Salgın Dönemlerinde Kaygı: Belirsizlikle Baş Etmek

3 Nisan 2020Güncelleme: 31 Ekim 202618 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (21 bölüm)
  1. Salgın dönemlerinde kaygı normal mi, neden artar?
  2. Salgın dönemlerinde kaygıyı neler artırır?
  3. Salgın dönemlerinde kaygı hangi biçimlerde ortaya çıkar?
  4. Belirsizlik salgın dönemlerinde kaygıyı nasıl büyütür?
  5. Haber akışı salgın dönemlerinde kaygıyı nasıl etkiler?
  6. Güncel sağlık bilgisini nereden alırsınız, bilgiyi nasıl süzersiniz?
  7. Sağlık kaygısı ile gerçek tıbbi belirti nasıl ayrılır?
  8. Sağlık kaygısı arttığında günlük davranışlarınızı nasıl düzenlersiniz?
  9. Yalıtım ve karantina dönemlerinde ruh sağlığı nasıl korunur?
  10. İş, gelir ve gelecek endişesi salgın dönemlerinde kaygıyı nasıl etkiler?
  11. Salgın dönemlerinde uyku neden bozulur, ne yapabilirsiniz?
  12. Evde birlikte geçen zaman aileyi ve ilişkileri nasıl etkiler?
  13. Çocuklarda ve yaşlılarda salgın kaygısı nasıl görünür?
  14. Daha önce zor bir olay yaşamış kişilerde salgın kaygısı neden daha güçlü olabilir?
  15. Salgın dönemlerinde kaygıyla baş etmek için günlük bir düzeni nasıl kurarsınız?
  16. DSÖ'nün stresle baş etme rehberindeki beş beceri nedir?
  17. Kaygılı düşünceleri nasıl sınarsınız?
  18. Salgın dönemlerinde yakınlarınıza nasıl destek olabilirsiniz?
  19. Salgın dönemlerinde kaygı ne zaman uzman desteği gerektirir?
  20. Psikolojik danışmanlıkta salgın kaygısıyla nasıl çalışırız?
  21. Sıkça sorulan sorular
Salgın Dönemlerinde Kaygı: Belirsizlikle Baş Etmek
Kısaca

Salgın dönemlerinde kaygı, belirsiz ve görünmeyen bir tehdide verilen olağan bir tepkidir. Belirsizlik, haber bolluğu, yalıtım ve sağlık endişesi onu artırır. Haberi günde bir ya da iki kez resmi kaynaktan almak, rutini korumak, bağlantıyı sürdürmek ve gerektiğinde hekime başvurmak yardımcı olur. Belirtiler bir ayı aşarsa ya da günlük yaşamı bozarsa ruh sağlığı uzmanından destek alın.

Salgın dönemlerinde kaygı normal mi, neden artar?

Salgın dönemlerinde kaygı, görünmeyen ve belirsiz bir tehdit karşısında verilen olağan bir tepkidir. Özellikle bulaş korkusu, kontrol kaybı, haber bolluğu ve rutinlerin bozulması kaygıyı artırır. T.C. Sağlık Bakanlığının psikolojik bilgilendirme rehberi bu tepkileri “anormal bir duruma verilen normal tepkiler” olarak tanımlar.

Koronavirüs gibi geniş çaplı bir salgın, bedeni olduğu kadar zihni de yorar. Bedensel hastalıktan korunmayı konuşurken ruhsal sağlığı gözden kaçırmak kolaydır; oysa kaygı, uyku ve ilişkiler bu dönemlerde de en az hijyen kadar dikkat ister. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), salgın zamanını nüfusun tamamında stres üreten bir kriz dönemi olarak tarif eder ve ruhsal iyi oluşu desteklemek için ayrı mesajlar yayımlar.

Bu nedenle bu yazı belirli bir salgını, vaka sayısını ya da kısıtlama uygulamasını anlatmaz. Her salgın döneminde geçerli olan ruhsal çerçeveyi sunar: Kaygının nasıl çalıştığını, haberi ve sağlık kaygısını, evde birlikte geçen zamanı ve ne zaman destek gerektiğini.

Salgın dönemlerinde kaygıyı neler artırır?

Tek bir neden yoktur; çünkü birkaç stres kaynağı üst üste biner. The Lancet dergisinde yayımlanan bir derleme, karantina deneyimlerini inceleyen çalışmaları değerlendirdi ve çoğunda travma sonrası stres belirtileri, kafa karışıklığı ve öfke gibi olumsuz ruhsal etkiler bildirildiğini saptadı. Derleme, stres kaynakları arasında şunları sıraladı:

  • Sürenin uzaması: Ne zaman biteceğini bilmemek bekleyişi ağırlaştırır.
  • Bulaş korkusu: Kendinizin ya da sevdiklerinizin hasta olması endişesi.
  • Hayal kırıklığı ve can sıkıntısı: Plansız ve amaçsız geçen günler.
  • Yetersiz malzeme ve yetersiz bilgi: Neye güveneceğini bilememek.
  • Maddi kayıp: İş ve gelir endişesi.
  • Damgalanma: Hasta ya da riskli görülme korkusu.

