Bu sayfada (21 bölüm)
- Bilişsel davranışçı terapi nedir?
- Bilişsel davranışçı terapi nedir ve temel modeli nasıl çalışır?
- Bilişsel ve davranışçı gelenekler nasıl birleşti?
- BDT hakkında yaygın yanlış anlamalar nelerdir?
- BDT'de psikolog hangi teknikleri kullanır?
- Düşünce hataları nelerdir, nasıl fark edersiniz?
- BDT'ye başlarken hangi hedefleri koyarsınız?
- Bilişsel davranışçı terapi nedir, bir seans nasıl ilerler?
- BDT'de psikolog ne yapar, ne yapmaz?
- BDT sırasında kaygı artabilir mi, zorlanma normal midir?
- BDT'de ev ödevi neden bu kadar önemlidir?
- Bilişsel davranışçı terapi nedir, hangi sorunlarda araştırılmıştır?
- BDT'nin sınırlılıkları nelerdir, kimler için yetersiz kalabilir?
- BDT ile psikodinamik, destekleyici ve mindfulness temelli terapi arasındaki fark nedir?
- BDT depresyonda ve kaygıda nasıl farklılaşır?
- BDT kaç seans sürer, süreç nasıl biter?
- Terapötik ilişki BDT'de nasıl bir rol oynar?
- BDT çocuk ve ergenlerde kullanılabilir mi, çevrimiçi yapılabilir mi?
- Kendi başınıza BDT tekniklerini deneyebilir misiniz?
- BDT için ne zaman profesyonel destek almak gerekir?
- Sıkça sorulan sorular

Bilişsel davranışçı terapi (BDT), düşünce, duygu, bedensel tepki ve davranış arasındaki ilişkiyi çalışan, bugünkü sorunlara odaklanan, zaman sınırlı bir psikoterapi yaklaşımıdır. Yazı modelin işleyişini, tekniklerini, bir seansın akışını, ev ödevini, araştırma bulgularını ve sınırlılıklarını anlatır; diğer yöntemlere kısa yönlendirmeler verir. Tanı koymaz, tedavi vaat etmez.
Bilişsel davranışçı terapi nedir?
Bilişsel davranışçı terapi (BDT), düşünce, duygu, bedensel tepki ve davranış arasındaki ilişkiyi inceleyen, bugünkü sorunlara odaklanan, planlı ve zaman sınırlı bir psikoterapi yaklaşımıdır. Danışan ve psikolog birlikte hedef belirler, seanslar arasında uygulama ödevleri yapar ve ilerlemeyi birlikte izler.
Bu yazı, terapi yöntemleri kümesinin ana yazısıdır. BDT'nin genel tanımını, işleyişini, tekniklerini ve sınırlarını anlatır. Ayrıca mindfulness temelli terapi, terapinin etkinliği ve duygu günlüğü gibi komşu başlıklar için kısa özetler verir ve ilgili yazılara bağlantı bırakır.
İnsanlar BDT'yi çoğu zaman yanlış anlar. “Olumlu düşünmeyi öğretir” ya da “geçmişe hiç bakmaz” gibi yaygın sözler eksiktir, çünkü terapi düşüncelerinizi zorla olumlu yapmaya çalışmaz. Onların ne kadar gerçekçi ve yararlı olduğunu sınamayı öğretir. Geçmişi de yok saymaz, ancak asıl ilgisi bugün sizi sıkıştıran kalıplardır.
Amerikan Psikoloji Derneği (APA), BDT'nin üç temel varsayımını şöyle özetler:
- Psikolojik sorunlar kısmen yanlış ya da işe yaramayan düşünme biçimlerine dayanır.
- Psikolojik sorunlar kısmen, insanın zamanla edindiği işe yaramayan davranış kalıplarına dayanır.
- Sorunlarla uğraşan insanlar daha iyi başa çıkma yolları öğrenebilir. Böylece belirtileri azalabilir ve yaşamlarında daha etkili olabilirler.
Bu varsayımlar kimseyi suçlamaz. Yanlış bir düşünce “kusur” değil, zamanla edindiğimiz ve değiştirebileceğimiz bir alışkanlıktır. Dolayısıyla BDT, kendinizi eleştirmeyi değil, kalıplarınızı fark etmeyi hedefler.
BDT'nin yaygın olmasının bir nedeni, hedeflerinin ölçülebilir ve yönteminin araştırmaya açık olmasıdır. Bu nedenle NICE gibi sağlık kılavuzlarında sıkça yer alır.
