Psikoterapi Türleri: Yetişkinler İçin Hangi Yaklaşım Uygun?

20 Eylül 2018Güncelleme: 31 Ekim 202617 dakikalık okumaUzman Psikolog Mert Pırıldar
Bu sayfada (21 bölüm)
  1. Psikoterapi türleri nelerdir?
  2. Psikoterapi türlerini hangi başlıklar altında düşünebilirsiniz?
  3. Psikoterapi türleri arasında tek bir doğru yaklaşım var mı?
  4. Bilişsel davranışçı terapi nedir?
  5. Şema terapi nedir?
  6. Psikodinamik terapi nasıl çalışır?
  7. Kabul ve kararlılık terapisi nedir?
  8. EMDR nedir ve hangi durumlarda gündeme gelir?
  9. Sistemik terapi nedir?
  10. Hümanistik, kişilerarası ve farkındalık temelli yaklaşımlar nelerdir?
  11. Psikoterapi türlerini yan yana nasıl karşılaştırabilirsiniz?
  12. Psikoterapi türleri hangi sorunlarda sık gündeme gelir?
  13. Psikoterapi türleri için kanıta dayalı olmak ne anlama gelir?
  14. Hangi yaklaşımın size uygun olduğuna nasıl karar verirsiniz?
  15. Psikoterapi türlerinden bağımsız olarak terapi ilişkisi neden önemlidir?
  16. Psikoterapi ne kadar sürer, görüşmeler nasıl ilerler?
  17. Psikolog mu psikiyatrist mi, ilaç gerekir mi?
  18. Psikoterapi yöntemleri hakkında yaygın yanlış anlamalar nelerdir?
  19. İlk görüşmede psikoloğa hangi soruları sorabilirsiniz?
  20. Hangi yaklaşımın uygun olduğundan emin değilseniz ne yapabilirsiniz?
  21. Sıkça sorulan sorular
Psikoterapi Türleri: Yetişkinler İçin Hangi Yaklaşım Uygun?
Kısaca

Psikoterapi türleri bilişsel davranışçı, psikodinamik, hümanistik, sistemik ve bütüncül yaklaşımlar gibi geniş ailelere ayrılır; şema terapi, kabul ve kararlılık terapisi ve EMDR bu ailelerin içinde ya da kesişiminde yer alır. Tek bir doğru yöntem yoktur, seçim soruna, kişiye ve çalışma biçimi tercihine bağlıdır. Terapi ilişkisinin kalitesi de önemlidir. Bu yazı bilgi amaçlıdır ve kimseye bir yöntemi önermez.

Psikoterapi türleri nelerdir?

Psikoterapi türlerini bilişsel davranışçı, psikodinamik, hümanistik, sistemik ve bütüncül yaklaşımlar gibi geniş ailelere ayırabilirsiniz. Örneğin bu ailelerin içinde şema terapi, kabul ve kararlılık terapisi ve EMDR gibi daha özel yöntemler yer alır. Hepsi görüşme temelli çalışır; farkları, soruna bakış açısında ve görüşmede yaptıklarınızda ortaya çıkar.

Bu yazı belirli bir yöntemi önermez, yalnızca seçenekleri bilgi düzeyinde karşılaştırır. Amacım, bir psikologla görüşmeye karar verdiğinizde duyduğunuz kısaltmaların, yani BDT, EMDR ya da ACT gibi adların, ne anlama geldiğini anlamanızı kolaylaştırmaktır.

Serdivan'daki görüşmelerde sık duyduğum sorulardan biri, hangi terapi türünün kişiye uygun olduğudur. Bu sorunun tek bir yanıtı yoktur, çünkü yöntemin yanında kişi, sorun ve görüşme ilişkisi de belirleyicidir.

Aşağıda altı yaklaşımı tek tek ele alıyorum. Ardından karşılaştırma tabloları, karar verirken izleyebileceğiniz adımlar ve ilk görüşmede sorabileceğiniz sorular geliyor. Bilişsel davranışçı terapi ile farkındalık temelli terapi için ayrı yazılarım var, bu yüzden burada yalnızca kısaca değiniyorum.

Psikoterapi türlerini hangi başlıklar altında düşünebilirsiniz?

Amerikan Psikoloji Derneği (APA) yaklaşımları şu başlıklar altında tanıtıyor: psikanaliz ve psikodinamik terapiler, davranış terapisi, bilişsel terapi, hümanistik terapi ve bütüncül ya da entegratif terapi. Bu gruplama kullanışlıdır, çünkü bugün kullanılan yöntemlerin çoğu bu ailelerden birinin içinde ya da kesişiminde yer alır.

