Çocukları Kötü Haberlerden Korumak: Zor Olaylar Nasıl Konuşulur

15 Nisan 2025Güncelleme: 31 Ekim 202617 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (19 bölüm)
  1. Çocukları kötü haberlerden korumak mümkün mü?
  2. Kötü haberler çocukları neden bu kadar sarsar?
  3. Çocukları kötü haberlerden korumak için konuşmadan önce neye hazırlanmalısınız?
  4. Zor bir haberi çocukla hangi adımlarla konuşabilirsiniz?
  5. Okul öncesi dönemdeki çocukla (3 ile 5 yaş) nasıl konuşursunuz?
  6. İlkokul çağındaki çocukla (6 ile 12 yaş) nasıl konuşursunuz?
  7. Ergenle kötü haberler hakkında nasıl konuşursunuz?
  8. Yaşa göre konuşma dili ve haber sınırı nasıl değişir?
  9. Çocukları kötü haberlerden korumak için ekran ve haber sınırını nasıl koyarsınız?
  10. Çocuk sorduğunda neyi söylemeli, neyi söylememelisiniz?
  11. Çocuğun korkusunu, öfkesini ve suçluluğunu nasıl karşılarsınız?
  12. Evdeki haber dili ve yetişkin konuşmaları çocuğu nasıl etkiler?
  13. Rutin ve birlikte geçirilen zaman çocuğa nasıl güven verir?
  14. Yardım edenlere ve küçük eylemlere odaklanmak neden işe yarar?
  15. Çocuğun kötü haberlerle zorlandığını hangi işaretler gösterir?
  16. Ne zaman çocuk ruh sağlığı uzmanından destek almalısınız?
  17. Çocukları kötü haberlerden korumak için kendi kaygınızı nasıl yönetirsiniz?
  18. Psikolojik danışmanlıkta çocuk ve aileyle nasıl çalışırız?
  19. Sıkça sorulan sorular
Çocukları Kötü Haberlerden Korumak: Zor Olaylar Nasıl Konuşulur
Kısaca

Çocukları kötü haberlerden korumak, haberi tümüyle engellemek değil, yaşa uygun dozda ve güvendiği bir yetişkinin yanında almasını sağlamaktır. Önce çocuğun ne bildiğini sorun, kısa ve dürüst anlatın, duygusunu karşılayın. Küçüklerde ekranı kapatın, büyüklerle birlikte izleyip konuşun. Rutin ve sizin sakinliğiniz güven verir. Uyku, yeme ya da okul sorunu sürerse çocuk ruh sağlığı uzmanına başvurun.

Çocukları kötü haberlerden korumak mümkün mü?

Çocukları kötü haberlerden korumak tümüyle mümkün değildir, çünkü haber okulda, sokakta ve ekranlarda çocuğa ulaşır. Mümkün ve yeterli olan, haberi yaşına uygun dozda ve güvendiği bir yetişkinin yanında almasını sağlamaktır. Küçük çocuklarda ekranı kapatmak, büyüklerde birlikte izleyip konuşmak işe yarar.

Haber, çocuğa yalnızca televizyondan gelmez. Ayrıca okul koridorunda arkadaşından, evde yetişkinlerin konuşmasından, ailenin telefonundan ve sosyal medyadan ulaşır. Bu yüzden asıl hedef bir duvar örmek değil, haberin çocuğa nasıl ulaşacağını yönetmektir. Çocuk haberi sizden, sakin bir ses tonuyla ve yaşına uygun cümlelerle duyarsa, aynı haberi ürkütücü bir görüntüden ya da yarım bir söylentiden duymaya göre daha az korkar ve daha az yanlış anlar.

Bu yazıda yaşa göre konuşma dilini, ekran ve haber sınırını, evdeki dili ve uzman desteğinin zamanını anlatıyorum. Metin belirli bir olaya değil, her dönemde karşınıza çıkabilecek zor haberlere uygulayabileceğiniz kalıcı bir çerçeve sunar. Kaza, afet, şiddet ya da çatışma haberleri bu çerçevenin içine girer.

Kötü haberler çocukları neden bu kadar sarsar?

Çocuğun zihni haberi, yetişkinin yaptığı gibi mesafeli bir bilgi olarak almaz. UNICEF, küçük çocukların ekrandaki görüntüleri kendi gerçeklerinden ayıramayabileceğini ve bu yüzden hemen tehlikede olduklarını düşünebileceğini belirtir. Yani ekrandaki yangın, çocuğun gözünde odasının yanındaki yangın olabilir.