Ayrıca yazı tanı koymaz ve tedavi vaadi içermez. Tanı ve ilaç konularında psikiyatri hekimi karar verir. Öte yandan hafif ve orta düzeydeki zorlanmalarda psikolojik danışmanlık uygun bir ilk adım olabilir.
Bilişsel davranışçı terapi nedir ve temel modeli nasıl çalışır?
BDT'nin merkezinde basit bir fikir yatar: Başımıza gelen olay duygumuzu tek başına belirlemez, olayı nasıl yorumladığımız belirler. Bu yorumlar çoğu zaman otomatik ve hızlıdır, bu yüzden farkına varmayız. BDT, bu otomatik düşünceleri yakalamayı, sınamayı ve gerekirse daha dengeli bir bakışla değiştirmeyi öğretir.
Model beş alanı birlikte ele alır: durum, düşünce, duygu, beden ve davranış. Üstelik bu alanlar birbirini besler. Örnek senaryo: Bir arkadaşınıza mesaj attınız ve iki saattir yanıt gelmedi. Aşağıdaki tablo, aynı durumun iki farklı yorumla nasıl farklı sonuçlar doğurduğunu gösteriyor.
| Alan | Yorum A | Yorum B |
|---|---|---|
| Durum | Mesaja iki saattir yanıt gelmedi | Mesaja iki saattir yanıt gelmedi |
| Düşünce | “Beni görmezden geliyor, bana kızdı” | “Muhtemelen meşgul” |
| Duygu | Kaygı ve üzüntü | Hafif bir merak |
| Beden | Göğüste sıkışma, huzursuzluk | Beden büyük ölçüde rahat |
| Davranış | Telefona tekrar tekrar bakmak, ardı ardına mesaj yazmak | Gün içindeki işlere devam etmek |
Durum aynıdır, ancak yorum değiştikçe duygu, beden ve davranış da değişir. Yine de ilk yorum doğru çıkabilir. Amaç ikinci yorumu doğru ilan etmek değil, ilk yorumu bir gerçek gibi değil, sınanabilecek bir varsayım gibi ele almaktır.
Ayrıca davranış da düşünceyi besler. Sürekli mesaj atan kişi kısa süre rahatlar, ama beklemenin zararsız olduğunu hiç öğrenemez. Kaçınma ve güvence arama, kaygıyı sürdüren sessiz mekanizmalardır.
Bilişsel ve davranışçı gelenekler nasıl birleşti?
BDT tek bir teknik değil, iki geleneğin birleşiminden doğan bir yaklaşımlar ailesidir. Davranışçı gelenek öğrenme kuramlarına dayanır ve davranışın nasıl öğrenildiğini, pekiştirildiğini ve değiştirilebildiğini inceler. Korkulan durumlara kademeli yaklaşmak bu geleneğin en bilinen katkısıdır.
Öte yandan bilişsel gelenek ruhsal sıkıntılarda düşüncenin rolüne dikkat çeker. Aaron Beck'in depresyon ve kaygı üzerine geliştirdiği bilişsel terapi ile Albert Ellis'in düşünce odaklı çalışması bu çizginin öncüleridir. İki gelenek zamanla birleşti, çünkü klinisyenler düşünceyi ve davranışı birlikte çalışmanın daha yararlı olduğunu fark etti.
Daha sonra mindfulness, kabul ve değerler gibi kavramlar da yaklaşıma girdi. Bu genişlemeye üçüncü dalga denir. Dolayısıyla BDT'yi bugün tek bir kalıp olarak değil, geniş bir aile olarak düşünmek gerekir. BDT'nin ödevli, ölçülebilir ve araştırılabilir yapısı davranışçı mirastan, düşünceyle çalışma becerisi ise bilişsel mirastan gelir. Bugün BDT çatısı altında bilişsel yeniden yapılandırma, davranışsal aktivasyon, maruz bırakma ve problem çözme gibi birçok protokol yer alır. Her protokol farklı bir soruna göre şekillenmiştir.
BDT hakkında yaygın yanlış anlamalar nelerdir?