Pratikte şu beş aileyi ayırt etmek işinizi kolaylaştırır:

  • Bilişsel ve davranışçı yaklaşımlar: Düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağa bakar; öğrenmeye ve beceri geliştirmeye önem verir.
  • Psikodinamik yaklaşımlar: İçsel çatışmaları, erken ilişki deneyimlerini ve farkında olmadan tekrar eden örüntüleri anlamaya yoğunlaşır.
  • Hümanistik yaklaşımlar: Kişinin kendini keşfetme ve gelişme kapasitesini merkeze alır; ilişkideki sıcaklık ve kabul öne çıkar.
  • Sistemik yaklaşımlar: Sorunu yalnızca kişinin içinde değil, yaşadığı ilişkiler ağında arar.
  • Bütüncül ya da entegratif yaklaşımlar: Uzman birden fazla yaklaşımı bir arada kullanır ve görüşmeyi kişiye göre şekillendirir.

Şema terapi, kabul ve kararlılık terapisi ve farkındalık temelli yaklaşımları birçok uzman bilişsel davranışçı geleneğe yakın bulur. Ancak her birinin kendine özgü kavramları ve teknikleri vardır. Öte yandan EMDR, travma anılarıyla çalışan, kendine özgü bir protokoldür.

Psikoterapi türleri arasında tek bir doğru yaklaşım var mı?

Hayır. Psikoloji tarihi boyunca farklılaşan ve zaman zaman kesişen yaklaşımların hiçbiri, her kişi ve her sorun için tek başına doğru yanıt değildir. Nitekim NIMH de uzmanların tek bir temel yaklaşımı kullanabileceğini ya da birkaç yaklaşımın öğelerini birleştirebileceğini belirtiyor.

Bu nedenle asıl soru “hangi yöntem üstün?” değil, “hangi yöntem bu sorun, bu kişi ve bu dönem için uygun?” sorusudur. Ayrıca araştırmacılar bazı yöntemleri belirli alanlarda daha çok incelemiştir. Örneğin kaygı ve depresyon çalışmalarında bilişsel davranışçı yöntemler sık yer alır. Buna karşılık travma sonrası stres belirtilerinde travma odaklı yöntemler öne çıkar.

Öte yandan bazı araştırmalar, yöntemler arasındaki farktan çok ortak etkenlerin önemine dikkat çekiyor. Terapi ilişkisinin kalitesi bunların başında geliyor; bu konuya aşağıda ayrıca değiniyorum.

Eğitimlerim arasında ileri bilişsel davranışçı terapi teknikleri, kısa süreli psikodinamik yaklaşım ve aile sistemleri de var. Yine de bu yazıyı bir yöntemi önermek için değil, seçenekleri açık bir dille anlatmak için yazdım.

Bilişsel davranışçı terapi nedir?

Bilişsel davranışçı terapi (BDT), düşünce, duygu ve davranışın birbirini nasıl etkilediğine bakan, planlı ve hedef odaklı bir yaklaşımdır. NHS'in anlatımıyla uzman, düşünce ve davranış biçimlerinizi değiştirmenize yardım eder; öğrendiklerinizi seanslar arasında uygularsınız. NIMH ise BDT'yi, otomatik olumsuz düşünceleri fark etmeyi ve sorgulamayı öğreten bir yöntem olarak tanımlıyor.

Üstelik BDT'nin davranışsal bir yüzü de var. NIMH, maruz bırakma çalışmasını BDT'nin bir türü olarak anıyor ve kaygı bozukluklarında kullanıldığını belirtiyor. Bu çalışmada korkulan duruma destekleyici bir ortamda, kısa sürelerle ve kademeli olarak yaklaşırsınız.

Görüşmelerde psikolog ve danışan somut hedefler belirler, düşünce kayıtları tutar ve ev ödevleri planlar. Böylece süreç somut bir yapı kazanır. Ancak herkes planlı bir çalışmayı sevmeyebilir, bu yüzden tercihinizi baştan paylaşmanız yararlıdır.

BDT'nin adımlarını, düşünce kayıtlarını ve kullanım alanlarını ayrıntılı anlatan ayrı bir yazım var: bilişsel davranışçı terapi nedir. Burada yalnızca diğer yöntemlerle karşılaştırmak için çerçevesini veriyorum.

Şema terapi nedir?

Şema terapi, çocuklukta ve ergenlikte oluşan, yetişkin hayatta sık tekrar eden düşünce, duygu ve beden duyumu örüntülerini “şema” olarak adlandırır. Örneğin “terk edilirim”, “yetersizim” ya da “değersizim” gibi derin inançlar bu örüntülere örnek olabilir. Yöntem, bilişsel davranışçı çalışmayı bağlanma kuramı, psikodinamik bakış ve deneyimsel tekniklerle birleştirir.