Gelişim dönemi de rol oynar. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile UNICEF'in hazırladığı rehber, okul öncesi çocukların yaşanan olayın kendi suçu olduğunu düşünebildiğini söyler. İlkokul çağında çocuk olayı daha net kavrar, ancak duygusunu yönetmekte güçlük çeker. Ergenlikte ise haber çoğunlukla sosyal medyadan, filtresiz ve yoğun biçimde gelir.

Her çocuk aynı ölçüde etkilenmez. Rehber, çocuğun bireysel özelliklerinin, yaşının, gelişim düzeyinin, daha önce yaşadığı zor olayların ve sosyal çevresinin tepkiyi değiştirdiğini belirtir. Daha önce ağır bir olay yaşamış çocuklarda yeni bir haber eski korkuları uyandırabilir. Bu durumda çocuğu daha yakından gözlemleyin ve gerekirse ruh sağlığı uzmanından destek alın.

Çocuklar ayrıca yetişkinin tepkisini okur. Aynı rehber, çocukların zor olaylarda sizin verdiğiniz tepkilerden etkilendiğini vurgular. Sesinizin titremesi, yüzünüzdeki gerginlik ve telefonunuza kilitlenmeniz, çocuğa kelimelerden daha net bir mesaj verir: Burada ciddi bir tehlike var. Dolayısıyla çocukları kötü haberlerden korumak, yalnızca içerikle değil, o içeriğin etrafındaki duygusal havayla da ilgilidir.

Çocukları kötü haberlerden korumak için konuşmadan önce neye hazırlanmalısınız?

Çocukla konuşmaya başlamadan önce kendi durumunuza bakın. Haber sizi sarstıysa, anlatmak için birkaç dakikaya ihtiyacınız olabilir; yavaş birkaç nefes ve bir bardak su sakin bir ses tonu için çoğu zaman yeterlidir. Çünkü çocuk sizin sakinliğinizden güvenlik, gerginliğinizden tehlike çıkarır.

Zamanı ve yeri de seçin. UNICEF, konuyu aile yemeği gibi sakin bir anda açmayı ve uyku öncesine bırakmamayı önerir. Çünkü çocuk yatağa uzandığında düşüncelerle baş başa kalır; o sırada duyduğu yeni bir bilgi uykuyu bozabilir. Konuşmadan önce kendinize şu üç soruyu sorabilirsiniz:

  • Çocuk bu haberi zaten duymuş olabilir mi, duyduysa kimden ve nasıl duymuş olabilir?
  • Haberin hangi kısmını yaşına uygun biçimde ve abartmadan anlatabilirim?
  • Cevabını bilmediğim bir soru gelirse ne diyeceğim?

Özellikle üçüncü soru önemlidir. “Bilmiyorum, birlikte bakabiliriz” cümlesi zayıflık göstermez, çocuğa kaynak ve yöntem öğretir. UNICEF de bilmediğiniz bir şeyi bilmediğinizi söylemeyi ve birlikte doğru kaynaklardan araştırmayı uygun bulur.

Zor bir haberi çocukla hangi adımlarla konuşabilirsiniz?

Aşağıdaki sıra, UNICEF ve Amerikan Pediatri Akademisinin (AAP) önerilerinin ortak çizgisini özetler. Her adımı her çocukta uygulamanız gerekmez; çocuğun yaşına ve tepkisine göre uyarlayın.

  1. Ne bildiğini sorun: “Bu konuda ne duydun, sen ne düşünüyorsun?” Çoğu çocuk, siz fark etmeden bir şeyler duymuştur.
  2. Yanlış bilgiyi nazikçe düzeltin: Söylentiyi ya da abartıyı sakin ve kısa bir cümleyle yerine koyun.
  3. Kısa ve dürüst anlatın: Yaşına uygun sözcüklerle, ayrıntıya girmeden gerçeği söyleyin.
  4. Duygusunu karşılayın: “Korkmuş olabilirsin, bu çok doğal” cümlesi duygunun konuşulabileceğini gösterir.
  5. Güvenceyi verin: Şu an güvende olduğunu, yanında yetişkinlerin bulunduğunu ve yardım eden insanların olduğunu söyleyin.
  6. Soruları bekleyin: Cevabı bilmiyorsanız bilmediğinizi söyleyin.
  7. Kapanışı özenle yapın: Konuşmayı bitirmeden önce kaygı düzeyine bakın ve istediğinde yeniden konuşabileceğini hatırlatın.