BDT hakkında dolaşan bazı sözler eksik ya da yanlıştır. Aşağıdaki tablo en yaygın dört tanesini gerçekçi bir bakışla karşılaştırıyor.
| Yaygın söz | Gerçekçi bakış |
|---|---|
| BDT olumlu düşünmeyi öğretir | BDT düşüncenin gerçekçi ve yararlı olup olmadığını sınamayı öğretir; zorla olumlu düşünmek hedef değildir |
| BDT geçmişe hiç bakmaz | Odak bugündür, ancak inançların kökenini anlamak için geçmişe de bakılabilir |
| BDT yalnızca konuşmaktan ibarettir | Konuşmanın yanında ödev, deney ve gerçek yaşamda deneme vardır |
| BDT herkes için aynı protokoldür | Psikolog teknikleri soruna ve kişiye göre seçer; aynı kalıbı herkese uygulamaz |
Bu yanlış anlamalar bazen BDT'nin soğuk ya da mekanik olduğu izlenimini yaratır. Ancak iyi bir BDT çalışması sıcak bir ilişki içinde yürür ve sizin değerlerinizi, hedeflerinizi ve deneyiminizi merkeze alır.
BDT'de psikolog hangi teknikleri kullanır?
BDT teknikleri bir araç çantası gibidir. Psikolog, sorununuza ve hedeflerinize göre bunlardan bazılarını seçer; hepsini aynı kişide kullanmaz. Aşağıdaki tablo en sık kullanılanları özetliyor.
| Teknik | Ne yapar | Örnek |
|---|---|---|
| Düşünce kaydı | Otomatik düşünceyi, duyguyu ve kanıtları yazarak incelemeyi sağlar | “Toplantıda hata yapacağım” düşüncesinin kanıtlarını ve karşı kanıtlarını listelemek |
| Sokratik sorgulama | Psikolog sorularla düşünceyi test etmenize yardım eder | “Bu düşünceyi destekleyen ya da çürüten ne var?” |
| Davranışsal aktivasyon | Keyif ve anlam veren etkinlikleri adım adım yeniden devreye alır | Haftada üç kısa yürüyüş planlamak |
| Davranış deneyi | Bir inancı gerçek yaşamda sınar | Bir arkadaşı aramak ve beklenen reddin olup olmadığını gözlemlemek |
| Kademeli maruz bırakma | Korkulan durumlara küçük adımlarla yaklaşır | Asansöre önce tek kat binmek |
| Gevşeme ve nefes becerileri | Bedensel gerginliği yönetmeyi öğretir | Yavaş karın nefesi |
| Problem çözme | Sorunu parçalara ayırır ve adım planı kurar | Sınav hazırlığını haftalara bölmek |
Bu tekniklerin ortak noktası, deneyerek öğrenmektir. Yalnızca konuşmak yetmez; düşünceyi ve davranışı gerçek yaşamda sınarsınız. Teknikleri bir uzmanın rehberliğinde öğrenmek, tek başına denemekten çoğu zaman daha verimlidir.
Üstelik teknik seçimi rastgele olmaz. Psikolog önce sorunun bir haritasını çıkarır; buna formülasyon denir. Haritada tetikleyiciler, düşünceler, davranışlar ve sorunu sürdüren etkenler yer alır. Teknikleri bu haritaya göre seçer ve süreç ilerledikçe haritayı sizinle birlikte günceller.
Düşünce hataları nelerdir, nasıl fark edersiniz?
BDT, zihnin kaygılı ya da üzgün anlarda sık yaptığı yorumlama hatalarını tanımlar. Bunlara bilişsel çarpıtma ya da düşünce hatası denir. Etiketler, düşünceyi yargılamak için değil, ona mesafe kazanmak için vardır.
- Felaketleştirme: “Bu sunum kötü geçerse her şey biter.”
- Zihin okuma: “Kesin beni beceriksiz buluyor.”
- Hep ya da hiç düşüncesi: “Mükemmel olmadıysa başarısız oldum.”
- Duygusal akıl yürütme: “Böyle hissediyorum, o hâlde tehlikedeyim.”
- Kişiselleştirme: “Toplantı kötü gitti, demek ki benim yüzümden.”
- Meli ve malı kalıpları: “Her zaman güçlü olmalıyım.”
Bir düşünceye etiket koymak onu çürütmez. Ancak “Bu bir felaketleştirme olabilir” demek, düşünceyle aranıza bir mesafe koyar. Sonraki adım, düşünceyi kanıtlarıyla birlikte sınamaktır.
Otomatik düşüncelerin altında çoğu zaman daha derin inançlar yatar. Bunları üç katmanda düşünebilirsiniz: otomatik düşünceler (“Bu iş olmaz”), kurallar ve varsayımlar (“Başarılı olmazsam değersizim”) ve temel inançlar (“Ben yetersizim”). Çalışma genellikle yüzeydeki düşüncelerle başlar ve gerekirse derin inançlara iner. Derin inançlar zaman alır, çünkü yıllar içinde pekişmiştir.