Görüşmelerde yalnızca düşüncelerle değil, geçmiş deneyimlerle ve bunların bugünkü ilişkilere yansımasıyla da çalışırsınız. Örneğin hayal kurma çalışmaları ya da “sandalye çalışması” gibi deneyimsel teknikler kullanılabilir. Ayrıca uzmanla aranızdaki ilişki de çalışmanın bir parçasıdır.

Şema terapide ayrıca “şema modları” denen ruh hâlleri üzerinde de çalışabilirsiniz. Örneğin sert bir iç eleştirmen, kırılgan bir çocuk hâli ve bunları dengeleyen sağlıklı bir yetişkin hâli birbirinden ayrı düşünülebilir. Amaç, sağlıklı yetişkin tarafınızı güçlendirerek eski örüntülerin etkisini azaltmaktır.

Şema terapi çoğunlukla uzun süredir tekrar eden ilişki ve benlik örüntüleri için akla gelir. Bu tür çalışmaların süresi kişiye göre değişir. Dolayısıyla süre konusunda net bir söz vermek gerçekçi olmaz.

Psikodinamik terapi nasıl çalışır?

Psikodinamik terapi, davranışın ve belirtilerin altında yatan içsel çatışmaları, erken yaşam deneyimlerini ve farkında olmadan tekrar eden ilişki örüntülerini anlamaya yoğunlaşır. Belirtiyi tek başına merkeze almak yerine kişiyi daha geniş bir bağlamda ele alır. Bilinçdışında kalmış duygu ve düşünceler bu yaklaşımın temel kavramları arasındadır.

Bu nedenle görüşmeler genellikle daha açık uçludur. Aklınıza gelenleri paylaşır, tekrar eden ilişki kalıplarınızı ve rüyalarınızı uzmanla birlikte incelersiniz. Üstelik uzmanla aranızdaki ilişkide ortaya çıkan duygular da çalışmanın malzemesi olur; bu olguya aktarım denir.

NHS, psikodinamik çizgiye yakın dinamik kişilerarası terapiyi şöyle özetliyor: çocukluk deneyimlerinin bugünkü ilişkilerinizi nasıl etkilediğini görmenize yardım eder. Psikodinamik yöntemleri daha ayrıntılı öğrenmek isterseniz psikodinamik yöntemler yazısına bakabilirsiniz.

Bu yaklaşım, “şu belirtiyi nasıl azaltırım” sorusundan çok “bu örüntüyü neden tekrar ediyorum” sorusuna önem verir. Bu nedenle hızlı ve sonuç odaklı bir çalışma arayanlar için her zaman uygun seçenek olmayabilir.

Kabul ve kararlılık terapisi nedir?

Kabul ve kararlılık terapisi (ACT), rahatsız edici düşünce ve duygulardan kurtulmaya çalışmak yerine onlarla ilişkinizi değiştirmeyi hedefler. Temel fikir, bu duyguların varlığını kabul edip sizin için önemli olan değerler doğrultusunda adım atmaktır.

ACT'nin altı süreci vardır: kabul, bilişsel ayrışma, şimdiki anla temas, gözlemleyen benlik, değerler ve kararlı eylem. Örneğin “başarısız olacağım” düşüncesini kesin bir bilgi gibi değil, zihnin ürettiği bir cümle olarak görmeyi öğrenmek bilişsel ayrışmaya örnektir.

Bir sunum öncesi yaşadığınız kaygıyı düşünün. BDT “sunumda rezil olacağım” düşüncesini kanıtlarıyla sınayabilir. ACT ise kaygıyı yok etmeye uğraşmadan, sizin için önemli olan sunumu kaygıyla birlikte yapmanıza yoğunlaşabilir. Bu bakış, kaygıyla savaşmaktan yorulanlara farklı bir yol sunabilir.

BDT ile ACT arasındaki en belirgin fark şudur: BDT düşüncenin içeriğini sınar, ACT ise düşünceyle kurduğunuz ilişkiyi değiştirmeye yoğunlaşır. Uygulamada iki yaklaşım birbirinden araç ödünç alabilir. Ayrıca ACT'deki kabul, durumu sevmek ya da pes etmek anlamına gelmez; var olanı yargılamadan görmek demektir.

EMDR nedir ve hangi durumlarda gündeme gelir?

EMDR, göz hareketleriyle duyarsızlaştırma ve yeniden işleme yöntemidir. NHS yöntemi şöyle özetliyor: travmatik bir anıyı hatırlarken göz hareketleri gibi tekrarlayan bir hareket yaparsınız ve bu, anıların yoğunluğunu azaltabilir. Yöntem çoğunlukla travmatik yaşantıların ardından ortaya çıkan belirtilerle ilgili olarak gündeme gelir.

Dünya Sağlık Örgütü'nün travma sonrası ruh sağlığı bakımına ilişkin rehberi, travma sonrası stres bozukluğunda bilişsel davranışçı terapiye ve EMDR'ye yönlendirmenin düşünülmesini öneriyor. Ayrıca aynı kaynak, bu yöntemlerin yaygınlaşması için daha fazla eğitim ve süpervizyon gerektiğini de belirtiyor.