Bu liste, kaygının yalnızca hastalık korkusundan oluşmadığını gösterir. Belirsizlik, can sıkıntısı, para endişesi ve bilgi eksikliği de aynı kaygıyı besler. Dolayısıyla baş etme yolları da yalnızca korkuyu değil, bu etkenlerin her birini hedefler: Net bilgi, düzen, bağlantı ve anlam.

Salgın dönemlerinde kaygı hangi biçimlerde ortaya çıkar?

Bakanlık rehberi, salgın sürecinde yakınlar için endişe, yalnızlık, sinirlilik, dikkati toplayamama, uyku ve iştah değişimi, bedensel yakınmalar ve hasta kişilere yönelik damgalanma korkusu gibi tepkileri sayar. Aşağıdaki tablo bu tepkileri alanlara ayırarak özetler:

Salgın dönemlerinde kaygının yaygın işaretleri
AlanÖrnekler
BedenselÇarpıntı, göğüste sıkışma hissi, nefes almakta zorlanma hissi, baş ağrısı, mide sorunları, yorgunluk, uyku ve iştah değişimi
DuygusalKorku, huzursuzluk, sinirlilik, çaresizlik, yalnızlık, can sıkıntısı
Düşünsel“Ya bulaşırsa” ve “Ya sevdiklerim hasta olursa” gibi sürekli senaryolar, dikkati toplayamama, olumsuz haberlere takılma
DavranışsalSürekli haber ve belirti kontrolü, aşırı temizlik ya da kaçınma, tekrar tekrar güvence arama, sosyal geri çekilme

Bu dönemde bazı kişilerde panik atak, yoğun stres ve çökkün ruh hali de ortaya çıkar. Normalde öfkeli bir yapıya sahip kişilerde öfke artabilir; evdeki küçük bir gerginlik büyük bir tartışmaya dönüşebilir. Bunlar bir zayıflık değil, uzun süren belirsizliğe verilen insani tepkilerdir.

Belirsizlik salgın dönemlerinde kaygıyı nasıl büyütür?

Zihin belirsizliği sevmez. “Bu ne zaman bitecek, bana ve sevdiklerime ne olacak?” sorularının kesin cevabı yoksa, zihin boşluğu en kötü senaryoyla doldurmaya yatkındır. Belirsizliğe tahammülü düşük olan kişilerde bu eğilim daha güçlüdür. Güvence aramak, haberi sürekli yoklamak ve kendini kontrol etmek geçici rahatlık verir, ancak belirsizliği ortadan kaldırmaz.

Bu dönemde işe yarayan temel ayrım, kontrol edebildikleriniz ile edemedikleriniz arasındaki ayrımdır. Aşağıdaki tablo bu ayrımı kendi hayatınıza uyarlamanız için bir başlangıçtır:

Kontrol alanınız
Elinizde olanlarElinizde olmayanlar
Resmi kaynaklardaki korunma önerilerine uymakSalgının ne zaman biteceği
Haberi hangi saatte ve kaynaktan alacağınızBaşkalarının davranışları
Uyku, hareket ve öğün düzeniEkonomik ve toplumsal gelişmelerin seyri
Sevdiklerinizle iletişim sıklığıBedeninizdeki her duyumun anlamına dair kesinlik
Bugün atacağınız küçük bir adımGeleceğin tamamı

Sol sütuna enerji ayırmak kaygıyı ortadan kaldırmaz, ancak çaresizlik duygusunu azaltır. Sağ sütundaki konularda ise “Bunu şu an bilmiyorum ve bilmeden de yaşayabilirim” cümlesi, belirsizliğe tahammülü adım adım artırır.

Haber akışı salgın dönemlerinde kaygıyı nasıl etkiler?

Üstelik sürekli ve ani haber akışı herkeste endişe yaratabilir. DSÖ, kaygı ya da sıkıntı yaratan haberleri izlemeyi, okumayı ve dinlemeyi en aza indirmeyi önerir. Bilgiyi güvenebileceğiniz kaynaklardan ve esas olarak pratik adımlar atmak için almanızı, güncellemelere ise gün içinde belirli saatlerde, bir ya da iki kez bakmanızı söyler. Söylentiyle gerçeği ayırmanın da korkuyu azaltabileceğini belirtir.