BDT'ye başlarken hangi hedefleri koyarsınız?
Hedefler BDT'nin pusulasıdır. “Daha az kaygılı olmak” gibi genel bir hedef yerine somut ve gözlenebilir hedefler seçersiniz. Çünkü ilerlemeyi ancak ölçebildiğiniz bir hedefle takip edebilirsiniz. Örneğin şunlar somut hedeflere örnektir:
- Haftada üç gün toplu taşıma kullanmak.
- Toplantıda her hafta en az bir kez söz almak.
- Haftada en az üç sabah aynı saatte kalkmak.
- Her gün on dakika yürüyüş yapmak.
Hedefler küçük ve esnektir. Süreç içinde değişebilir, bazen de daha netleşir. Hedefin size ait olması önemlidir. Psikolog hedefi yönlendirebilir, ancak yerinize koymaz.
Bilişsel davranışçı terapi nedir, bir seans nasıl ilerler?
BDT seansları düzenli bir akışı izler. Bu akış, sürecin ne kadar planlı olduğunu gösterir. Çoğu seans şu adımlardan oluşur:
- Kısa bir ruh hali kontrolü yaparsınız: Hafta nasıl geçti, belirtiler nerede?
- Önceki seansla bağ kurarsınız ve gündemi birlikte belirlersiniz.
- Ev ödevini gözden geçirirsiniz: Ne işe yaradı, nerede takıldınız?
- Gündemdeki konuyu bir teknikle çalışırsınız: düşünce kaydı, davranış planı ya da deney.
- Yeni ev ödevini belirler ve seansı özetlersiniz.
- Seans sonunda size nasıl geldiğini söyler ve geri bildirim verirsiniz.
Ancak ilk birkaç görüşme biraz farklıdır. Psikolog sorununuzu, geçmişinizi ve hedeflerinizi dinler, belirtilerinizi kısa ölçeklerle izleyebilir ve sorunu BDT modeline göre birlikte haritalar. NHS de değerlendirmede psikologun belirtilerinizi ve süreçten ne beklediğinizi sorduğunu belirtir.
Örnek senaryo: Sunum öncesi kaygı yaşayan biri ikinci seansa bir düşünce kaydıyla gelir. Kayıtta “Takılırsam herkes beni beceriksiz bulur” düşüncesi yazılıdır. Psikolog bu düşüncenin kanıtlarını sorar ve haftaya küçük bir deney önerir: Küçük bir ekibe iki dakikalık bir sunum yapmak ve tepkileri gözlemlemek. Ardından sonucu bir sonraki seansta birlikte değerlendirirsiniz.
Psikolojik danışmanlık görüşmeleri yaklaşık 50 ile 60 dakika sürer. Ayrıca sıklık kişiye göre haftada bir ya da on beş günde birdir. Görüşmeleri Serdivan'da yüz yüze, ayrıca çevrimiçi yapabilirsiniz.
BDT'de psikolog ne yapar, ne yapmaz?
BDT'de psikologun rolü, bir uzman olmak kadar bir rehber olmaktır. Süreçte neleri bekleyebileceğinizi ve neleri beklememeniz gerektiğini bilmek, hayal kırıklığını önler. Psikolog şunları yapar: Sorununuzu dinler, birlikte bir harita çıkarır, teknikleri öğretir, deneyleri tasarlar ve ödevleri sizinle planlar.
Öte yandan bazı şeyleri yapmaz:
- Size ne düşünmeniz gerektiğini dikte etmez.
- Tanı koymaz ve ilaç yazmaz; bu işler psikiyatri hekimine aittir.
- Sonuç vaat etmez, çünkü kimse süreci önceden bilemez.
- Sizi yargılamaz ve duygularınızı küçümsemez.
Dolayısıyla bu çerçeve psikologa nasıl güveneceğinizi de belirler. Sınırlarını açıkça söyleyen bir uzmana güvenmek, her şeyi vaat eden birine güvenmekten daha sağlıklıdır.
BDT sırasında kaygı artabilir mi, zorlanma normal midir?
Bazı kişilerde artabilir. Özellikle korkulan durumlara kademeli yaklaşırken kaygı kısa süre yükselir. Bunun nedeni basittir: Kaçındığınız şeyle yüzleşmek, doğası gereği rahatsız eder. Ancak bu yükseliş planlıdır ve sizin onayınızla ilerler.
- Kaygı kısa süre artabilir; birkaç tekrar sonra çoğu kez azalır.