AAP, konuşmayı erken başlatıp sürdürmeyi önerir. Çünkü çocuklar sıkıntılarını çoğu zaman saklar ve belirti çıkana kadar beklemek, çocuğu uzun süre yalnız bırakmak demektir. Bir kez konuşmak yetmez; haber sürdükçe aynı konuşmaya kısa kısa dönmek gerekir.

Okul öncesi dönemdeki çocukla (3 ile 5 yaş) nasıl konuşursunuz?

Okul öncesi çocuğun düşüncesi somuttur. Bu nedenle soyut açıklamalar yerine kısa, net ve birbirine yakın cümleler kurun. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile UNICEF rehberi, bu yaşta açık ve yaşa uygun cevaplar vermeyi önerir. AAP ise küçük çocukların önemli olayları akranlarından ya da medyadan değil, bir yetişkinden duyması gerektiğini söyler.

Ayrıntıya, görüntüye ve yaralanma ya da ölüm sahnelerine girmeyin. Örnek cümleler şunlar olabilir: “Bir yerde kötü bir şey oldu ve bazı insanlar çok üzgün. Merak edersen sana anlatırım. Sen şu an güvendesin, ben yanındayım.”

Küçük çocuklar ayrıca sorularını tekrarlar. Aynı soruyu beşinci kez sorması, cevabı duymadığı anlamına gelmez; güvenceyi yeniden aldığı anlamına gelir. Rehber, çok endişeli çocuklarda her seferinde ayrıntılı cevap vermenin bazen belirtileri artırabildiğini söyler. Bu durumda “Daha önce neler konuşmuştuk, hadi hatırlayalım” diyerek çocuğun kendi cevabını bulmasına destek olabilirsiniz.

Öte yandan oyun, resim ve masal bu yaşta duyguyu ifade etmenin en doğal yoludur. Çocuk bir resimde yangını, sarsıntıyı ya da kazayı çizerse bunu alarm olarak değil, işleme çabası olarak okuyun. Yanında oturun ve çizdiğini anlatmasını isteyin.

İlkokul çağındaki çocukla (6 ile 12 yaş) nasıl konuşursunuz?

İlkokul çağındaki çocuk olayı daha net kavrar, nedenini ve sonucunu sorar, ancak duygularını yönetmekte hâlâ güçlük çeker. “Bize de olur mu?” sorusu bu yaşta en sık gelen sorudur. Burada kesin bir söz vermeyin; “Sana hiçbir şey olmaz” yerine “Seni korumak için elimden geleni yapıyorum, şu an güvendesin” demek daha dürüsttür.

Bu yaşta söylentiyle gerçeği ayırmasına yardım edin. Arkadaşlarından duyduklarını sorun, doğru olanları doğrulayın, abartıları sakince düzeltin. Bilmediğiniz bir şey sorduğunda birlikte resmi bir kaynağa bakın. UNICEF de çocukla birlikte doğru kaynaklardan araştırmayı önerir.

Rehber, bu yaştaki çocuklarda olayı hatırlatan seslerden aşırı korkma, nedeni bulunamayan karın ağrısı, kolay sinirlenme, dikkat dağınıklığı ve okula gitmek istememe gibi tepkilerin görülebildiğini belirtir. Yani bunlar olağandışı bir duruma verilen olağan tepkilerdir. Çocuğa “Abartıyorsun” demek yerine duygusuna ad verin.

Kendi duygunuzu da ölçülü paylaşabilirsiniz: “Ben de bu habere üzüldüm. Üzülmek çok doğal, birlikte konuşabiliriz.” Rehber, çocuğun duygularını anlayabilmek için önce kendi duygu ve düşüncelerinizi onunla paylaşmanızı önerir.

Ergenle kötü haberler hakkında nasıl konuşursunuz?

Ergen, haberi çoğu zaman sizden önce ve sizden daha ham biçimde duyar. Telefonu, mesaj grupları ve kısa videolar ona filtresiz görüntü getirir. AAP, ergenlerin daha çok soru sorabildiğini ve daha ayrıntılı bilgiden yararlanabildiğini, yine de konuşmanın açık ve dürüst kalması gerektiğini belirtir.

Ergende öğüt vermeden dinlemek konuşmanın anahtarıdır. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile UNICEF rehberi, ergenle öğüt vermeden sohbet etmeyi, düşüncesine değer verdiğinizi hissettirmeyi ve yalnız kalmak istediğinde kısa süreli de olsa bir alan bırakmayı önerir. Şu soruları deneyebilirsiniz:

  • Bu konuda sosyal medyada neler gördün, seni en çok ne düşündürdü?
  • Haberi hangi kaynaklardan takip ediyorsun, onlara ne kadar güveniyorsun?
  • Olayın nasıl gelişeceğinden korkuyor musun?
  • Benden nasıl bir destek isterdin?

