Bu sayfada (20 bölüm)
- Psikoterapide aktarım ve karşı aktarım nedir?
- Aktarım kavramı nereden çıktı?
- Aktarım terapide nasıl ortaya çıkar?
- Olumlu ve olumsuz aktarım arasındaki fark nedir?
- Danışan olarak terapide hangi duyguları yaşayabilirsiniz?
- Terapistinize bağlanmak ya da ona kızmak normal mi?
- Karşı aktarım ne demektir?
- Karşı aktarımın işaretleri nelerdir?
- Aktarım ve karşı aktarım terapiye nasıl yön verir?
- Terapist karşı aktarımını nasıl yönetir?
- Aktarım ve karşı aktarım terapötik ittifakı nasıl etkiler?
- Aktarım ile karşı aktarım birbirini nasıl besler?
- Aktarımı seansta dile getirmek için ne yapabilirsiniz?
- Aktarım yalnızca psikodinamik terapide mi ortaya çıkar?
- Çocuk ve ergen görüşmelerinde aktarım nasıl görünür?
- Psikoloji öğrencileri bu kavramları nasıl öğrenmeli?
- Aktarım ve karşı aktarım hakkında yaygın yanılgılar
- Terapötik ilişkide sınır neden önemlidir?
- Ne zaman bir uzmanla görüşmeyi düşünebilirsiniz?
- Sıkça sorulan sorular

Aktarım, danışanın geçmiş ilişkilerinden taşıdığı duyguları farkında olmadan terapiste yöneltmesidir; karşı aktarım ise terapistin danışana karşı yaşadığı duygusal tepkilerdir. Freud bu süreçleri önce engel, sonra terapinin temel aracı olarak gördü. Terapistinize bağlanmak, kızmak ya da kıskançlık duymak olağandır ve seansta konuşulduğunda değerli bilgi taşır. Araştırmalar, karşı aktarımın iyi yönetilmesinin daha iyi terapi sonuçlarıyla ilişkili olduğunu gösteriyor.
Psikoterapide aktarım ve karşı aktarım nedir?
Aktarım, danışanın geçmişteki önemli ilişkilerinden taşıdığı duygu, beklenti ve tutumları farkında olmadan terapiste yöneltmesidir. Karşı aktarım ise terapistin danışana karşı yaşadığı duygusal tepkilerdir. İki kavram da psikanalizden doğdu; bugün terapötik ilişkiyi anlamanın ve terapide neler olup bittiğini konuşmanın temel araçları arasında yer alır.
Bu yazıyı iki tür okur için hazırladım. Bir yanda kavramları ders kitabından, sınavdan ya da süpervizyondan tanıyan psikoloji öğrencileri var. Öte yanda terapiye devam ederken uzmanına karşı beklemediği duygular yaşayan ve “Bu normal mi?” diye soran danışanlar. Serdivan'daki görüşmelerimde bu soruyu sık duyuyorum; cevabı da çoğu zaman rahatlatıcı oluyor.
Aşağıda önce kavramların nereden geldiğini, ardından terapide nasıl ortaya çıktığını anlatıyorum. Danışan olarak yaşayabileceğiniz duygulara somut örnekler veriyor, terapistin kendi tepkilerini nasıl yönettiğini de araştırmalarla açıklıyorum. Terapiye yeni başladıysanız sürecin genel akışı için psikoloji yolculuğu rehberine de göz atabilirsiniz.
Aktarım kavramı nereden çıktı?
Kavramın kökü, Sigmund Freud ile Josef Breuer'in 19. yüzyılın sonunda histeri üzerine yürüttüğü çalışmalara uzanır. Freud, bazı hastalarının ona karşı yoğun sevgi, bağlılık ya da öfke geliştirdiğini fark etti. Başlangıçta bu duyguları tedaviyi aksatan bir engel olarak gördü. Zamanla aynı duyguların hastanın geçmiş ilişkilerini görüşme odasına taşıdığını savunmaya başladı.
Freud, 20. yüzyılın başındaki yazılarında aktarımı psikanalitik çalışmanın merkezine yerleştirdi. Ona göre hasta, çocukluğunda önemli kişilerle yaşadığı çatışmaları ve arzuları analist üzerinden yeniden yaşıyordu. Bir anlamda aktarım, geçmişin görüşme odasında yinelenmesiydi. Bu yineleme, eski bir deneyimi anlatmaktan çok onu canlı biçimde yeniden yaşamak demekti.