- Ödev yapmak istemediğiniz haftalar olabilir; bu bir bilgi olarak konuşulur.
- Düşüncenizi sorgulamak ilk başta yapay ya da zorlama gelebilir.
- İlerleme düz bir çizgi izlemez; iniş çıkışlar sürecin doğal parçasıdır.
Hız size uymuyorsa bunu söylemeniz yeterlidir. Böylece psikolog adımları küçültebilir ya da yavaşlatabilir. Yine de kendinize zarar verme düşünceleriniz ortaya çıkarsa ya da günlük işleyişiniz belirgin biçimde bozulursa bunu hemen paylaşın. Acil bir durumda 112'yi arayın.
BDT'de ev ödevi neden bu kadar önemlidir?
Seanslar haftada yaklaşık bir saattir. Ancak geri kalan saatler sizin hayatınızdır. BDT, öğrenilenin bu saatlere taşınmasını ister, çünkü yeni bir düşünme ya da davranma biçimi ancak tekrarla yerleşir. NHS de seanslar arasında alıştırma yapmanın BDT'nin işlemesi için önemli olduğunu belirtir.
- Düşünce kaydı tutmak: Zorlandığınız anları yazıp düşünceyi sınamak.
- Davranış planı: Kaçındığınız bir etkinliği küçük bir adımla yeniden denemek.
- Gözlem: Kaygının gün içinde ne zaman arttığını ve azaldığını not etmek.
- Nefes ve gevşeme alıştırmaları: Bedensel gerginliği yönetmek için kısa pratikler.
Ödevi yapamadığınız hafta da bir bilgidir. Ödev çok zor olabilir, zaman bulamamış olabilirsiniz ya da yöntemin size uymadığından şüphelenebilirsiniz. Bunu psikologla açıkça konuşmak, planı küçültmenize ve gerçekçi hâle getirmenize yardımcı olur. Bu bir başarısızlık değil, ayarlama fırsatıdır.
Bilişsel davranışçı terapi nedir, hangi sorunlarda araştırılmıştır?
BDT, ruh sağlığı alanında en çok araştırılan psikoterapi yaklaşımlarından biridir. Hofmann ve arkadaşları BDT üzerine 269 meta-analiz buldu ve bunlardan 106 tanesini inceledi. Sonuç olarak inceleme, kanıt tabanının genel olarak güçlü olduğunu söyler.
Meta-analiz, aynı soruyu inceleyen çok sayıda çalışmanın sonuçlarını istatistiksel olarak birleştiren bir yöntemdir. Hofmann ve arkadaşlarının çalışması bu yüzden tek bir araştırma değil, araştırmaların araştırmasıdır.
- Anksiyete bozuklukları: Etki tutarlı biçimde güçlüdür. Obsesif kompulsif bozuklukta büyük, sosyal anksiyete, panik bozukluk ve travma sonrası stres bozukluğunda en az orta düzeydedir.
- Uykusuzluk ve bulimiya: Uykusuzlukta iyi sonuçlar, bulimiyada ise diğer psikoterapilere göre belirgin bir üstünlük bildirilmiştir.
- Esrar ve nikotin bağımlılığı: İnceleme BDT'nin bu alanlarda oldukça etkili olduğunu belirtir.
- Çocuklarda içe yönelim sorunları: Duygudurum ve kaygı belirtilerinde yarar bildiren çalışmalar vardır.
NHS, BDT'nin depresyon, anksiyete (sosyal kaygı, fobiler ve obsesif kompulsif bozukluk dahil), travma sonrası stres, yeme bozuklukları ve uyku sorunları gibi pek çok alanda kullanıldığını söyler. APA ise birçok çalışmada BDT'nin diğer psikolojik tedavilere ya da psikiyatrik ilaçlara eşit veya daha etkili bulunduğunu belirtir.
NICE de yetişkinlerde yaygın anksiyete ve panik bozukluğu kılavuzunda (CG113) yüksek yoğunluklu psikolojik müdahale olarak BDT'yi sayar. Yine de bu, BDT'nin her sorunda ilk seçenek olduğu anlamına gelmez. Yalnızca birçok kılavuzda yer alan, çok sayıda çalışmaya konu olmuş bir yaklaşım olduğunu gösterir.
BDT'nin sınırlılıkları nelerdir, kimler için yetersiz kalabilir?