DSÖ bu duruma “infodemi” adını verir: Bir salgın sırasında, yanlış ve yanıltıcı olanlar da dahil, çok fazla bilginin dolaşmasıdır. Bakanlık rehberi de aynı yöndedir: “Bedeninizi virüsten koruduğunuz gibi zihninizi de bilgi kirliliğinden koruyun.” Haber akışını yönetmek için şunları deneyebilirsiniz:

  • Haber için günde bir ya da iki sabit saat belirleyin; geri kalan zamanda bildirimleri kapatın.
  • Yatmadan önceki bir saatte haber ve sosyal medyaya bakmayın.
  • Bir paylaşımı iletmeden önce kaynağına ve tarihine bakın.
  • Sizi sürekli kaygılandıran hesapları sessize alın.
  • Haberi okuyunca kendinize sorun: Bundan sonra atabileceğim somut bir adım var mı, yoksa yalnızca korkum mu büyüdü?

Gece geç saatte kötü haber kaydırmanın nasıl bir döngüye dönüştüğünü doomscrolling yazısında anlattım.

Güncel sağlık bilgisini nereden alırsınız, bilgiyi nasıl süzersiniz?

Bulaş yolları, korunma önlemleri ve uygulama kuralları zamanla değişir. Bu nedenle bu yazıdaki hiçbir cümle güncel bir sağlık önerisinin yerini tutmaz. Güncel bilgi için iki adres yeterlidir: T.C. Sağlık Bakanlığının resmi duyuruları ve DSÖ'nün internet sitesi. Yerel durum için il sağlık müdürlüğü ve aile hekiminiz de doğru adreslerdir.

Karşınıza çıkan bir bilgiyi süzmek için şu dört soru yeterlidir:

  • Kaynak kim: Resmi bir kurum ya da uzman mı, adı belirsiz bir hesap mı?
  • Tarih ne: Bilgi güncel mi, yoksa eski bir paylaşımın yeniden dolaşıma girmesi mi?
  • Başka kaynak ne diyor: Aynı bilgiyi birden çok resmi kaynak veriyor mu?
  • Beni nasıl hissettiriyor: Bilgi yapabileceğim bir şey söylüyor mu, yoksa yalnızca korkutuyor mu?

Son soru özellikle önemlidir. Sağlam bilgi çoğu zaman sakin ve eyleme dönüktür; yalnızca korku yayan içerik ise bilgi değil, gürültüdür.

Sağlık kaygısı ile gerçek tıbbi belirti nasıl ayrılır?

Bu ayrımı kendi başınıza yapmaya çalışmayın; bedensel bir belirti sürüyorsa ya da sizi endişelendiriyorsa önce hekime başvurun. Sağlık kaygısı, hastalığa yakalanma ya da yakalanmış olma endişesinin yaşamı ele geçirmesidir. Kaygının kendisi de çarpıntı ve baş ağrısı gibi belirtiler üretebilir, ancak “kaygıdır” sonucuna hekim muayeneden sonra varır.

Birleşik Krallık'ın ulusal sağlık hizmeti NHS, sağlık kaygısının tipik işaretlerini sıralar: Bedeni sürekli yoklamak, hasta olmadığına dair tekrar tekrar güvence aramak, ciddi hastalıkla ilgili her şeyden kaçınmak, hekimlerin ya da testlerin bir şeyi kaçırdığından endişelenmek ve sağlıkla ilgili bilgiyi takıntılı biçimde okumak. NHS ayrıca kaygının, hastalıkla karıştırabileceğiniz belirtiler yapabileceğini belirtir.

Hekime başvurmayı gerektiren durumlar ve sağlık kaygısını düşündüren örüntüler
Hekime başvurmayı gerektirenlerSağlık kaygısını düşündürenler
Yeni başlayan, giderek artan ya da günlerce geçmeyen bedensel belirtiMuayene ve testler normal çıktığı halde endişenin sürmesi
Kronik hastalığınızın seyrinde değişiklikGün içinde defalarca ateş, nabız ya da nefes kontrolü yapmak
Sizi endişelendiren, açıklayamadığınız bir bedensel değişimAynı soruyu hekimlere ya da yakınlara tekrar tekrar sormak
Hekimin önerdiği bir kontrolün gecikmesiSağlıkla ilgili haberi ve paylaşımı saatlerce okumak

Yani hekime başvurmak zayıflık değil, doğru sıradır: Hekim önce bedensel nedenlere bakar, bir neden bulamazsa kaygıyı konuşabilirsiniz. Ayrıntılar için hastalık hastalığı nedir yazısına göz atabilirsiniz.

Sağlık kaygısı arttığında günlük davranışlarınızı nasıl düzenlersiniz?