Karşı aktarım terimi de yine Freud'dan gelir. Freud bu kavramla, hastanın analistte uyandırdığı ve analistin fark edip aşması gereken tepkileri anlatıyordu. Yüzyılın ortasında Paula Heimann ve Heinrich Racker gibi psikanalistler bakışı genişletti. Onlara göre terapistin duyguları, danışanın iç dünyasını anlamak için değerli bir bilgi kaynağı olabilirdi. Türkçe kaynaklarda aynı kavram için “karşıt aktarım” ifadesi de geçer.
Aktarım terapide nasıl ortaya çıkar?
Aktarım çoğu zaman sessizce başlar. Danışan, terapistin bir bakışını, kısa bir sessizliğini ya da randevu saatindeki küçük bir değişikliği geçmişten tanıdığı bir anlamla okur. Örneğin çocukken sık eleştirilen biri, terapistin basit bir sorusunu “Yine yanlış yaptım” diye duyabilir. Bu tepki terapistin gerçek tutumundan çok, eski bir ilişkinin izini taşır.
Klasik literatür aktarımın ortak özelliklerini aşağı yukarı şöyle sıralar:
- Yöneltilen duygular genellikle erken yaşamdaki önemli kişilerle kurulan ilişkilerden gelir.
- Tepkiler, o anki durumun gerektirdiğinden daha yoğun ya da daha tanıdık hissettirebilir.
- Kişi bu süreci çoğu zaman istemeden ve farkında olmadan yaşar.
- Geçmişteki bir ilişki, şimdiki ilişkinin yerine geçmiş gibi işler.
- Aktarımın nesnesi yalnız terapist değildir; öğretmen, yönetici ya da partner de olabilir.
Peki aktarım neden olur? Yaşamın erken dönemlerinde karşılanmayan ihtiyaçlar, yetişkinlikte yeniden doyum ya da çözüm arar. Benlik de eski bir durumu yeniden yaşayarak bu kez onun üstesinden gelmeye çalışır. Freud bu eğilimi tekrarlama zorlantısı olarak adlandırdı; yani kişi acı veren bir sahneyi, farkında olmadan, farklı bir son umuduyla yeniden kurar.
Son madde özellikle önemlidir. Aktarım terapiye özgü bir olgu değildir; terapi yalnızca onu fark etmek ve konuşmak için güvenli bir ortam sağlar. Yani aynı örüntü iş yerinde, romantik ilişkide ya da aile içinde de görülebilir. Terapideki fark, bu örüntüyü yavaşlatıp yakından incelemeye izin vermesidir.
Olumlu ve olumsuz aktarım arasındaki fark nedir?
Literatür aktarımı çoğunlukla duygunun yönüne göre ikiye ayırır. Olumlu aktarımda danışan terapiste güven, sevgi, hayranlık ya da yakınlık duyar. Olumsuz aktarımda ise öfke, kuşku, kırgınlık ya da rekabet öne çıkar. Hiçbiri tek başına iyi ya da kötü değildir; ikisi de konuşulduğunda terapiye değerli bilgi taşır.
| Aktarım biçimi | Danışanın aklından geçebilecek cümle | Olası anlamı |
|---|---|---|
| Olumlu aktarım | “Burada ilk kez gerçekten anlaşıldığımı hissediyorum” | Güven ve bağ kurma kapasitesi; işbirliğinin zemini. |
| Olumsuz aktarım | “Siz de sonunda beni yargılayacaksınız” | Geçmişte yaşanan eleştiri ya da reddedilme deneyimi. |
| İdealleştirme | “Siz her şeyin cevabını bilirsiniz” | Güçlü bir figüre yaslanma ihtiyacı; kendi gücünü küçümseme. |
| Değersizleştirme | “Bu görüşmeler aslında hiçbir işe yaramıyor” | Yakınlaşmaktan korunma; hayal kırıklığına önceden hazırlanma. |
| Romantik ya da cinsel aktarım | “Ona karşı hislerim terapinin ötesine geçiyor” | Görülme, önemsenme ve yakınlık ihtiyacının yoğun ifadesi. |
Tablodaki cümleler kalıp değildir. Aynı kişi bir dönem terapistini idealleştirip başka bir dönem ona öfke duyabilir. Hatta bu dalgalanma, terapinin derinleştiğini gösteren işaretlerden biri olabilir. Çünkü kişi belki de ilk kez duygusunu eyleme dökmeden, sözle anlatabileceği bir ilişkinin içindedir.
Danışan olarak terapide hangi duyguları yaşayabilirsiniz?