Çok çalışmaya konu olmak, kusursuz olmak demek değildir. Hofmann ve arkadaşları incelemelerinde birkaç sınırlılığı açıkça belirtir. Örneğin birçok meta-analizde örneklem küçüktür ya da kontrol grupları yetersizdir. Yayın yanlılığı bazı güçlü etkileri olduğundan büyük gösteriyor olabilir. Üstelik diğer tedavilere uzun dönemli üstünlük de hâlâ belirsizdir.
İncelemeye göre bipolar bozuklukta BDT'nin tek başına ilaca üstünlüğüne dair kanıt sınırlıdır. Bu nedenle ağır duygudurum bozulmaları, psikoz belirtileri ya da yüksek risk tablolarında önce psikiyatri hekimi değerlendirmesi gerekir.
- Aktif katılım ister: Ödev ve alıştırma yapmak istemeyen ya da yapamayan kişiler zorlanabilir.
- Yapı bazen sert gelir: Bazı kişiler daha serbest, geçmişe ve ilişkilere odaklanan bir sohbeti tercih eder.
- Yaşam koşullarını değiştirmez: Yoksulluk, iş yükü ya da şiddet gibi yapısal sorunlar yalnızca düşünceyi değiştirmekle ortadan kalkmaz.
- İlişki yine de önemlidir: Teknik tek başına yetmez; psikologla kurduğunuz güven sonucu etkiler.
Bu sınırlar BDT'yi değersiz kılmaz. Yani yalnızca beklentiyi gerçekçi tutmaya yarar. Uyum sağlayamadığınızı hissederseniz bunu psikologla konuşun. Böylece yaklaşımı ya da yöntemi birlikte yeniden seçebilirsiniz.
BDT ile psikodinamik, destekleyici ve mindfulness temelli terapi arasındaki fark nedir?
Psikoterapi yöntemleri farklı sorulara farklı yollardan yanıt arar. Aşağıdaki tablo dört yaklaşımı kısaca karşılaştırıyor.
| Yaklaşım | Odak | Psikologun tutumu | Süreç |
|---|---|---|---|
| BDT | Bugünkü düşünce, duygu ve davranış kalıpları | Birlikte hedef koyan, beceri öğreten, ödev veren | Planlı, genellikle zaman sınırlı |
| Psikodinamik terapi | Geçmiş yaşantılar, tekrar eden ilişki kalıpları, bilinçdışı süreçler | Daha çok dinleyen, yorumlayan, ilişkiyi inceleyen | Kısa ya da uzun süreli olabilir |
| Destekleyici psikoterapi | Baş etme gücünü artırma, rahatlama, güven | Dinleyen, cesaretlendiren, pratik destek veren | Esnek, ihtiyaca göre |
| Mindfulness temelli terapi | Dikkat, kabul ve düşünceyle ilişki | Eğiten, alıştırmalarla eşlik eden | Çoğunlukla sekiz haftalık grup programı |
Psikodinamik yaklaşımı psikodinamik terapi yazısında, destekleyici yaklaşımı destekleyici psikoterapi yazısında daha ayrıntılı anlattım. Burada şu kadarını söylemek yeterli: Bu yaklaşımlar rakip değil, farklı ihtiyaçlara hizmet eden seçeneklerdir.
Öte yandan mindfulness temelli terapi, düşünceyi değiştirmek yerine düşünceyle ilişkiyi değiştirmeye yönelir. Kaygıdaki kanıtlarını sınırlarıyla birlikte mindfulness temelli terapi yazısında ele aldım. Hangi yaklaşımın size uygun olduğunu bir psikolojik danışmanlık görüşmesinde birlikte netleştirebilirsiniz.
BDT depresyonda ve kaygıda nasıl farklılaşır?
BDT'nin temel modeli aynı kalsa da vurgu soruna göre değişir. Aşağıdaki özet bu farkı gösterir. Ayrıntılar için ilgili yazılara bakabilirsiniz.
- Depresyon: Davranışsal aktivasyon ve düşünce kaydı öne çıkar. Ayrıntıları depresyonda bilişsel davranışçı terapi yazısında anlattım.
- Yaygın kaygı: Endişenin işlevini ve belirsizliğe tahammülü çalışmak, kaçınmayı azaltmak.
- Panik bozukluk: Bedensel duyumlara kademeli yaklaşmak ve felaket yorumlarını sınamak.
- Sosyal kaygı: Davranış deneyleriyle “herkes beni değerlendiriyor” inancını sınamak.
- Takıntı ve zorlantılar: Maruz bırakma ve tepki önleme, yani takıntıyı tetikleyen duruma kademeli yaklaşıp ritüeli yapmamak.