EMDR görüşmeleri genellikle aşamalı ilerler. Önce geçmişinizi ve hedeflerinizi konuşur, ardından sakinleşme becerileri çalışır, en sonda anı üzerinde çalışmaya geçersiniz. Bu sıra, yoğun duygularla baş edebileceğiniz güvenli bir zemin oluşturmayı amaçlar.

Bu yöntemi, ilgili eğitimi almış ve süpervizyonla çalışan uzmanlar kullanır. Çünkü travma anılarıyla çalışmak yoğun duygular yaratabilir. Bu yüzden hazırlık aşaması, güvenlik ve yeterli destek önemlidir. Travma sonrası belirtileriniz varsa önce ne tür bir desteğe ihtiyacınız olduğunu bir uzmanla değerlendirmeniz uygun olur.

Sistemik terapi nedir?

Sistemik terapi, sorunu yalnızca kişinin içinde değil, içinde yaşadığı ilişkiler ağında arar. Aile, çift ya da yakın çevre; iletişim kalıpları, roller, sınırlar ve ilişkideki döngüler çalışmanın konusu olur. NHS'in tanımıyla çift terapisinde partnerler birlikte yer alır ve ilişkideki sorunları birlikte ele alır.

Bu çalışmada amaç suçlu bulmak değil, döngünün herkesi nasıl etkilediğini görmektir. Örneğin bir partner çekildikçe diğerinin yaklaşmaya çalıştığı bir döngüde, ikisi de farklı ama makul bir ihtiyaçtan hareket ediyor olabilir.

Bununla birlikte sistemik bakış bireysel görüşmede de işe yarayabilir. Örneğin yetişkin bir kişinin yaşadığı kaygı, ailedeki rol dağılımıyla bağlantılıysa uzman bu bağlamı da konuşmaya katabilir. Çalışmayı bireysel mi, çift ya da aile ile mi yürüteceğinizi hedeflere ve katılımcıların isteğine göre birlikte kararlaştırırsınız.

İlişki odaklı sorunlarda çalışmanın nasıl işlediğini çift terapisi ve aile danışmanlığı sayfalarında bulabilirsiniz.

Hümanistik, kişilerarası ve farkındalık temelli yaklaşımlar nelerdir?

Hümanistik yaklaşımlar, kişinin kendi deneyimini ve gelişme kapasitesini merkeze alır. NHS'in danışmanlık tanımında uzman, düşünce, duygu ve deneyimlerinizi sizinle konuşur ve kendi çözümlerinizi bulmanıza eşlik eder. Bu nedenle yönlendirme azdır, empati ve kabul öne çıkar.

Kişilerarası terapi ise ilişki sorunlarına, kayıp ve yas gibi yaşam geçişlerine yoğunlaşır. NHS'e göre ilişki sorunlarını konuşur ve onlarla baş etmenin yollarını öğrenirsiniz. Ayrıca duygu düzenleme ve ilişki becerilerini adım adım öğreten programlar da vardır; diyalektik davranış terapisi bunlardan biridir.

Farkındalık temelli yaklaşımlar, düşünce ve duyguları geldikleri anda yargılamadan fark etmeyi öğretir. Farkındalık temelli bilişsel terapi, meditasyon ve nefes çalışmalarını bilişsel yöntemlerle birleştirir. Bu yaklaşımın kaygıdaki yerini mindfulness temelli terapi yazısında ele aldım.

Destekleyici psikoterapi de bu listeye girer. Kişiyi derinlemesine yeniden yapılandırmaktan çok, zor bir dönemde duygusal destek vermeye ve başa çıkma becerilerini güçlendirmeye yoğunlaşır. NIMH'in anlattığı destekleyici danışmanlık da bu çizgidedir.

Psikoterapi türlerini yan yana nasıl karşılaştırabilirsiniz?

Aşağıdaki tablo altı yaklaşımı ana hatlarıyla karşılaştırıyor. Tabloyu bilgi amacıyla hazırladım. Bir yöntemin size uygun olup olmadığına ancak bir uzmanla yapacağınız görüşmenin sonunda karar verebilirsiniz.