Haberi birlikte değerlendirmek için üç soru yeterlidir: Kaynak kim? Aynı bilgiyi başka bir resmi ya da saygın kaynak da veriyor mu? Görüntü ne zaman ve nerede çekilmiş? Bu sorular ergene yasak koymadan, kendi filtresini kurmayı öğretir.

Ergen tepkisini öfke, alaycılık ya da kayıtsızlıkla gösterebilir. UNICEF, ergenlerde yoğun üzüntü ya da öfkenin görülebildiğini, tepkiler uzun sürerse uzman desteğinin gerekebileceğini söyler. Rehber ayrıca yoğun duyguların bazen risk alan davranışlara ve madde kullanımına yol açabildiğini, bu yüzden ergene bu konularda sizinle konuşabileceği güveni vermeyi önerir.

Ayrıca ergenin rolünü de gözetin. Rehber, ona yaşına uygun biçimde ev işlerinde yardım etme fırsatı vermeyi, ancak anne baba rolünün ağır sorumluluklarını yüklememeyi önerir. Sizi “korumak” için kaygısını saklaması, konuşmanın önündeki en büyük engellerden biridir. Ergenlerle nasıl çalıştığımı ergen psikolojisi sayfasından okuyabilirsiniz.

Yaşa göre konuşma dili ve haber sınırı nasıl değişir?

Yaş büyüdükçe konuşmanın ayrıntısı artar, ekran ve haber sınırının biçimi değişir. Aşağıdaki tablo, kaynaklardaki ortak çizgiyi özetler. Dakika sınırları yalnızca ekran süresi için Dünya Sağlık Örgütünün (DSÖ) beş yaş altı önerisine dayanır; haber için resmi bir dakika sınırı yoktur.

Yaşa göre konuşma dili ve ekran ya da haber sınırı
YaşKonuşma diliEkran ve haber sınırı
0-2 yaşAnlatım gerekmez; sakin ses, kucak ve rutin güven verirDSÖ bir yaşın altında ve bir yaşında oturarak ekran izlemeyi önermez, iki yaşta en fazla bir saat önerir; haber hiç açık kalmaz
3-5 yaşKısa ve somut cümleler; görüntü ve ayrıntı yok; oyun ve resimle ifadeDSÖ üç ile dört yaş için en fazla bir saat önerir, daha azı daha iyidir; haber ekranını çocuğun yanında kapatın
6-12 yaşDaha çok olgu; söylentiyi düzeltme; duyguya ad vermeHaberi çocuğun tek başına izlemesi yerine birlikte izleyin; önizleyin; yatmadan önce ekran ve haber yok
13-18 yaşSoru sorma, dinleme, kaynakları birlikte değerlendirmeHaber tüketimini ve güvendiği kaynakları konuşun; geceleri telefonu yatak odasının dışında bırakın

DSÖ iki ile dört yaş arasında oturarak ekran izlemenin günde en fazla bir saat olmasını, daha azının daha iyi olduğunu söyler. Belge beş yaş altını kapsar; daha büyük çocuklar için bir dakika sınırı vermez. Bu yüzden ekran ve haber düzenini çocuğun yaşına, uykusuna ve tepkisine göre siz kurarsınız.

Çocukları kötü haberlerden korumak için ekran ve haber sınırını nasıl koyarsınız?

Sınır koymak yasaklamak anlamına gelmez; haberin ne zaman, nerede ve kiminle izleneceğini düzenlemektir. UNICEF, çocukları ürkütücü yayınlardan korumayı, haber ve sosyal medya kullanımını izlemeyi ve ekran zamanının yerine birlikte yapılan etkinlikleri koymayı önerir. AAP ise küçük çocukları tekrarlayan görüntü ve seslerden uzak tutmayı önerir. Evde işe yarayan kurallar şunlardır:

  • Haber kanalını arka planda açık bırakmayın; çocuk oynuyor görünse de duyar.
  • Büyük çocuklar için haberi önceden kaydedin ya da okuyun, sonra birlikte izleyin; AAP bunu önizleme olarak önerir.
  • Haber bildirimlerini kapatın ya da günde bir iki sabit saatle sınırlayın.
  • Yatmadan önceki bir saatte haber ve sosyal medyayı kapatın; telefonlar yatak odasının dışında şarj olsun.
  • Haberin yerine birlikte yürüyüş, oyun ve yemek gibi etkinlikler koyun.
  • Ergenle sınırı birlikte belirleyin; tek taraflı kural çoğu zaman tutmaz.