Danışanlar bu duyguları çoğu zaman utanarak fark eder. Oysa terapide yoğun duygular yaşamak, sürecin doğal bir parçasıdır. Aşağıdaki örnekler, terapiye devam eden birçok kişiye tanıdık gelebilir.
- Terapistiniz tatile çıktığında ya da bir görüşmeyi ertelediğinde beklenmedik bir kırgınlık ya da terk edilmişlik hissi.
- Bekleme salonunda başka bir danışanla karşılaştığınızda içinizden geçen kıskançlık.
- Onun onayını kazanmak için “iyi danışan” olmaya çalışmak, zorlandığınız konuları saklayıp iyi haberleri öne çıkarmak.
- Bir yorumdan sonra küçümsendiğinizi hissetmek ve seansın kalanında içe kapanmak.
- Ona hayranlık duymak, kişisel hayatını merak etmek, hatta romantik duygular geliştirmek.
- Görüşme bittiğinde “Fazla mı anlattım?” diye pişmanlık ve utanç yaşamak.
Bu duyguların hiçbiri sizi “zor danışan” yapmaz. Aksine, ilişkilerinizde tekrar eden bir örüntüyü canlı biçimde görme fırsatı sunar. Terapist de bu duyguları bir kusur olarak değil, birlikte anlamaya değer bir malzeme olarak karşılar.
Örnek senaryo: Otuzlu yaşlarında bir danışan, terapistinin görüşmeyi birkaç dakika geç başlatmasına çok kızar. Konuştukça bu öfkenin, çocukken sözünü tutmayan bir ebeveyni beklerken yaşadığı çaresizliğe benzediğini fark eder. O andan sonra öfke, saklamak zorunda olduğu bir şey olmaktan çıkar. Danışanla terapistin birlikte inceleyebileceği bir malzemeye dönüşür.
Terapistinize bağlanmak ya da ona kızmak normal mi?
Evet, ikisi de olağan deneyimlerdir. Terapi düzenli, yargısız ve dikkatin size yöneldiği bir ilişkidir. Bu yapı, birçok kişinin hayatında az bulduğu türden bir ilgi sunar; bu nedenle bağlanma duygusu güçlenebilir. Aynı yakınlık eski kırgınlıkları da harekete geçirebilir. Kısacası bağ ve öfke çoğu zaman aynı ilişkinin iki yüzüdür.
Romantik duygular ayrı bir açıklamayı hak eder. Bu duygular çoğu zaman terapistin kendisinden çok görülme, anlaşılma ve önemsenme ihtiyacıyla ilgilidir. Etik kurallar burada nettir: terapist bu duygulara karşılık vermez ve ilişkiyi terapi dışına taşımaz. Bunun yerine duyguyu sizinle birlikte anlamaya çalışır. Bu sınır sizi reddetmek için değil, sizi korumak için vardır.
Kızgınlık da benzer biçimde değerlidir. Terapistinize öfkenizi söylemek, belki de hayatınızda ilk kez öfkenizi ilişkiyi kaybetmeden ifade etmenizi sağlar. Üstelik bu deneyim, terapi odasının dışındaki ilişkilere de taşınabilen bir beceriye dönüşebilir.
Karşı aktarım ne demektir?
Bu kavram, terapistin danışana karşı yaşadığı duygusal tepkileri anlatır. Klasik görüş yalnızca terapistin kendi çözemediği çatışmalarından doğan bilinçdışı tepkileri karşı aktarım sayar. Daha geniş görüş ise terapistin seans içinde hissettiği her şeyi bu başlık altında toplar. Bugünkü kullanım çoğunlukla bu iki ucun arasında bir yerde durur.
Hayes, Gelso ve Hummel'in derlemesi kavramın tarihini ve tanım tartışmalarını özetler. Bu araştırmacılar karşı aktarımı, terapistin geçmiş ya da güncel duygusal çatışmalarının ve kırılganlıklarının şekillendirdiği iç ve dış tepkiler olarak tanımlar. Dolayısıyla bu tepkiler kaçınılmazdır. Asıl soru, terapistin onları fark edip etmediği ve nasıl kullandığıdır.
Kavramın anlamının zamanla nasıl değiştiğine kısaca bakalım. Freud'un döneminde birçok analist karşı aktarımı, analistin kendi analizinde çözemediği bir sorunun işareti olarak görüyordu. Heimann ise terapistin duygularını aynı zamanda danışanın bir yaratısı olarak okudu. Bu nedenle bugün birçok klinisyen iki boyutu birlikte düşünür: terapistin geçmişi ile danışanın etkisi aynı tepkide iç içe geçer.
