerek kuruyorum.

Dikkat ve odaklanma konusunda çocuğun bilişsel becerilerini izleyen GETAP® Gelişim Takip Programı da vardır. Ancak bu program bir tedavi değildir ve DEHB tanısının ya da ilaç tedavisinin yerini almaz. Ön görüşmede ne zaman düşünülebileceğine birlikte bakarız. Çocuk çalışmamı çocuk psikolojisi sayfasında anlatıyorum. Bir görüşme planlamak isterseniz randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

Çocuklarda dikkat eksikliği ilk kaç yaşta fark edilir?

Belirtiler çoğunlukla on iki yaşından önce başlar, ancak en sık okula başlayınca fark edilir; çünkü sınıf dikkat, oturma ve sıra bekleme ister. Okul öncesinde de belirtiler olabilir, fakat küçük çocukların çoğu zaten hareketli olduğu için ayırmak zordur. AAP kılavuzu dört yaşından itibaren değerlendirme yapılabileceğini belirtir.

Çocuğum çok hareketli ama dikkati iyi, bu DEHB olabilir mi?

Yalnızca hareketlilik tek başına DEHB anlamına gelmez. Küçük çocukların çoğu hareketlidir. DEHB'de dikkatsizlik, hareketlilik ve dürtüsellikten biri ya da birkaçı öne çıkabilir. Belirtilerin yaşa beklenenden belirgin fazla olması, en az iki ortamda sürmesi ve işleyişi zorlaması gerekir. Bunu çocuk psikiyatrisi değerlendirir.

Çocuğum ekran karşısında saatlerce oturuyor, dikkati iyi demek mi?

Her zaman değil. Ekran hızlı ödül ve değişen görüntü sunduğu için dikkati kolay tutar. Bu durum, ekran dışı görevlerdeki dikkati tek başına yansıtmaz. İlgi çeken bir etkinlikte uzun süre odaklanabilmek de dikkat eksikliğini dışlamaz. Değerlendirmede ödev, ders ve yönerge izleme gibi ekransız görevler önem taşır.

Dikkat eksikliği tanısını kim koyar, psikolog koyabilir mi?

Tanıyı çocuk ve ergen psikiyatrisi koyar. Psikolog tıbbi tanı koymaz ve ilaç yazmaz. Ancak psikolog gelişim öyküsünü dinleyerek, gözlem ve uygun ölçeklerle değerlendirmeye katkı verir ve gerekirse sizi psikiyatriye yönlendirir. Okul rehber öğretmeni ve RAM de eğitsel değerlendirmede rol alır; bu nedenle okulla iş birliği önemlidir.

Dikkat eksikliği belirtileri çocuk büyüyünce geçer mi?

Çoğu çocukta belirtiler büyüyünce tamamen kaybolmaz, biçim değiştirir. AAP kılavuzu çoğu çocukta belirti ve işlev kaybının ergenliğe ve yetişkinliğe uzandığını, hareketlilik ve dürtüselliğin azalırken dikkatsizliğin sürmeye eğilimli olduğunu belirtir. Bu nedenle beklemek yerine gözlem yapıp gerektiğinde değerlendirme yaptırmak daha yararlıdır.

Öğretmen çocuğumun dikkatsiz olduğunu söylüyor, ne yapmalıyım?

Önce öğretmenden somut örnekler isteyin: hangi derste, hangi saatte, ne sıklıkla. Ardından evdeki gözlemlerinizi yazın ve çocuk doktorundan işitme, görme ve uyku kontrolü isteyin. Belirtiler iki ortamda sürüyorsa çocuk psikiyatrisine başvurun. Çocuğa dikkatsiz demek yerine ona neyin zor geldiğini sorun; böylece iş birliği kolaylaşır.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 16 Eylül 2024 Son güncelleme: 30 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73