Altı psikoterapi yaklaşımının ana hatlarıyla karşılaştırması
YaklaşımAna odakGörüşmede neler olurAraştırmalarda sık anıldığı alanlar
Bilişsel davranışçı terapiDüşünce, duygu ve davranış arasındaki bağSomut hedefler, düşünce kayıtları ve seanslar arası uygulamaKaygı, depresyon, panik, sosyal kaygı
Şema terapiÇocukluktan gelen tekrar eden örüntülerDüşünce, duygu ve geçmiş deneyimle birlikte çalışırsınız; deneyimsel tekniklerden yararlanırsınızUzun süredir tekrar eden ilişki ve benlik örüntüleri
Psikodinamik terapiBilinçdışı çatışmalar, erken deneyimler, ilişki örüntüleriAçık uçlu konuşma; uzmanla ilişkiyi de birlikte incelersinizTekrar eden ilişki sorunları, içsel çatışmalar
Kabul ve kararlılık terapisiDüşünce ve duygularla ilişki, değerlerKabul, düşünceden uzaklaşma ve değer odaklı eylem alıştırmalarıStres ve uzun süren sıkıntılar
EMDRTravmatik anıların işlenmesiAnı üzerinde çalışırken tekrarlayan göz hareketi gibi uyaranlardan yararlanırsınızTravma sonrası stres belirtileri
Sistemik terapiİlişkiler ağı, iletişim döngüleriÇift ya da aile ile ortak görüşmeler, iletişim kalıplarıÇift, aile ve ilişki sorunları

“Araştırmalarda sık anıldığı alanlar” sütunu, yöntemin bu sorunları ortadan kaldırdığı anlamına gelmez. Yalnızca hangi alanlarda çalışıldığını gösterir. Üstelik aynı sorun için birden fazla yöntem düşünülebilir ve sonuç kişiden kişiye değişir.

Psikoterapi türleri hangi sorunlarda sık gündeme gelir?

İnsanlar çoğu zaman yöntem adıyla değil, sorunla başlar: kaygı, kayıp, ilişki sıkıntısı ya da geçmişte kalan bir olay. Aşağıdaki tablo, kılavuzlarda ve uygulamada sık anılan seçenekleri sorun alanına göre özetliyor. Bu bir öneri listesi değildir, yalnızca yön gösterir.

Sorun alanına göre sık gündeme gelen psikoterapi yaklaşımları
Sorun alanıSık gündeme gelen yaklaşımlarDikkat edilecek nokta
Kaygı, panik, sosyal kaygıBilişsel davranışçı terapi (maruz bırakma dahil), farkındalık temelli yaklaşımlarNHS, kaygıda önce rehberli kendi kendine yardımın sunulabildiğini belirtiyor
Depresyon belirtileriBilişsel davranışçı terapi, kişilerarası terapi, danışmanlık, farkındalık temelli bilişsel terapiBelirtiler ağırsa psikiyatri hekiminin değerlendirmesi gerekir
Travma sonrası stres belirtileriTravma odaklı bilişsel davranışçı terapi, EMDRDSÖ bu yöntemlere yönlendirmenin düşünülmesini öneriyor
Tekrar eden ilişki örüntüleriPsikodinamik terapi, şema terapi, kişilerarası terapiSüre kişiye göre değişir ve daha uzun soluklu olabilir
Çift ve aile sorunlarıSistemik terapi, çift terapisi, aile danışmanlığıİlişkideki kişilerin birlikte katılımı gerekebilir
Yaşam geçişleri ve stres (kayıp, iş değişikliği, taşınma)Destekleyici psikoterapi, danışmanlık, kabul ve kararlılık terapisiSüreyi hedeflerinize göre birlikte belirlersiniz

Aynı sorun için birden fazla seçenek bulunabilir. Ayrıca bu eşleştirmeler genel bilgidir, tanı koymaz ve yöntem önermez. Doğru eşleştirmeyi ancak sizi dinleyen bir uzman yapabilir.

Sorunlar çoğu zaman tek bir satıra sığmaz. Örneğin kaygı ile ilişki sorunları iç içe geçebilir; bu durumda uzman iki yaklaşımdan öğeleri birleştirebilir. Belirtilerin ağırlığı da seçilecek desteğin türünü değiştirir.

Psikoterapi türleri için kanıta dayalı olmak ne anlama gelir?

Bir yöntemin “kanıta dayalı” olması, her kişide işe yarayacağı anlamına gelmez. APA'nın kanıta dayalı psikoloji uygulaması tanımı üç öğeyi bir araya getirir: güncel araştırma bulguları, uzmanın klinik deneyimi ve danışanın özellikleri, kültürü ve tercihleri.

Bu tanımın iki önemli sonucu var. Birincisi, araştırma bulguları değerlidir ama tek başına yeterli değildir. Çünkü araştırmalar gruplar için ortalama sonuçlar bildirir ve tek bir kişide ne olacağını önceden söylemez. İkincisi, uzmanın değerlendirmesi ve sizin tercihleriniz sürecin eşit parçalarıdır.

Dolayısıyla bilimsel etiketi taşıyan bir yöntem bile sizin için uygun olmayabilir. Tersine, popüler bir yöntemin sizde işe yaramaması da sizin ya da uzmanın başarısızlığı anlamına gelmez. Bu nedenle süreci birlikte izlemek ve gerektiğinde ayarlamak önem taşır.