Önemli bir ayrım daha var: terapistin danışana duyduğu her his karşı aktarım değildir. Örneğin danışan gerçekten saldırgan konuştuğunda rahatsız olmak, çoğu insanın vereceği gerçekçi bir tepkidir. Tepkinin yoğunluğu ya da biçimi terapistin kendi geçmişiyle bağlantılı olduğunda ise karşı aktarımdan söz ederiz.
Karşı aktarımın işaretleri nelerdir?
Bu tepkiler her zaman büyük duygularla gelmez; çoğu zaman küçük davranış kaymalarında kendini gösterir. Terapistlerin süpervizyonda sık konuştuğu işaretlerden bazıları şunlardır.
- Belirli bir danışanın seansını farkında olmadan uzatmak ya da kısaltmak.
- Danışanı kurtarma isteği duymak ve ona gereğinden fazla tavsiye vermek.
- Belli bir konu açıldığında sıkılmak, uykulu hissetmek ya da konuyu değiştirmek.
- Danışanın sorunlarıyla aşırı özdeşleşmek, onun öfkesini kendi öfkesi gibi taşımak.
- Seanstan sonra danışanı uzun süre zihninde taşımak ya da bir sonraki görüşmeden çekinmek.
- Danışanla sosyal bir ilişki kurma ya da onun beğenisini kazanma arzusu duymak.
Psikanalist Heinrich Racker'ın ayrımı burada işe yarar. Uyumlu karşı aktarımda terapist, danışanın o anki duygusunu kendi içinde duyar; danışan çaresizse terapist de çaresizlik hisseder. Tamamlayıcı karşı aktarımda ise terapist, danışanın hayatındaki önemli bir figürün rolüne kayar. Örneğin eleştirel bir ebeveyn gibi sabırsızlık duymaya başlar.
Bu iki biçim de danışan hakkında bilgi verir. Uyumlu tepki danışanın iç dünyasını, tamamlayıcı tepki ise danışanın ilişkilerinde başkalarını hangi rollere davet ettiğini gösterebilir. Terapist bu bilgiyi doğrudan danışana aktarmak yerine önce kendi içinde sınar, gerekirse süpervizyonda konuşur.
Aktarım ve karşı aktarım terapiye nasıl yön verir?
Psikodinamik terapide aktarım, danışanın ilişki kurma biçimini şimdi ve burada gözlemlemenin en doğrudan yoludur. Terapist, danışanın kendisiyle ilişkisinde beliren örüntüyü nazikçe adlandırır. Ardından bu örüntünün başka ilişkilerle bağını birlikte araştırırlar. Literatür bu çalışmaya aktarım çalışması adını verir.
Høglend'in bu alandaki araştırmaları bir araya getiren derlemesi dikkat çekici bir tablo çizer. Otuzdan fazla çalışma, aktarım çalışması ile terapi sonucu arasında anlamlı ilişkiler bulmuştur. Randomize çalışmalarda belirtilerdeki iyileşme açısından aktarım odaklı ve diğer yaklaşımlar benzer sonuç vermiştir. Ancak ilişkiler ve kişilik işlevselliği alanında aktarım odaklı yaklaşımlar daha güçlü sonuçlar göstermiştir.
Aynı derleme bir uyarı da içerir: doğal klinik ortamda yürütülen çalışmalar, çok sık aktarım yorumunun olumsuz etki yaratabileceğini düşündürür. Yani aktarımı konuşmak her seansın gündemi olmak zorunda değildir; zamanlama ve doz önemlidir. Bu yaklaşımın genel çerçevesini psikodinamik terapi yöntemlerini anlattığım yazıda bulabilirsiniz.
Karşı aktarım da bu çalışmanın sessiz ortağıdır. Terapist, seansta kendi içinde beliren duyguyu bir pusula gibi kullanabilir. Örneğin danışan acı bir anıyı gülerek anlatırken terapist derin bir hüzün duyabilir. Bu hüzün, danışanın henüz yaşayamadığı bir duyguya işaret ediyor olabilir.
Terapist karşı aktarımını nasıl yönetir?
Karşı aktarımı tamamen ortadan kaldırmak mümkün değildir, gerekli de değildir. Amaç onu fark etmek, anlamak ve danışanın yararına kullanmaktır. Hayes ve Gelso'nun çalışmalarında öne çıkan beş beceri bu yönetimin temelini oluşturur.
- Öz farkındalık: Terapistin kendi duygularını ve bunların kaynağını tanıması.
- Benlik bütünlüğü: Kendi ihtiyaçlarını danışanın ihtiyaçlarından ayırabilmesi.