Ayrıca uykusuzlukta uykuya özgü BDT programları vardır. Hofmann ve arkadaşlarının incelemesi bu alanda iyi sonuçlar bildirir. Ancak uykusuzluğun tıbbi nedenleri olabileceği için süren uyku sorunlarında hekim değerlendirmesi de gerekir.
Bu liste tanı koymak için değil, BDT'nin esnek olduğunu göstermek içindir. Kendi tablonuzu anlamak için bir uzmanla görüşmeniz gerekir. Psikolog tanı koymaz, ancak ilk değerlendirmede sizi uygun yöne yönlendirebilir.
BDT kaç seans sürer, süreç nasıl biter?
Süre soruna, hedeflere ve kişiye göre değişir. NHS, BDT için konuya bağlı olarak genellikle 5 ile 15 görüşmeden söz eder. Bazı sorunlar daha kısa, bazıları daha uzun çalışma gerektirir. Bu aralık bir vaat değil, yalnızca bir fikir verir.
Süreci birlikte gözden geçirirsiniz. Belirli aralıklarla hedeflere ne kadar yaklaştığınızı değerlendirir, gerekirse planı değiştirirsiniz. NHS de BDT bittikten sonra sorunlar sürerse bir hekime başvurmayı önerir. Hekim yeni bir BDT ya da farklı bir tedavi önerebilir. Beş altı görüşme sonunda hedeflerinize ne kadar yaklaştığınıza birlikte bakarsınız. Fark yoksa ya da çok azsa yöntemi, ödevleri veya hedefleri yeniden ayarlarsınız.
BDT'nin son aşaması nüks önleme planıdır. Birlikte neyin işe yaradığını yazar, zorlandığınız durumlar için bir yol haritası çıkarır ve gerekirse birkaç ay sonra bir hatırlatma görüşmesi planlarsınız. Amaç, bir sonraki zor dönemde kendi rehberiniz olabilmenizdir.
Terapötik ilişki BDT'de nasıl bir rol oynar?
İnsanlar BDT'yi çoğu zaman teknik bir yöntem gibi anlatır, ancak teknikler ilişkinin içinde işler. Psikolog ile danışan iş birliği içinde çalışır: Hedefleri birlikte koyar, varsayımları birlikte sınar ve ilerlemeyi birlikte izler. BDT'de buna iş birliğine dayalı deneycilik denir.
Bu iş birliği bir koçluk ilişkisine benzer. Ancak psikolog size ne düşünmeniz gerektiğini söylemez. Sorularla kendi düşüncenizi sınamanıza yardım eder. Siz de ödevlere, itirazlarınıza ve zorlandığınız noktalara dair dürüst geri bildirim verirsiniz.
İlişkinin sonuçla bağlantısı, farklı yöntemleri inceleyen çalışmalarda da tekrar eder. Bu konuyu, ilk görüşmelerden iniş çıkışlara kadar terapi gerçekten işe yarar mı yazısında ayrıntılı ele aldım.
BDT çocuk ve ergenlerde kullanılabilir mi, çevrimiçi yapılabilir mi?
Evet, BDT'nin çocuk ve ergenler için hazırlanan biçimleri vardır. Çocuklarda oyun, resim ve ebeveyn katılımı sürece girer. Ergenlerde ise düşünce kayıtları ve davranış deneyleri daha doğrudan işe yarar. Hofmann ve arkadaşlarının incelemesi, çocuklardaki içe yönelim sorunlarında BDT'nin iyi sonuçlar verdiğini bildirir.
Çocuğunuz ya da ergeniniz için destek arıyorsanız yaşa uygun bir değerlendirme gerekir. Bu yazı, yetişkin odaklı genel bir çerçeve sunar.
Öte yandan çevrimiçi biçim de mümkündür. NHS, BDT'nin yüz yüze, çevrimiçi ya da telefonla; bireysel, grup veya rehberli kendi kendine yardım olarak sunulabildiğini belirtir. Türkiye'nin her yerinden ve yurt dışından görüntülü görüşme yapabilirsiniz. Ayrıntıyı online psikolojik danışmanlık sayfasında bulabilirsiniz. Çevrimiçi görüşmede sessiz bir ortam, düzgün bir bağlantı ve gizlilik önemlidir.
Kendi başınıza BDT tekniklerini deneyebilir misiniz?
Basit teknikleri evde denemek mümkündür ve çoğu insan için zararsızdır. Duygu günlüğü ve düşünce kaydı bunların başında gelir. Ancak kendi başınıza çalışmak, bir uzmanın rehberliğinin yerini tutmaz. Belirtiler yoğunsa ya da günlük yaşamı bozuyorsa destek almak gerekir. Basit bir düşünce kaydı şu adımlardan oluşur:
- Durumu yazın: Ne oldu, nerede, kiminle?