Üstelik kendi kullanımınız da çocuğa örnek olur. Akşam yemeğinde kötü haber akışını kaydırıyorsanız, çocuk bunu haberin çok önemli olduğuna dair bir işaret olarak okur. Haber akışının kaygıyı nasıl büyüttüğünü doomscrolling yazısında anlattım.

Çocuk sorduğunda neyi söylemeli, neyi söylememelisiniz?

Doğru cümle, çocuğun yaşından çok niyetinizi taşır: Güven vermek, ama gerçeği çarpıtmadan. Aşağıdaki tablo, yaygın bazı cümlelerin yerine geçebilecek alternatifleri gösterir:

Sık söylenen cümleler ve alternatifleri
Sık söylenen cümleNeden zorlayabilirAlternatif
Korkacak bir şey yokDuyguyu yok sayar ve yalan bir güvence olabilirKorkman çok doğal; şu an güvendesin, ben yanındayım
AbartıyorsunDuyguyu utanılacak bir şeye çevirirKorktuğunu görüyorum, bana anlatır mısın
Sana hiçbir şey olmazVeremeyeceğiniz bir söz içerirSeni korumak için elimden geleni yapıyorum
Bunu anlamazsın, konuşmayalımÇocuğu söylentiye ve yalnızlığa iterBildiklerini anlat, anlamadığın yeri birlikte netleştirelim
O insanlar kötüGruplara karşı önyargı üretirBazı kişiler zarar verdi; yardım eden çok insan da var

Ayrıca yanıtların kısa olması da önemlidir. Çocuk bir soru sorduğunda bütün konuyu anlatmanız gerekmez; sorusunun cevabını verin, sonra yeni soru için bekleyin. AAP, ayrıntılı ve görsel anlatımdan kaçınıp temel bilgiyi vermeyi önerir. Konuşma bittiğinde çocuğa kapıyı açık bırakın: Aklına bir şey gelirse tekrar sorabileceğini söyleyin.

Çocuğun korkusunu, öfkesini ve suçluluğunu nasıl karşılarsınız?

Duygu, sorunun altında yatar. Çocuk “Bize de olur mu?” diye sorarken aslında “Güvende miyim?” diye sorar. Cevap vermeden önce duyguyu karşılamak, çocuğun yalnız olmadığını gösterir. UNICEF, çocuğun duygularının normal olduğunu söylemeyi, nasıl hissetmesi gerektiğini dikte etmemeyi önerir.

Küçük çocuklarda suçluluk duygusu sıktır: “Ben kötü bir şey düşündüm de o yüzden oldu” ya da “Ben söz dinlemedim” düşüncesi gibi. Bakanlık rehberi, üç ile beş yaşta olayın kendi suçu olduğunu düşünmeyi olağan tepkiler arasında sayar. Bu durumda net bir cümle gerekir: “Olanlar senin yüzünden olmadı. Hiçbir çocuk bunun sorumlusu değildir.”

Öte yandan öfke daha çok büyüklerde ortaya çıkar. İlkokul çocuğu ya da ergen öfkesini ailesine, kardeşine veya okula yöneltebilir. Öfkenin altında çoğu zaman çaresizlik vardır. “Öfkelenmen çok doğal. Bu konuda hiçbir şey yapamamak insanı kızdırıyor” demek, öfkeyi bastırmadan konuşulabilir hâle getirir.

Bunların yanında beden de konuşur. Karın ağrısı, baş ağrısı, kâbus ve uyku sorunları sık görülen bedensel yansımalardır. UNICEF birlikte karın nefesi almayı önerir: Çocuğun elini karnına koymasını, burnundan yavaşça nefes alıp ağzından uzun uzun vermesini gösterebilirsiniz. Bu egzersizi sakin bir anda, sorun yokken de denemek öğrenmeyi kolaylaştırır.

Evdeki haber dili ve yetişkin konuşmaları çocuğu nasıl etkiler?

Çocuklar, yanlarında konuşulmadığını sandığınız konuşmaları da duyar. Mutfakta mırıldanan endişeler, telefonda fısıltıyla sürdürülen tartışmalar ve haberle birlikte gelen iç çekişler çocuğa evin havasını anlatır. Bir olay hakkında yüksek sesle ve dramatik konuşmak, olayı çocuğun zihninde olduğundan büyük kılabilir.