- Kaygı yönetimi: Seansta yükselen kaygıyı danışana yansıtmadan taşıyabilmesi.
- Empati: Danışanın deneyimine kendini kaybetmeden yaklaşabilmesi.
- Kavramsallaştırma: Yaşadığı tepkiyi kuramla ve danışanın dinamikleriyle ilişkilendirebilmesi.
Süpervizyon bu sürecin merkezindedir. Terapist zorlandığı bir seansı deneyimli bir meslektaşına anlatır; ardından birlikte hangi duygunun kime ait olduğunu ayırmaya çalışırlar. Örneğin bir danışana karşı hissedilen bezginlik terapistin kendi yorgunluğundan da gelebilir, danışanın çevresinde uyandırdığı duygudan da. Bu ayrımı yapmak, terapistin bir sonraki görüşmeye daha açık bir zihinle girmesini sağlar.
Bu becerilerin pratikteki karşılığı süpervizyon, kişisel terapi ve düzenli öz değerlendirmedir. Hayes ve arkadaşlarının meta analizi, karşı aktarım tepkilerinin terapi sonucuyla küçük ama olumsuz bir ilişki taşıdığını gösterir. Buna karşılık başarılı karşı aktarım yönetimi daha iyi terapi sonuçlarıyla ilişkilidir. Kısacası mesele hiç hissetmemek değil, hissettiğini fark edip ona göre davranmaktır.
Aktarım ve karşı aktarım terapötik ittifakı nasıl etkiler?
Terapötik ittifak, danışan ile terapistin hedefler, yöntemler ve aralarındaki bağ konusunda uzlaşmasıdır. Aktarım bu ittifakın hem yakıtı hem de sınavı olabilir. Örneğin olumlu aktarım, danışanın zor konulara girme cesaretini çoğu zaman artırır. Buna karşılık konuşulmayan olumsuz aktarım, seans kaçırmaya ya da terapiyi erken bırakmaya kadar varabilir.
Charles Gelso gibi araştırmacılar terapötik ilişkide üç katmandan söz eder: çalışma ittifakı, aktarım ve karşı aktarım ile gerçek ilişki. Gerçek ilişki, iki insanın birbirini olduğu gibi görmesine ve birbirine karşı samimi olmasına dayanır. Dolayısıyla aktarımı konuşmak gerçek ilişkiyi yok saymak anlamına gelmez; tam tersine iki katman birbirini destekler.
Danışan açısından pratik sonuç şudur: terapistinize karşı yaşadığınız güçlü bir duygu, ilişkinin bozulduğu anlamına gelmez. Hatta kopma ve onarma anları, ittifakı güçlendiren deneyimler arasında yer alır. Önemli olan, kopmanın sessizce büyümesine izin vermeden onu seansa taşımaktır. Böylece ilişki, zorlanmaya rağmen sürebileceğini size deneyimle göstermiş olur.
Aktarım ile karşı aktarım birbirini nasıl besler?
İki süreç ayrı ayrı değil, karşılıklı bir döngü içinde işler. Danışanın aktarımı terapistte belirli bir tepki uyandırır; terapistin tepkisi de danışanın beklentisini ya doğrular ya da sarsar. Psikodinamik literatür, bu döngünün fark edilmeden bir oyuna dönüşmesine sahneleme adını verir.
Örnek senaryo: Sürekli eleştirilmeyi bekleyen bir danışan, seansta kendini küçümseyen esprilerle konuşur. Terapist farkında olmadan bu esprilere güler ve danışan bir kez daha ciddiye alınmadığını hisseder. Terapist bu anı fark edip açıkça konuştuğunda ise eski senaryo ilk kez farklı bir sonla biter.
Bu nedenle terapist kendi tepkisini yalnızca kişisel bir mesele olarak görmez. Tepkiyi danışanla kurulan ilişkinin bir parçası olarak ele alır ve uygun zamanda danışanın anlayabileceği bir dille paylaşır. Böylece tekrar eden örüntü, görüşme odasında yeniden yaşanmak yerine anlaşılmaya başlar.
Aktarımı seansta dile getirmek için ne yapabilirsiniz?
Danışan olarak bu duyguları konuşmak çoğu zaman sürecin en zor kısmıdır. Kişi terapistini kırmaktan, tuhaf görünmekten ya da ilişkinin bozulmasından korkar. Aşağıdaki adımlar bu konuşmayı kolaylaştırabilir.
- Duyguyu fark edin ve ona bir ad verin: kırgınlık mı, kıskançlık mı, hayranlık mı?