Bu kaygıyı besleyen davranışlar çoğu zaman rahatlamak için yapılan davranışlardır: Bedeni yoklamak, aynı şeyi tekrar sormak, sürekli okumak. Bunlar kısa süreli sakinlik verir, ancak kaygıyı sürdürür ve yaşamınızı daraltır. Küçük ve somut sınırlar koymak döngüyü gevşetir:

  • Beden kontrolü için günde bir sabit saat ve bir kez kuralı koyun; sonra “Bugünlük kontrol bitti” deyin.
  • Aynı soruyu aynı kişiye bir kez sorun; ikinci kez sormak yerine soruyu yazın ve bekleyin.
  • Sağlıkla ilgili internet aramasını sınırlayın; hekime götüreceğiniz soruları not alın.
  • Kaçındığınız şeylere, örneğin hekime gitmeye ya da kalabalığa, küçük adımlarla yeniden yaklaşın.
  • Hekimin planladığı kontrolleri aksatmayın.

Bu çalışma kaygıyı bastırmak değil, belirsizliğe katlanmayı öğrenmektir. İlk günlerde gerginlik artabilir; birkaç gün sonra dalganın kendiliğinden düştüğünü görmek zihne yeni bir şey öğretir. NHS, sağlık kaygısında konuşma terapilerinin, en sık bilişsel davranışçı terapinin önerilebildiğini belirtir. Böyle bir ihtiyaç varsa bir hekim ya da ruh sağlığı uzmanı yol gösterebilir.

Yalıtım ve karantina dönemlerinde ruh sağlığı nasıl korunur?

Yalıtım, kaygıyı artıran birkaç etkeni bir araya getirir: Bağlantı kaybı, rutin kaybı, belirsiz süre ve can sıkıntısı. Daha önce anılan derleme, süre uzadıkça olumsuz etkilerin arttığını gösterdi. Aynı derleme, açık bilgi verilmesinin, yeterli malzemenin ve toplumun yararına katkı fikrinin etkileri hafifletebildiğini de belirtti.

DSÖ, yalıtımdaki kişiler için sade öneriler sunar: Sosyal bağlarınızı sürdürün, günlük rutininizi koruyun ya da koşullar değişirse yeni bir rutin kurun, kendi ihtiyaçlarınıza ve duygularınıza dikkat edin, keyif aldığınız ve dinlendirici işler yapın, düzenli egzersiz, uyku ve beslenmeyi koruyun, durumu perspektifte tutun. Bunları şu somut adımlara çevirebilirsiniz:

  • Telefon, görüntülü arama ya da mesajla her gün en az bir kişiyle konuşun.
  • Gün içinde üç sabit çıpa belirleyin: Kalkış, öğün ve uyku saati.
  • Evde bile olsa her gün hareket edin; birkaç dakikalık esneme ve yürüyüş yeterlidir.
  • Gününüze anlam katan küçük bir iş seçin: Yazı, onarım, öğrenme ya da bakım.
  • Kendinize “Ne zaman biteceğini bilmiyorum, bugünü yaşayabilirim” cümlesini hatırlatın.

İş, gelir ve gelecek endişesi salgın dönemlerinde kaygıyı nasıl etkiler?

Salgın dönemlerinde kaygının bir bölümü hastalıktan değil, geçim ve gelecek endişesinden gelir. Karantina üzerine yapılan derleme, maddi kaybı önemli bir stres kaynağı olarak sayar. Gelir ve iş belirsizliği uykuyu ve ilişkileri doğrudan etkiler, çünkü bu endişede “Bir şey yapmalıyım” dürtüsü yüksektir ama atılabilecek adımlar çoğu zaman sınırlıdır.

Endişeyi plana çevirmek için şu ayrımı deneyin: Bugün yapabileceğim, bu hafta yapabileceğim ve şu an yapamayacağım şeyleri üç ayrı listeye yazın. Birinci liste için bir adım seçin: Bir telefon, bir başvuru ya da bir bütçe tablosu. İkinci listeyi takvime koyun. Üçüncü listeyi “beklemedeki konular” başlığı altında kapatın.

“Endişe saati” yöntemi de işe yarar. Her gün aynı saatte yirmi dakikayı yalnızca endişelenmeye ayırın ve endişelerinizi yazın. Gün içinde endişe gelirse kısaca not edin ve “Bunu endişe saatinde düşüneceğim” deyin. Böylece endişe bütün günü kaplamak yerine sınırlı bir zaman diliminde kalır. Geçim sıkıntısı yaşıyorsanız resmi destek kanallarını araştırmak ve bunu bir yakınınızla konuşmak, yalnız taşımaktan daha hafiftir.

Salgın dönemlerinde uyku neden bozulur, ne yapabilirsiniz?