Örneğin “Bittik, mahvolduk” gibi ifadeler yetişkine bir öfke ya da çaresizlik boşalması gibi gelir; çocuk ise bunu kelimesi kelimesine alır. Evin dilini değiştirmek için basit bir ilke işe yarar: Yetişkin konuşmalarında olguyu, çocuğun duyabileceği yerde güveni öne çıkarın. Evde şu küçük değişiklikler fark yaratır:

  • Yoğun haber tartışmalarını çocuk yatınca ya da başka bir odada yapın.
  • Çocuğun yanında felaket dili yerine olgu diliyle konuşun: “Zor bir durum var, çözmek için çalışıyorlar”.
  • Siyasi ya da ideolojik tartışmayı çocuğun önünde sertleştirmeyin; kızgın ses, haberin kendisinden fazla ürkütebilir.
  • Çocuk odaya girince konuyu aniden kesmeyin, bu merakı büyütür; gerekirse “Biraz sonra konuşuruz” deyin.

Rutin ve birlikte geçirilen zaman çocuğa nasıl güven verir?

Çocuk için en büyük güvenlik kaynağı tahmin edilebilirliktir. Sabah ne zaman kalkacağını, akşam yemeğinin ne zaman olduğunu ve uykudan önce ne yapacağını bilen çocuk, dışarıdaki belirsizliği daha kolay taşır. UNICEF ve Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı rehberi, zor dönemlerde yemek, oyun, ders ve uyku saatlerini korumayı önerir.

Üstelik rutin yalnızca bir takvim değildir; birlikte geçen zamanın öngörülebilirliğidir. Her gün birkaç dakikalık bire bir zaman, sarılma, birlikte yemek ve uyku öncesi sohbet, çocuğa “Ben burada değerliyim ve güvendeyim” mesajını verir. UNICEF, çocukla bire bir zaman ayırmayı ve sevgiyi dokunarak göstermeyi de güvence yollarından biri olarak sayar. Kısa bir gün düzeni örneği şöyle olabilir:

  • Sabah: Aynı saatte kalkış, kısa bir sohbet ve kahvaltı; haber yok.
  • Gün içi: Okul ya da oyun, açık havada hareket; ekran süresi önceden belirli.
  • Akşam: Birlikte yemek, günün güzel ve zor anlarından birer cümle.
  • Uyku öncesi: Ekransız kitap ya da masal, loş ışık ve “Yarın da buradayım” cümlesi.

Ayrıca hareket ve oyun da duyguyu işlemenin doğal yoludur. Çocukla parkta koşmak, birlikte yürümek ya da bir oyun kurmak, haberin getirdiği gerginliği bedenden atmasına yardımcı olur.

Yardım edenlere ve küçük eylemlere odaklanmak neden işe yarar?

Kötü haberlerin gölgesinde çocuk dünyayı yalnızca tehlikeli bir yer olarak görmeye başlayabilir. UNICEF, bu dengeyi yardım eden insanların hikâyelerini paylaşarak kurmayı önerir. Can kurtaran sağlık çalışanlarını, itfaiyecileri, gönüllüleri ve komşuları anlatmak, çocuğa dünyanın tamamen güvensiz olmadığını gösterir.

Küçük eylemler ayrıca çocuğa kontrol duygusu verir. Bir afiş çizmek, bir mektup yazmak ya da bir oyuncağı paylaşmak, yetişkinin haberden çıkaramadığı çaresizliğin yerine “Ben de bir şey yapabilirim” duygusunu koyar. Eylem yaşa uygun, gönüllü ve baskısız olmalıdır; çocuğa kurtarıcı rolü ya da ağır bir sorumluluk vermeyin.

Son olarak gruplara karşı önyargıyı da gözden kaçırmayın. UNICEF, belirli grupları “kötü” diye etiketlemekten kaçınmayı, akran zorbalığına ve ayrımcılığa karşı tetikte olmayı önerir. Çocuk, haberdeki zor olayın sorumlusunu bir grup, bir ülke ya da bir komşu olarak yorumlayabilir. Bu yorumu yumuşak ve net biçimde düzeltin: Olaylardan kişiler sorumludur, topluluklar değil.

Çocuğun kötü haberlerle zorlandığını hangi işaretler gösterir?