- Duygunun ne zaman başladığını not edin; bir yorumdan sonra mı, bir aradan sonra mı?
- Seansın başında tek bir cümleyle konuyu açın, örneğin “Size söylemekte zorlandığım bir şey var” diyerek.
- Duyguyu savunmadan anlatın; haklı ya da haksız olduğunu kanıtlamanız gerekmez.
- Bu duygunun hayatınızda daha önce kime karşı tanıdık geldiğini birlikte düşünün.
- Terapistinizin tepkisini gözlemleyin; sağlam bir terapötik ilişki bu tür konuşmaları kaldırabilir.
Bazen terapist bu konuyu sizden önce gündeme getirebilir. Örneğin “Geçen hafta ara verdiğimizde neler hissettiniz?” diye sorabilir. Bu tür sorular sizi sınamak için değil, ilişkide olanı birlikte fark etmek içindir. Cevabınız “Hiçbir şey” olsa bile bu, konuşmanın başlangıcı olabilir.
Aktarım yalnızca psikodinamik terapide mi ortaya çıkar?
Hayır. Aktarım, yakın ve anlamlı her ilişkide ortaya çıkabilen insani bir süreçtir. Bilişsel davranışçı terapi, şema terapi ya da destekleyici yaklaşımlar onu farklı adlarla ve farklı yoğunlukta dikkate alır. Örneğin bilişsel yaklaşımlarda terapötik ilişkide beliren düşünceler, danışanın temel inançlarını anlamak için değerli bir pencere açar.
Destekleyici terapilerde terapist aktarımı genellikle yorumlamaz; olumlu bağı güvenli bir zemin olarak korur. Bu farkı destekleyici psikoterapi yazısında ayrıntılı anlattım. Öte yandan Høglend'in derlemesi, psikodinamik olmayan terapilerde aktarım üzerine araştırmaların hâlâ sınırlı olduğunu not eder.
Gündelik hayatta da aynı süreç işler. Yöneticinizin kısa bir e-postasına aşırı tepki vermek ya da yeni tanıştığınız birine nedensiz bir yakınlık duymak, aktarıma benzeyen anlardır. Terapinin farkı, bu anları yavaşlatıp incelemeye alan açmasıdır.
Çocuk ve ergen görüşmelerinde aktarım nasıl görünür?
Çocuklar aktarımı çoğu zaman sözle değil, oyunla gösterir. Örneğin bir çocuk oyunun kurallarını sürekli değiştirebilir ya da uzmanı oyunda hep kaybeden tarafa koyabilir. Bu davranışlar, çocuğun yetişkinlerle kurduğu ilişkinin küçük bir provası gibidir. Ergenlerde ise aktarım sık sık otoriteye meydan okuma biçiminde belirir; uzman bir anda ebeveynin ya da öğretmenin yerine geçer.
Ebeveynler de uzmana karşı aktarım yaşar. Bir anne, çocuğu hakkında sorulan basit bir soruyu “kötü ebeveyn” olduğu yönünde bir yargı gibi duyabilir. Uzmanın karşı aktarımı da bu üçgende hareketlenir; çocuğu ebeveynden korumak ya da ebeveynle ittifak kurmak gibi çekimler doğabilir. Bu yüzden aileyle çalışırken süpervizyon ve dengeli bir duruş daha da önem kazanır. Ergenlik dönemine özgü konuları ergen psikolojisi sayfasında ayrıca anlatıyorum.
Psikoloji öğrencileri bu kavramları nasıl öğrenmeli?
Aktarım ve karşı aktarımı kitaptan öğrenmek mümkündür; ancak gerçek anlamda kavramak için deneyim ve süpervizyon gerekir. Öğrencilik döneminde sık rastlanan bir hata, kavramları danışana yapıştırılan etiketlere dönüştürmektir. Oysa aktarım bir teşhis değil, ilişkide olanı anlamak için kullanılan bir mercektir.
Aşağıdaki alışkanlıklar uzun vadede daha çok işe yarar.
- Her seanstan sonra kendi duygularınızı birkaç cümleyle not etmek.
- Zorlandığınız danışanları süpervizyona düzenli olarak taşımak.
- Kişisel terapi deneyimi edinmek; danışan koltuğunda oturmak, kavramı içeriden tanımanızı sağlar.
- Klasik metinleri güncel araştırmalarla birlikte okumak.
- Aktarımı kişisel almamak; danışanın öfkesi her zaman size yönelik değildir.