Bakanlık rehberi, uyku ve iştah değişimini salgın sürecinin yaygın tepkileri arasında sayar. Uykunun bozulmasında birçok etken birleşir: Gün ritminin kaybolması, gün ışığına ve harekete az çıkmak, yatmadan önce haber ve ekran, gece kaygılı düşüncelerin yükselmesi. Gece sessizliği, zihnin gün içinde bastırdığı endişeleri öne çıkarır. Uykuyu desteklemek için şunları deneyebilirsiniz:

  • Hafta sonu dahil her gün aynı saatte kalkın; uyku saatini bunun etrafında kurun.
  • Sabahları gün ışığına çıkın ya da pencere kenarında vakit geçirin.
  • Öğleden sonra kahve, çay ve enerji içeceğini azaltın; akşamları alkolden kaçının.
  • Yatmadan önceki bir saatte haber ve sosyal medyayı kapatın.
  • Yatakta yaklaşık yirmi dakika uyuyamazsanız kalkın, loş ışıkta sakin bir şey yapın ve uykunuz gelince dönün.

Uykusuzluk haftalarca sürüyor ya da gündüz işlevinizi bozuyorsa bir hekime ya da ruh sağlığı uzmanına danışın. Konuyu daha ayrıntılı ele alan geceleri uyuyamamanın psikolojik nedenleri yazısına da bakabilirsiniz.

Evde birlikte geçen zaman aileyi ve ilişkileri nasıl etkiler?

Evde uzun süre birlikte olmak, bazı ilişkilerde yakınlaşma, bazılarında sürtüşme getirir. Çalışma, okul ve dinlenme alanlarının iç içe geçmesi, kişisel alanın daralması ve ortak endişe gerginliği artırır. Normalde öfkeli bir yapıya sahip kişilerde öfke kolayca yükselebilir; küçük bir mesele, birikmiş gerginlik yüzünden büyük bir krize dönüşebilir.

Gerginliği azaltan basit düzenlemeler şunlardır:

  • Herkes için günde en az bir saat kendi alanında ve sessiz zaman ayırın.
  • Ev işlerini ve gün planını konuşarak paylaşın; belirsiz görevler tartışma doğurur.
  • Gerilim yükseldiğinde “Yirmi dakika ara verelim, sonra konuşalım” kuralını ortak bir kural yapın.
  • Haberi ve endişeyi yemek masasına taşımayın; bunlar için ayrı bir saat belirleyin.
  • Her gün birbirinize bir şey için teşekkür edin ya da birkaç dakika keyifli bir şey yapın.

Aile içi gerginlik sürüyorsa aile danışmanlığı sayfasındaki çalışma biçimine bakabilirsiniz. Kendi iyi oluşunuz yakınlarınızı da etkiler; kendine bakan biri çevresine daha sakin yaklaşır.

Çocuklarda ve yaşlılarda salgın kaygısı nasıl görünür?

Örneğin çocuklar kaygıyı sözle değil, davranışla gösterir. DSÖ, kriz dönemlerinde çocukların ebeveynlerine daha çok yapışabildiğini ve daha talepkâr olabildiğini belirtir. Durumu dürüst ve yaşa uygun biçimde konuşmayı, endişelerini birlikte ele almayı ve olağan rutinleri korumayı önerir. Çocuklar, zor dönemlerde duygularını nasıl yöneteceklerine dair ipuçlarını yetişkinlerin davranışından alır. Soru sorduklarında kısa, net ve sakin yanıtlar verin; bilmediğiniz bir şeyi bilmediğinizi söylemekten çekinmeyin.

Çocuğa yaşına uygun bilgi vermek ve kendini nasıl koruyacağını öğretmek de kaygıyı azaltır; çünkü bilmek ve yapabilmek kontrol duygusu verir. Kötü haberleri çocuğa nasıl anlatacağınızı çocukları kötü haberlerden korumak yazısında ayrıntılı ele aldım.

Yaşlılarda ise yalnızlık ve bilgi eksikliği öne çıkar. DSÖ, özellikle yalıtımdaki ve bilişsel gerilemesi olan yaşlıların daha kaygılı, öfkeli, huzursuz ve içine kapanık olabildiğini belirtir. Basit gerçekleri sade ve saygılı bir dille paylaşmayı, gerektiğinde tekrarlamayı, aile ve sağlık çalışanları aracılığıyla pratik ve duygusal destek vermeyi önerir.

Daha önce zor bir olay yaşamış kişilerde salgın kaygısı neden daha güçlü olabilir?