Hangi yaklaşımın size uygun olduğuna nasıl karar verirsiniz?

Karar verirken yönteme takılmak yerine kendi durumunuzdan yola çıkmak daha sağlıklıdır. Aşağıdaki adımlar size bir yol haritası sunabilir:

  1. Neyi değiştirmek ya da anlamak istediğinizi yazın: belirtilerin azalması mı, tekrar eden bir örüntüyü anlamak mı, bir ilişkiyi düzeltmek mi?
  2. Çalışma biçimi tercihinizi düşünün. Somut hedefler ve ev ödevleri size iyi geliyor mu, yoksa açık uçlu bir konuşmayı mı tercih edersiniz?
  3. Sorunun niteliğine bakın. Travmatik bir yaşantıdan sonra mı başladı, bir ilişkiyle mi bağlantılı, yoksa uzun süredir mi var?
  4. Uzmanın eğitimini ve çalıştığı yaklaşımı sorun. Yöntemi size açık bir dille anlatıp anlatmadığına dikkat edin.
  5. İlk birkaç görüşmeden sonra kendinizi güvende hissedip hissetmediğinizi ve karşınızdakinin sizi anladığını düşünüp düşünmediğinizi değerlendirin.

Bu adımlar kesin bir sıralama sunmaz. Yine de aynı soruları bir psikologla paylaşırsanız yöntem seçimi, tek başınıza taşıdığınız bir yük olmaktan çıkar. Hangi tür desteğe ihtiyacınız olduğundan emin değilseniz hangi psikolojik desteğe ihtiyacım var aracı bir başlangıç noktası olabilir. Bu araç tanı koymaz.

Psikoterapi türlerinden bağımsız olarak terapi ilişkisi neden önemlidir?

Yetişkinlerle yapılan psikoterapi çalışmalarını birleştiren bir meta-analiz, terapi ilişkisinin (terapötik ittifakın) kalitesi ile sonuç arasında olumlu bir bağ olduğunu bildiriyor. Yani yöntem kadar, uzmanla aranızdaki güven ve iş birliği de önem taşıyor.

Bu ilişki üç unsurdan oluşur: hedefler üzerinde anlaşma, görevler üzerinde anlaşma ve aranızdaki bağ. Örneğin hedefi birlikte belirliyor, yöntemin neden seçildiğini anlıyor ve uzmanın size saygı duyduğunu hissediyorsanız ilişki sağlam demektir.

İlişkinin yolunda gittiğine dair işaretler şunlardır:

  • Hedefleri birlikte belirlediğinizi hissedersiniz.
  • Sorularınıza açık yanıtlar alırsınız.
  • Kendi hızınızda ilerleyebilirsiniz.
  • Rahatsız olduğunuz bir şeyi uzmana söyleyebilirsiniz.

Dolayısıyla ilk görüşmeler bir tanışma ve uyum denemesidir. Uzmanın sizi anlamadığını düşünüyorsanız bunu ona söylemek de çalışmanın parçasıdır. NIMH de kendinizi rahat hissettiğiniz ve güvendiğiniz bir uzmanla çalışmanın önemli olduğunu belirtiyor.

Psikoterapi ne kadar sürer, görüşmeler nasıl ilerler?

Süre; soruna, hedeflere ve kullandığınız yaklaşıma göre değişir. Bazı yaklaşımlar belirli sayıda görüşmeyle sınırlı bir çerçevede ilerler, bazıları daha açık uçludur. NIMH, süreyi ve seans sayısını uzmana sormayı öneriyor. Dolayısıyla herkes için geçerli tek bir sayı yoktur.

Süreli çalışmalarda baştan belirli bir görüşme sayısı ya da hedef üzerinde anlaşırsınız. Açık uçlu çalışmalarda ise ilerlemeyi belirli aralıklarla gözden geçirir, sürece devam edip etmeyeceğinize birlikte karar verirsiniz. İkisinin de artıları ve eksileri vardır, bu yüzden bunu baştan konuşmak önemlidir.

Benim görüşmelerimde genel görüşme yaklaşık 50 ile 60 dakika sürüyor. Sıklık, kişiye göre haftada bir ya da on beş günde bir olabiliyor. Görüşmeler yüz yüze ya da çevrim içi yapılabilir; çevrim içi biçimin ayrıntılarını çevrim içi psikolojik danışmanlık sayfasında bulabilirsiniz. Süreç, yöntem ne olursa olsun genellikle şu aşamalardan geçer:

  1. Tanışma ve değerlendirme: Sizi buraya getiren soruyu, geçmişinizi ve beklentilerinizi paylaşırsınız.
  2. Hedef ve plan: Neyi değiştirmek istediğinizi ve hangi yöntemin uygun olacağını birlikte konuşursunuz.
  3. Çalışma: Seçtiğiniz yaklaşıma göre ilerlersiniz. Gerekirse alıştırmalar ya da ev ödevleri ekleyebilirsiniz.
  4. Gözden geçirme: Belirli aralıklarla ilerlemeyi birlikte değerlendirirsiniz.
  5. Sonlandırma: Hedeflerinize ulaştığınızda ya da ihtiyacınız değiştiğinde süreci birlikte kapatırsınız.