Ayrıca etik sınırları erkenden içselleştirmek gerekir. Danışanla sosyal ilişki kurmamak, hediye ve kendini açma konularını süpervizörle konuşmak, karşı aktarımın davranışa dönüşmesini önler. Bu alışkanlıklar zamanla mesleki kimliğin sağlam bir parçası olur.
Süpervizyona hazırlanırken kendinize birkaç soru sormak da işe yarar. Bu danışanla birlikteyken kendimi kime benzetiyorum? Seanstan sonra içimde kalan duygu ne? Bu duygu, danışanın anlattığı ilişkilerden birine tanıdık geliyor mu? Bu soruların cevabı çoğu zaman vaka formülasyonuna yeni bir kapı açar.
Aktarım ve karşı aktarım hakkında yaygın yanılgılar
Kavramlar popüler kültürde sık geçtiği için bazı yanlış inançlar da yaygınlaştı. Görüşmelerde en sık karşılaştıklarım şunlar.
- “Terapistime bağlandıysam terapi yanlış gidiyor.” Aslında bu bağ çoğu zaman çalışmanın zeminidir.
- “Terapist hiçbir şey hissetmemeli.” Terapist de insandır; önemli olan hislerini fark edip yönetmesidir.
- “Aktarım hayal ürünüdür.” Duygular gerçektir; yalnızca kaynakları geçmişte olabilir.
- “Her duygu aktarımdır.” Terapistin geciktiğine kızmak gerçekçi bir tepki olabilir; her şeyi geçmişe bağlamak doğru değildir.
- “Romantik duygular ilişkinin başka bir yöne gidebileceğini gösterir.” Etik çerçevede bu mümkün değildir; duyguyu terapide konuşmak gerekir.
- “Aktarımı konuşmak, terapistin beni çözümlemesi demektir.” Oysa amaç sizi etiketlemek değil, ilişkide birlikte yaşadığınızı anlamaktır.
Bu yanılgıları bilmek, terapide yaşadıklarınızı daha sakin değerlendirmenizi sağlar. Bir duygu sizi şaşırttığında onu yargılamak yerine merakla yaklaşmak, sürecin en verimli tutumudur. Çünkü aktarım ve karşı aktarım, doğru okunduğunda ilişkilerinizi anlamak için elinizdeki en canlı veridir.
Terapötik ilişkide sınır neden önemlidir?
Sınırlar, aktarımın güvenle konuşulmasını sağlayan çerçevedir. Düzenli seans saatleri, gizlilik ve terapistin kişisel hayatını sınırlı paylaşması bu çerçevenin parçalarıdır. Bu düzen ilk bakışta katı gelebilir. Oysa danışanın yoğun duygularını taşıyabilecek kadar sağlam bir kap oluşturur.
Sınırın aşıldığı durumlar ise danışana zarar verir. Terapistin danışanla romantik ya da cinsel ilişki kurması, onunla iş ya da arkadaşlık ilişkisine girmesi meslek etiğinin açık ihlalleridir. Bu tür ihlallerde sorumluluk her zaman uzmandadır, danışanda değil.
Gri alanlar da vardır. Küçük bir hediye, seans dışında atılan bir mesaj ya da terapistin kendinden kısa bir örnek vermesi her zaman ihlal değildir. Ancak bu anların her biri aktarım ve karşı aktarım açısından anlam taşır. Bu yüzden iyi bir uzman böyle durumları geçiştirmez, uygun bir zamanda sizinle konuşur.
Ne zaman bir uzmanla görüşmeyi düşünebilirsiniz?
Terapide yaşadığınız duygular sizi seanslara gitmekten alıkoyuyorsa bunu konuşmanın zamanı gelmiş olabilir. Aynı ilişki örüntüsü hayatınızda sürekli tekrar ediyorsa da destek almak iyi gelebilir. Önceki bir terapi deneyiminden kalan kırgınlık hâlâ canınızı acıtıyorsa aynısı geçerlidir. Hangi tür desteğin size uyduğunu kestirmek için hangi psikolojik desteğe ihtiyacım var aracını kullanabilirsiniz.
Psikolog ile psikiyatrist arasındaki farkı merak ediyorsanız psikolog mu psikiyatrist mi rehberine bakabilirsiniz. Yoğun kaygı, uzun süren çökkünlük ya da kendinize zarar verme düşünceleri varsa önce psikiyatri hekimine başvurun. Acil bir durumda 112'yi arayın.
Serdivan'daki ofisimde yüz yüze görüşüyorum; Türkiye'nin her yerinden ve yurt dışından online psikolojik danışmanlık ile de çalışıyorum. İlk görüşmede hedeflerinizi, beklentilerinizi ve çekincelerinizi konuşuruz; devam edip etmeme kararı her zaman sizindir. Terapi türlerini karşılaştırmak isterseniz yetişkinler için psikoterapi türleri yazısı iyi bir başlangıç olur. Görüşme planlamak için randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.