Geçmişte ağır bir kayıp, afet, hastalık ya da korku yaşamış kişilerde belirsiz bir tehdit, eski alarmı kolayca yeniden çalıştırabilir. Zihin yeni durumu eski yaşantının gözüyle okur; beden de benzer işaretlere hızlı tepki verir. Bu bir zayıflık ya da abartı değil, bellek ve tehdit sisteminin çalışma biçimidir. Bazı kişilerde kaygının bedensel yüzü, yani çarpıntı, titreme ya da irkilme daha belirgin olur. Bu anlarda kendinize yargısız biçimde şunu söyleyebilirsiniz: “Bu eski bir alarm, şu an güvendeyim.”

Bu nedenle aynı salgın herkeste aynı kaygıyı doğurmaz. Her insan farklı etkilenir; bazı kişilerin dayanıklılığı yüksektir, bazıları daha çok desteğe ihtiyaç duyar. İkisi de olağandır. Geçmişte yaşadığınız bir olayın yeniden canlandığını fark ediyor, uyku bozukluğu, ani irkilme ya da kâbus gibi işaretler yaşıyorsanız bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak yerindedir. Afetten sonraki ruhsal tepkiler için deprem sonrası kaygı yazısına bakabilirsiniz.

Salgın dönemlerinde kaygıyla baş etmek için günlük bir düzeni nasıl kurarsınız?

Kaygıyı tümüyle yok etmek mümkün olmayabilir, ancak onu taşıyabileceğiniz bir düzen kurmak mümkündür. Aşağıdaki sıra, Bakanlık ve DSÖ önerilerinin ortak çizgisini özetler:

  1. Uyku ve kalkış saatinizi sabitleyin; uyku miktarından çok düzene odaklanın.
  2. Gün içinde hareket edin: Kısa yürüyüş, esneme ya da ev içi egzersiz.
  3. Düzenli ve dengeli beslenin, bol su için; sigara, alkol ve aşırı kafeini azaltın.
  4. Haberi günde bir ya da iki kez, sabit saatlerde alın.
  5. Sevdiklerinizle her gün iletişim kurun; yalnızca salgını değil, başka konuları da konuşun.
  6. Her gün en az on dakika gözlerinizi kapatıp nefes ya da gevşeme çalışması yapın.
  7. Keyif aldığınız bir işe, hobiye ya da ev projesine zaman ayırın.

Bakanlık rehberi, her gün en az on dakika kendinizle baş başa kalmayı ve yavaş nefes ya da gevşeme egzersizi yapmayı önerir. Bu öneriyi bir ritüele çevirmek işe yarar: Aynı saatte, aynı koltukta, telefon başka bir odada. Sabit bir ritüel, zihne “Şimdi dinlenme zamanı” mesajını daha çabuk verir.

DSÖ'nün stresle baş etme rehberindeki beş beceri nedir?

DSÖ'nün “Doing What Matters in Times of Stress” (Stres Zamanlarında Önemli Olanı Yapmak) adlı resimli rehberi, her gün birkaç dakika uygulanabilecek beş beceri önerir. Rehber hem kişisel zorluklar hem toplumsal kriz dönemleri için hazırlanmıştır. Becerileri kendi örneklerimle şöyle özetleyebilirim:

DSÖ rehberindeki beş beceri ve kısa örnekler
BeceriNe anlama gelirKısa örnek
SabitlenmekDikkati çevrenize ve bedeninize getirmekAyaklarınızı yere basın, gördüğünüz beş şeyi sessizce sayın
Düşünceden ayrışmakDüşünceyi gerçeğin kendisi değil, zihnin ürettiği bir cümle olarak görmek“Şu an ‘ya bulaşırsa’ düşüncesi geçiyor” demek
Değerlerine göre davranmakKaygıya rağmen önemsediğiniz şeye küçük bir adım atmakKorkuya rağmen yakınınızı aramak
Nazik olmakKendinize ve başkalarına şefkatle davranmakZor bir günde kendinize eleştiri yerine destek cümlesi kurmak
Yer açmakZor duyguyu bastırmadan, geçmesine izin vererek taşımakKaygıyı bedende nerede hissettiğinizi fark edip nefesle eşlik etmek

Üstelik bu çalışmalar kaygıyı yok etmeye uğraşmaz. Kaygı varken de önemli olanı yapabilmeyi hedefler. Böylece kaygı gelir, siz yine de yakınınızı arar, yürüyüşe çıkar ya da sofrayı kurarsınız.

Kaygılı düşünceleri nasıl sınarsınız?