Bu akış her yaklaşımda aynı biçimde işlemez. Örneğin psikodinamik çalışmada hedefler zamanla netleşebilir, BDT'de ise ilk görüşmelerden itibaren somut hedefler konuşursunuz. Bu nedenle sürecin nasıl ilerleyeceğini baştan sormak yerinde olur.

Psikolog mu psikiyatrist mi, ilaç gerekir mi?

Psikologlar ilaç yazmaz ve tıbbi tanı koymaz. Tanı ve ilaç gerektiren durumlarda psikolog sizi psikiyatri hekimine yönlendirir. Hafif ve orta düzey zorlanmalarda ise ilk adım bir psikologla yürütülen psikolojik danışmanlık olabilir. Bazı durumlarda psikoterapi ve ilacı birlikte kullanırsınız; ilaç kararı psikiyatri hekimine aittir.

Ağır belirtiler, kendine zarar riski, psikoz belirtileri ya da madde yoksunluğu varsa önce psikiyatri hekimi ve acil servis gelir. NHS de yeme bozukluğu, bipolar bozukluk, kişilik bozukluğu, psikoz ya da madde sorunu olabileceğini düşünen kişilerin önce hekime danışmasını öneriyor. İkisinin farkını ayrıntılı anlatan psikolog mu psikiyatrist mi rehberine göz atabilirsiniz.

Psikoterapi yöntemleri hakkında yaygın yanlış anlamalar nelerdir?

Yöntem adları çoğu zaman kısaltmalarla anıldığı için çevrede çeşitli yanlış anlamalar dolaşır. En yaygın olanları şöyle sıralayabilirim:

  • “Tek bir doğru yöntem vardır.” Gerçekte yöntem seçimi soruna, kişiye ve tercihe göre değişir; birçok uzman birden fazla yaklaşımı kullanır.
  • “Psikoterapi sadece konuşmaktır.” Çoğu yaklaşımda konuşmanın yanında alıştırmalar, gözlemler ve seanslar arası uygulamalar da yer alır.
  • “Yeni ve popüler yöntem daha iyidir.” Bir yöntemin yeniliği ya da ünü, sizin için uygun olduğunu göstermez.
  • “Kabul etmek pes etmektir.” ACT'deki kabul, durumu sevmek değil, var olanı yargılamadan görmektir.
  • “Terapi sonsuza kadar sürer.” Süre yaklaşıma ve hedeflere göre değişir, planı en başta konuşabilirsiniz.
  • “Psikolog bana ne yapacağımı söyler.” Kararlar sizindir. Uzman süreci yapılandırır ve seçenekleri açıklar.

Bu yanlış anlamaların çoğu, bir yöntemin “herkese uyan çözüm” olarak sunulmasından doğar. Ancak psikoterapide net bir sonuç sözü vermek mümkün değildir.

İlk görüşmede psikoloğa hangi soruları sorabilirsiniz?

NIMH, bir uzmanla çalışmaya başlamadan önce yaklaşım, hedefler, süre ve ilerlemenin nasıl değerlendirileceği gibi konuları sormayı öneriyor. Ayrıca sorularınızı önceden yazmak ilk görüşmeyi kolaylaştırır. Aşağıdakiler örnek olarak kullanılabilir:

  • Hangi yaklaşımla çalışıyorsunuz ve bu yaklaşımı benim durumum için neden düşünüyorsunuz?
  • Bu yaklaşım için hangi eğitimi aldınız?
  • Hedeflerimizi birlikte nasıl belirleyeceğiz?
  • Görüşmeleri ne sıklıkla yapacağız ve süreci yaklaşık ne kadar sürdürmeyi öngörüyorsunuz?
  • İlerlemeyi nasıl değerlendireceğiz?
  • Beklediğim ilerlemeyi göremezsem ne yapacağız?
  • Gizliliğin sınırları nelerdir?

İyi bir uzman bu sorulara açıkça yanıt verir ve bilmediği bir şeyi dürüstçe söyler. Ayrıca makul bir süre çalıştığınız hâlde ilerleme göremiyorsanız, NIMH'in de önerdiği gibi, başka yaklaşımları ya da başka bir uzmanı konuşmanız yerindedir. Bu bir başarısızlık değil, ayarlama sürecinin doğal bir parçasıdır.