Sıkça sorulan sorular
Aktarım ile karşı aktarım arasındaki fark nedir?
Fark, duygunun yönündedir. Aktarımda danışan geçmiş ilişkilerinden taşıdığı duyguları terapiste yöneltir; karşı aktarımda ise terapist danışana karşı kendi duygusal tepkilerini yaşar. İkisi aynı ilişkinin iki yüzüdür ve çoğu zaman birbirini besler. Terapist iki süreci de fark ettiğinde danışanın ilişki örüntülerini daha net görür ve bunu danışanla birlikte konuşabilir.
Terapistime aşık olduğumu hissediyorum, ne yapmalıyım?
Bu duygu terapide sık rastlanan bir aktarım biçimidir ve utanmanızı gerektirmez. En sağlıklı yol, duyguyu seansta dile getirmektir. Etik çerçevede terapist bu duyguya karşılık vermez; onun yerine duygunun size ne anlattığını birlikte araştırırsınız. Çoğu zaman bu his görülme, anlaşılma ve önemsenme ihtiyacıyla ilgilidir ve konuşuldukça yoğunluğu azalır.
Terapistime kızgınım, terapiyi bırakmalı mıyım?
Hayır, kızgınlık tek başına terapiyi bırakmak için bir neden değildir. Öfkenizi seansta anlatmak çoğu zaman sürecin en verimli anlarından birine dönüşür. Kızgınlığın kaynağı terapistin gerçek bir hatasıysa bunu da açıkça konuşabilirsiniz. Ancak aşağılama, sınır ihlali ya da etik dışı bir davranış varsa görüşmeleri sonlandırmak ve başka bir uzmana geçmek sizin hakkınızdır.
Karşı aktarım terapiye zarar verir mi?
Fark edilmeyen ve yönetilmeyen karşı aktarım terapiye zarar verebilir. Meta analizler, karşı aktarım tepkileri ile terapi sonucu arasında küçük ama olumsuz bir ilişki bulmuştur. Buna karşılık başarılı karşı aktarım yönetimi daha iyi terapi sonuçlarıyla ilişkilidir. Süpervizyon, kişisel terapi ve öz farkındalık, terapistin bu tepkileri danışanın yararına çevirmesini sağlayan temel araçlardır.
Aktarım her terapide olur mu?
Aktarım her terapötik ilişkide az ya da çok vardır; ancak her yaklaşım onu aynı şekilde kullanmaz. Psikodinamik terapi aktarımı doğrudan konuşur. Bilişsel davranışçı ve destekleyici yaklaşımlar ise onu daha çok terapötik ilişkinin bir parçası olarak dikkate alır. Kısa süreli ve hedef odaklı görüşmelerde aktarım genellikle arka planda kalır.
Online görüşmelerde de aktarım ortaya çıkar mı?
Evet, aktarım görüşmenin biçiminden bağımsız olarak ortaya çıkabilir. Ekranın öbür ucundaki uzmana karşı da güven, kırgınlık ya da hayranlık duyabilirsiniz. Bağlantının kopması ya da görüntünün donması gibi küçük aksaklıklar bile terk edilme ya da önemsenmeme duygularını harekete geçirebilir. Bu duyguları yüz yüze görüşmede olduğu gibi online seansta da konuşabilirsiniz.

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.
Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.
Bu konuda destek ve araçlar
Benzer yazılar

İlişki Psikolojisi: Yakın İlişkileri Ne Belirler?
İlişki psikolojisi yakın ilişkileri nasıl açıklar? Bağlanma, iletişim, çatışma, bağlılık ve stres kavramlarını araştırmalarla anlatan…
31 Ekim 2018 · 17 dk okuma
Kaygılı Bağlanma: İlişkide Güven Sorunlarının Kökeni
Kaygılı bağlanma nedir, güven sorunlarını nasıl besler, kökeni nerede ve değişebilir mi? Araştırmalara dayanarak sakin bir dille…
25 Temmuz 2019 · 16 dk okuma
Bağlanma Stilleri Nelerdir? İlişkide Sizin Tarzınız Hangisi
Bağlanma stilleri nelerdir? Güvenli, kaygılı, kaçıngan ve korkulu kaçıngan örüntüyü, çocukluktan gelen izi ve değişim imkânını anlatıyorum.
1 Mart 2025 · 16 dk okuma