Kaygılı düşünce çoğu zaman “Ya olursa” ile başlar. Bu düşünceyi bastırmak yerine sınamak işe yarar. Aşağıdaki sıra, düşünceyi olgudan ayırmanıza yardım eder:

  1. Düşünceyi tam cümleyle yazın: “Ya ben de ağır hasta olursam?”
  2. Kanıtları sıralayın: Bu düşünceyi destekleyen ve zayıflatan olgular neler?
  3. Alternatifleri bulun: En kötü, en olası ve en olumlu senaryo nedir?
  4. Olasılığı değerlendirin: Gerçekçi olarak hangisi daha sık yaşanır?
  5. Baş etme planı kurun: En kötü senaryo olursa kime, nereye ve nasıl başvururum?
  6. Yeni cümleyi kurun: Yazdıklarınıza dayanarak kendinize daha dengeli bir şey söyleyin.

Amaç kendinizi “Hiçbir şey olmayacak” diye ikna etmek değildir. Sağlık konusunda hiçbir şeyin kesin olmadığını kabul edip yine de ölçülü bir endişe düzeyine inmek hedeflenir. Bu çalışma, zihni felaket senaryolarından bir adım geri çekmenize yardımcı olur.

Örnek senaryo: Öksürdüğünüzde “Ya ağır bir hastalık geçiriyorsam?” düşüncesi geliyor. Kanıtlar arasında yalnızca birkaç gündür süren hafif bir boğaz kuruluğu var. En olası açıklama sıradan bir üşütme. Baş etme planı da belli: Belirti artar ya da sizi endişelendirirse hekime başvurmak. Bu kısa çalışma düşüncenin gücünü azaltır ve ne yapacağınızı netleştirir.

Salgın dönemlerinde yakınlarınıza nasıl destek olabilirsiniz?

Ayrıca DSÖ, desteğin yalnızca uzmanların işi olmadığını söyler. Komşuyu telefonla aramak ya da yardıma ihtiyacı olan birine uğramak, hem yardım edene hem yardım alana yarar sağlar. Yakınınız kaygılıysa şu ilkeler işe yarar:

  • Dinleyin: Çözüm sunmadan, yargılamadan ve kaygısını küçümsemeden dinleyin.
  • Yanlış güvence vermeyin: “Hiçbir şey olmaz” yerine “Zor olduğunu görüyorum, yanındayım” deyin.
  • Damgalamayın: Hastalığı geçiren kişileri “vaka” ya da “kurban” diye adlandırmayın; kişiyi öne çıkaran bir dil kullanın.
  • Pratik destek verin: Alışveriş, ilaç ya da bir telefon görüşmesiyle yük taşıyın.
  • Kendinizi de koruyun: Sürekli destek veren biri yorulur; uykunuzu ve molalarınızı ihmal etmeyin.

Bir yakınınız kendine zarar verme düşüncesinden söz ediyorsa onu yalnız bırakmayın ve beklemeden 112'yi arayın. Başlangıç için basit bir soru yeterlidir: “Bu günlerde seni en çok ne zorluyor?” Cevap vermek istemezse ısrar etmeyin; kapı açık kalsın.

Salgın dönemlerinde kaygı ne zaman uzman desteği gerektirir?

Bakanlık rehberi, önerileri uygulamanıza rağmen tepkileriniz azalmıyorsa, mevcut stresiniz artıyorsa, belirtiler yaklaşık bir ayı aşıyorsa, günlük sorumluluklarınızı aksatıyorsa ya da uyku ve iştahınız belirgin biçimde bozulduysa uzmandan destek almayı önerir. Zararlı alışkanlıklara yönelmek de bir işarettir. Kısaca şu durumlarda bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak yerindedir:

  • Kaygı bir ayı aşıyor ve hafiflemiyor.
  • Panik atak ya da yoğun gerginlik sık yaşanıyor.
  • Uyku ve iştah belirgin biçimde bozuk.
  • Kaygıyı alkol, sigara ya da başka bir maddeyle bastırmaya çalışıyorsunuz.
  • Evden çıkmaktan, hekime gitmekten ya da insanlarla görüşmekten kaçınıyorsunuz.
  • Çıkışsızlık ve umutsuzluk duygusu ağır basıyor.

Hafif ve orta düzeydeki kaygıda ilk adım psikolojik danışmanlık olabilir. Psikolog tanı koymaz ve ilaç yazmaz; tıbbi tanı ya da ilaç gerekiyorsa sizi psikiyatri hekimine yönlendiririm. Ağır panik, günlerce süren uykusuzluk, gerçeklikten kopma ya da kendinize zarar verme düşüncesi varsa önce psikiyatri hekimi ve 112 gelir. İki alanın farkını psikolog mu, psikiyatrist mi rehberinde, zamanlamayı ise psikolog desteği için doğru zaman rehberinde anlattım.

Psikolojik danışmanlıkta salgın kaygısıyla nasıl çalışırız?