Çocuğun sıkıntısı çoğu zaman sözle değil, davranışla gelir. AAP, çocukların sıkıntılarını sık sık sakladığını söyler. Bu yüzden belirti çıkana kadar beklemek yerine, konuşmayı erken başlatıp sürdürmek gerekir. İşaretleri alanlara göre özetleyebiliriz:

Çocuğun zorlandığına işaret edebilecek değişimler
AlanÖrnekler
UykuUykuya dalmakta zorlanma, sık uyanma, kâbus, yatağa girmek istememe
BedenKarın ağrısı, baş ağrısı, yorgunluk, iştahın artması ya da azalması
DavranışYapışkanlık, sinirlilik, içe kapanma; alt ıslatma ya da parmak emme gibi geriye dönüş
OkulOkula gitmek istememe, dikkat dağınıklığı, arkadaşlardan uzaklaşma
DuyguSüren korku ve üzüntü, tekrar eden ölüm ve kayıp konuşmaları, olayı hatırlatan şeylerden kaçınma
Ergenlikte ek olarakÖfke patlamaları, isteksizlik, tütün, alkol ya da madde kullanımında değişiklik

Ancak bu işaretlerden birkaçını görmek tek başına bir sorun olduğunu göstermez. Zor haber dönemlerinde çoğu çocukta kısa süreli değişim olağandır. Önemli olan, değişimin yoğunluğu, süresi ve çocuğun günlük yaşamını bozup bozmadığıdır.

Ne zaman çocuk ruh sağlığı uzmanından destek almalısınız?

Çoğu çocuk, zor bir haberin ardından birkaç gün ya da hafta içinde kendini toparlar. UNICEF şu durumlarda profesyonel desteği düşünmeyi önerir:

  • Çocuk kendine ya da başkasına zarar vermekten söz ediyor.
  • Sıkıntısı ağır ya da giderek kötüleşiyor ve bir ayı aşıyor.
  • Günlük işlerini ve okul düzenini sürdüremiyor.
  • Aile ve arkadaşlarıyla ilişkisi giderek zorlaşıyor.
  • Korkutucu anılar, kâbuslar ya da geriye dönüşler yaşıyor.
  • Olayı hatırlatan her şeyden giderek daha çok uzak durmaya çalışıyor.

Ancak uyku, yeme ya da okul sorunu haftalarca sürüyorsa belirli bir eşiği beklemeniz gerekmez. Önce çocuğun hekimine ve okul rehber öğretmenine danışabilirsiniz; bu, bedensel nedenlerin dışlanması ve okuldaki durumun görülmesi için iyi bir başlangıçtır. Ardından çocuk ve ergen psikiyatri hekimi ya da çocuklarla çalışan bir psikolog değerlendirme yapabilir.

Hafif ve orta düzeydeki zorlanmalarda ilk adım, çocuğun ve ailenin birlikte katıldığı psikolojik danışmanlık olabilir. Tanı ve ilaç gerektiren durumlar psikiyatri hekiminin alanıdır. İki alanın farkını psikolog mu, psikiyatrist mi rehberinde anlattım. Kime başvuracağınızdan emin değilseniz kime başvurmalıyım aracı bir yönlendirme sunar.

Çocukları kötü haberlerden korumak için kendi kaygınızı nasıl yönetirsiniz?

Çocuğa güven vermek, önce sizin kendinizi toparlamanıza bağlıdır. UNICEF, ebeveynlerin kendi haber tüketimini sınırlamasını, kendilerine zaman tanımasını, destek almasını ve kusursuz bir ebeveyn olmak zorunda olmadığını hatırlatır. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı rehberi de duygularınızı çocuklarla paylaşmanızı, ancak yoğun korku ve endişenizin onları etkilemesine izin vermemenizi önerir.

Kendi kaygınızı küçültmek için şunları deneyebilirsiniz:

  • Haberi günde bir ya da iki kez, sabit saatlerde ve resmi ya da saygın bir kaynaktan alın.
  • Çocukla konuşmaya başlamadan önce üç dakika yavaş nefes alın.
  • Duygunuzu çocuk dışında bir yetişkinle paylaşın.
  • Uyku, öğün ve hareket düzeninizi koruyun.
  • Kontrol edemediğiniz şeyleri değil, bugün yapabileceğiniz küçük bir adımı seçin.

Yetişkin kaygısının kriz dönemlerinde nasıl işlediğini diğer yazılarda anlattım. Salgın dönemlerinde kaygı, uzun süren belirsizlikle baş etmeyi; salgın sonrası normalleşme kaygısı, tehlike azaldıktan sonra yeniden uyumu; deprem sonrası kaygı ise afetten sonraki ruhsal tepkileri ele alır. Çocuğa iyi gelen sakin zemin buradan başlar.