Hangi yaklaşımın uygun olduğundan emin değilseniz ne yapabilirsiniz?

Önce zorlandığınız alanı ve sürenizi netleştirmek işe yarar. Destek almayı ne zaman düşünmeniz gerektiğini merak ediyorsanız ne zaman psikolog desteği gerekir rehberi bir çerçeve sunar. Yetişkinler için psikolojik danışmanlığın genel yapısını ise yetişkin psikolojisi sayfasında bulabilirsiniz.

Yöntem adlarının çokluğu kafa karıştırıcı olabilir. Bu yüzden her şeyi tek başınıza çözmeniz gerekmez. Üstelik ilk görüşmenin amacı çoğu zaman bir yöntemi seçmek değil, sorunu birlikte anlamaktır. Yöntem, bu anlayışın ardından netleşir. Bir uzmanla yapacağınız ilk görüşmede durumunuzu anlatır, olası yaklaşımları birlikte konuşur ve size uygun görünen yolu beraber belirlersiniz.

Serdivan'da yüz yüze, Türkiye'nin her yerinden ve yurt dışından ise çevrim içi görüşme yapıyorum. Hangi yaklaşımın sizin için uygun olabileceğini konuşmak isterseniz randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.

Sıkça sorulan sorular

En yaygın psikoterapi türleri hangileridir?

Bilişsel davranışçı terapi, psikodinamik terapi, şema terapi, kabul ve kararlılık terapisi, EMDR, sistemik terapi, hümanistik danışmanlık ve kişilerarası terapi sık anılan yaklaşımlardır. Hangisinin uygun olduğu soruna, kişinin tercihine ve uzmanın eğitimine bağlıdır. Birçok uzman birden fazla yaklaşımı bir arada kullanır. Bu liste bilgi amaçlıdır ve bir yöntemi önermez.

Hangi psikoterapi türü bana uygun?

Tek bir doğru yanıt yoktur. Neyi değiştirmek istediğinize, çalışma biçimi tercihinize ve sorunun niteliğine göre değişir. Somut hedef ve ev ödevi isteyenler planlı yaklaşımlara, örüntüleri anlamak isteyenler açık uçlu yaklaşımlara yakın hissedebilir. Seçimi bir psikologla yapacağınız ilk görüşmede birlikte netleştirebilirsiniz. Kararı baştan vermek zorunda değilsiniz.

BDT ile psikodinamik terapi arasındaki temel fark nedir?

BDT şimdiki düşünce, duygu ve davranış örüntülerine odaklanır, somut hedefler ve alıştırmalarla ilerler. Psikodinamik terapi ise belirtilerin altındaki çatışmalara, erken deneyimlere ve tekrar eden ilişki örüntülerine bakar, daha açık uçlu ilerler. İkisi birbirinin alternatifi değil, farklı sorulara yanıt arayan yaklaşımlardır. Uygulamada birbirinden araç da ödünç alabilirler.

Psikoterapi yerine ilaç kullanmak gerekir mi?

Bu karar psikiyatri hekimine aittir. Psikologlar ilaç yazmaz ve tıbbi tanı koymaz. Hafif ve orta düzey zorlanmalarda psikolojik danışmanlık ilk adım olabilir. Ağır belirti, risk, psikoz belirtileri ya da madde yoksunluğunda önce psikiyatri hekimi ve acil servis gelir. Bazı durumlarda psikoterapi ve ilaç birlikte kullanılır.

Psikoterapi kaç seans sürer?

Seans sayısı soruna, hedeflere ve yaklaşıma göre değişir; herkes için geçerli bir sayı yoktur. Bazı yaklaşımlar belirli sayıda görüşmeyle sınırlı çalışır, bazıları açık uçludur. Doğru yol, ilk görüşmede süreyi ve gözden geçirme aralıklarını uzmana sormaktır. Bu bilgiyi açıkça istemeniz hakkınızdır ve sürecin planını netleştirir.

Seçtiğim yöntem işe yaramazsa değiştirebilir miyim?

Evet. Bir yaklaşım size uymuyorsa ya da makul bir süre sonunda ilerleme göremiyorsanız bunu uzmanla konuşabilirsiniz. NIMH de başka yaklaşımları ya da başka bir uzmanı değerlendirmeyi öneriyor. Yöntem değiştirmek başarısızlık değil, sürecin ayarlanmasıdır. Gerekirse yöntemi ya da uzmanı değiştirmek tamamen normaldir.

Mert Pırıldar
Uzman Psikolog Mert Pırıldar

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.

Yayın: 20 Eylül 2018 Son güncelleme: 31 Ekim 2026 İletişim: mertpirildar@gmail.com Özgeçmiş

Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.

Bu konuda destek ve araçlar

Benzer yazılar

WhatsApp randevu hattı0555 030 37 73