Görüşmelerde amaç belirsizliği ortadan kaldırmak değil, onunla birlikte yaşayabilmenizi kolaylaştırmaktır. Genellikle şu başlıklar üzerinde çalışırız:

  • Kaygının bedende ve düşüncede nasıl çalıştığını anlamak.
  • Haber, kontrol ve güvence arama alışkanlıklarını birlikte gözden geçirmek.
  • Sağlık kaygısı ile gerçek belirtiyi ayırmak için hekim değerlendirmesini tamamlayan bir çerçeve kurmak.
  • Uyku ve günlük düzeni yeniden kurmak.
  • Evde birlikte geçen zamanın getirdiği gerginliği ve iletişimi ele almak.

Önce kendi durumunuza bakmak isterseniz psikolojik check-up son iki haftadaki ruh halinizi, uykunuzu ve stres yükünüzü birkaç dakikada tarar; tanı koymaz ve uzman değerlendirmesinin yerini tutmaz. Yetişkinlerle çalışma biçimimi yetişkin psikolojisi sayfasında anlattım. Tehlike azaldıktan sonra yeniden uyum kaygısı yaşıyorsanız salgın sonrası normalleşme kaygısı yazısı da size yardımcı olabilir.

Serdivan'daki ofiste yüz yüze görüşebiliriz; Türkiye'nin her yerinden ve yurt dışından görüntülü görüşme de mümkündür. Ücret ve ödeme bilgisini randevudan önce açıkça paylaşırım. Görüşme planlamak isterseniz randevu ve iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.

Salgın dönemleri gelip geçer, kaygıyla kurduğunuz ilişki ise sizinle kalır. Bugün attığınız küçük adımlar, bir sonraki belirsizlikte de işinize yarar.

Sıkça sorulan sorular

Salgın dönemlerinde kaygı normal midir?

Evet. Salgın dönemlerinde kaygı, belirsiz ve görünmeyen bir tehdide verilen olağan tepkidir. T.C. Sağlık Bakanlığı rehberi bu tepkileri anormal bir duruma verilen normal tepkiler olarak tanımlar. Kaygı bir ayı aşıyor, uykuyu ya da günlük yaşamı bozuyorsa bir ruh sağlığı uzmanıyla konuşmak yerindedir.

Haberi ne sıklıkla takip etmeliyim?

DSÖ, kaygı yaratan haberleri en aza indirmeyi, bilgiyi güvenebileceğiniz kaynaklardan ve gün içinde belirli saatlerde, bir ya da iki kez almayı önerir. Bildirimleri kapatmak, yatmadan önceki saatte habere bakmamak ve paylaşımları iletmeden önce kaynağını ve tarihini kontrol etmek de kaygıyı azaltmaya yardımcı olur.

Sağlık kaygısı ile gerçek hastalık belirtisini nasıl ayırırım?

Bunu kendi başınıza ayırmaya çalışmayın. Yeni başlayan, artan ya da geçmeyen bir belirti varsa önce hekime başvurun; hekim bedensel nedenleri değerlendirir. Muayene ve testler normal olduğu halde endişe sürüyorsa kaygı konuşulabilir. Göğüs ağrısı ya da ciddi nefes darlığında beklemeden 112'yi arayın.

Karantina ve yalıtım dönemlerinde ruh sağlığımı nasıl korurum?

Rutininizi koruyun, sevdiklerinizle her gün iletişim kurun, hareket ve uyku düzenini sürdürün, haberi sınırlayın ve gününüze anlam veren küçük işler ekleyin. DSÖ, yalıtımdaki kişilere bağlantıyı sürdürmeyi ve kendi ihtiyaçlarına dikkat etmeyi önerir. Belirtiler bir ayı aşarsa ya da günlük işlerinizi aksatırsa bir uzmandan destek alın.

Çocuğum salgın nedeniyle kaygılıysa ne yapmalıyım?

Çocuklar kriz dönemlerinde ebeveynlerine daha çok yapışabilir. Durumu yaşına uygun ve dürüst biçimde anlatın, endişelerini birlikte ele alın, rutinleri koruyun ve kendi sakinliğinizi öne çıkarın. Uyku, yeme ya da okul sorunu haftalarca sürerse çocuk ruh sağlığı uzmanına başvurmak yerinde olur.

Salgın kaygısı için psikolog mu psikiyatrist mi gerekir?

Hafif ve orta düzeydeki kaygıda ilk adım psikolojik danışmanlık olabilir. Psikolog tanı koymaz ve ilaç yazmaz; bunlar yalnızca hekimin işidir. Ağır panik, günlerce süren uykusuzluk, gerçeklikten kopma ya da kendine zarar düşüncesi varsa önce psikiyatri hekimi ve gerekirse 112 gelir.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 3 Nisan 2020 Son güncelleme: 31 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73