Psikolojik danışmanlıkta çocuk ve aileyle nasıl çalışırız?

Çocuklarla görüşmelerde ebeveynle birlikte çalışırız. Amaç çocuğu “düzeltmek” değil, yaşadığı korkunun anlamını birlikte çözmek ve ailenin ona nasıl destek olabileceğini netleştirmektir. Görüşmelerde genellikle şu başlıklar üzerinde çalışırız:

  • Çocuğun korkusunu yaşına uygun biçimde ifade etmesine alan açmak: Oyun, resim ve hikâye.
  • Ebeveynin konuşma dilini ve evin ekran düzenini birlikte gözden geçirmek.
  • Uyku, yeme ve okul uyumu gibi alanlarda küçük adımlar belirlemek.
  • Ebeveynin kendi kaygısını yönetmesine destek olmak.

Çocuk ve ergenlerle çalışmamı çocuk psikolojisi sayfasından okuyabilirsiniz. Serdivan'daki ofiste yüz yüze görüşebiliriz; Türkiye'nin her yerinden görüntülü görüşme de mümkündür. Ücret ve ödeme bilgisini randevudan önce açıkça paylaşırım. Görüşme planlamak için randevu ve iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Zor haberlerden çocuğu tümüyle uzak tutamasanız da, onunla birlikte durabilirsiniz. Güvende hisseden çocuk, zor haberleri taşımayı zamanla öğrenebilir.

Sıkça sorulan sorular

Çocuğa kötü haberi hiç anlatmamak daha mı iyi?

Çoğu zaman hayır. Çocuk haberi okulda, ekranda ya da yetişkin konuşmalarında zaten duyar ve yarım bilgiyle baş başa kalır. AAP, çocukların önemli olayları akranlarından ya da medyadan değil, bir yetişkinden duymasını önerir. Yaşına uygun, kısa ve dürüst bir anlatım sessizlikten daha güvenlidir.

Çocuğa haber hakkında hangi yaşta konuşmaya başlamalıyım?

Çocuk haberi duyabilecek ya da görebilecek yaştaysa, genellikle okul öncesi dönemden itibaren yaşına uygun konuşma gerekir. Bebek ve kucak çocuğu için anlatım değil, sakin ses, rutin ve sarılma güven verir. Üç yaşından sonra kısa ve somut cümleler, büyüdükçe daha fazla olgu ve soru alanı kullanın.

Çocuğum aynı soruyu sürekli soruyorsa ne yapmalıyım?

Tekrar eden soru, çoğu zaman güvenceyi yeniden duyma ihtiyacıdır. Soruyu sabırla yanıtlayın, ancak çok endişeli çocuklarda her seferinde ayrıntıya girmeyin. Aile Bakanlığı ile UNICEF rehberi, “Daha önce neler konuşmuştuk, hadi hatırlayalım” diyerek çocuğun kendi yanıtını bulmasını önerir. Böylece çocuk güvence alır, siz de kaygıyı besleyen ayrıntıya girmezsiniz.

Çocuğa ekranda haber izletmeli miyim?

Küçük çocukların yanında haber ekranını kapatın. Büyük çocuklarla haberi önceden önizleyin, birlikte izleyin ve duraklayarak konuşun. DSÖ bir yaşın altında ve bir yaşında oturarak ekran izlemeyi önermez; iki ile dört yaş için günde en fazla bir saat, daha azının daha iyi olduğunu belirtir.

Çocuğum kâbus görüyor ve uyuyamıyorsa ne yapmalıyım?

Kâbus ve uyku sorunu, zor haberlere sık görülen bir tepkidir. Uyku düzenini koruyun, yatmadan önce ekran ve haberi kapatın, sakin bir uyku ritüeli kurun ve yanında olduğunuzu hatırlatın. Sorun haftalarca sürüyor ya da günlük yaşamı bozuyorsa çocuğun hekimiyle ve bir çocuk ruh sağlığı uzmanıyla görüşün.

Çocuk ruh sağlığı uzmanına ne zaman başvurmalıyım?

UNICEF; çocuk kendine ya da başkasına zarar vermekten söz ediyorsa, sıkıntısı bir ayı aşıyor ya da kötüleşiyorsa, günlük işleri yapamıyorsa veya olayı hatırlatan her şeyden kaçıyorsa desteği önerir. Kendine zarar düşüncesinde beklemeden 112'yi arayın; bu durumda uzman değerlendirmesi öncelik taşır.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 15 Nisan 2025 Son güncelleme: 31 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73