- Duyguyu ve yoğunluğunu not edin: Kaygı, öfke, üzüntü; sıfırdan ona kadar kaç puan?
- Otomatik düşünceyi yakalayın: Aklımdan tam olarak ne geçti?
- Kanıtları sorgulayın: Bu düşünceyi destekleyen ve çürüten ne var?
- Daha dengeli bir düşünce yazın: Başka bir açıdan baktığımda ne söylerdim?
- Duyguyu yeniden puanlayın: Yoğunluk değişti mi?
Duyguları adlandırma becerisini güçlendirmek için duygu günlüğü yazısı iyi bir başlangıçtır. Düşüncelerinizi sorgulamak sizi daha kötü hissettiriyorsa ya da kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa tek başınıza ilerlemeyin. Bu durumda 112'yi arayın ya da bir uzmana başvurun.
BDT için ne zaman profesyonel destek almak gerekir?
Gerginlik, kaygı ya da düşük ruh hali herkesin yaşadığı olağan duygulardır. Ancak haftalardır süren, uykunuzu, işinizi ya da ilişkilerinizi etkileyen veya kaçınma davranışlarını artıran bir sıkıntı için destek almak yerinde olur.
İlk adım çoğu zaman bir görüşmedir. Görüşmede sorununuzu, hedeflerinizi ve hangi yaklaşımın size uygun olabileceğini birlikte değerlendiririz. BDT bu seçeneklerden yalnızca biridir. Psikolog ilaç yazmaz ve tanı koymaz; bu konularda psikolog mu psikiyatrist mi rehberi size yol gösterir.
Hangi desteğe ihtiyacınız olduğundan emin değilseniz kısa değerlendirme aracı fikir verebilir. Ne zaman destek almanın uygun olduğunu ne zaman psikolog desteği almak gerekir rehberinde anlattım. Psikoterapi yolculuğunun genel haritası için psikoloji yolculuğu rehberine bakabilirsiniz.
Sonuç olarak bilişsel davranışçı terapi nedir sorusunun kısa yanıtı şudur: Düşünceyi, duyguyu ve davranışı birlikte çalışan, planlı ve ödevli bir yoldur. Her insana aynı biçimde uymaz, ama doğru çerçevede iyi araştırılmış bir seçenektir.
Görüşme talebi için randevu ve iletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz. Kendinize zarar verme düşünceleriniz varsa beklemeyin. 112 Acil Çağrı Merkezi'ni arayın.
Sıkça sorulan sorular
BDT kaç seans sürer?
Süre soruna ve kişiye göre değişir. NHS, BDT için konuya bağlı olarak genellikle 5 ile 15 görüşmeden söz eder. Bazı sorunlar daha kısa, bazıları daha uzun çalışma gerektirir. Görüşmeler çoğunlukla haftada bir ya da iki haftada bir olur. İlerlemeyi birlikte izler, gerekirse planı yeniden gözden geçirirsiniz.
BDT'de ilaç kullanılır mı?
Hayır, BDT ilaç içermeyen bir konuşma ve beceri terapisidir. Psikologlar ilaç yazmaz ve tıbbi tanı koymaz. İlaç gerekip gerekmediğine psikiyatri hekimi karar verir. BDT, ilaçla birlikte de yürütülebilir. İlacı kendi başınıza bırakmamanız önemlidir; bu kararı yalnızca sizi izleyen hekimle birlikte verirsiniz.
BDT ile psikanaliz aynı şey midir?
Hayır. BDT bugünkü sorunlara, düşünce ve davranış kalıplarına odaklanır; hedefli, zaman sınırlı ve ödevlidir. Psikanaliz ve psikodinamik yaklaşımlar ise geçmiş yaşantıları, bilinçdışı süreçleri ve psikologla kurulan ilişkiyi daha çok inceler. İkisi farklı sorulara yanıt arar; seçim sorununuza, hedeflerinize ve tercihinize bağlıdır.
BDT'de ev ödevini yapamazsam ne olur?
Hiçbir şey olmaz. Ödev bir sınav değil, bir bilgi kaynağıdır. Yapamamanızın nedeni ödevin zorluğu, zaman sıkıntısı ya da yönteme güvensizlik olabilir. Bunu psikologla konuşmak, planı küçültmenize yardım eder. NHS, ödevin BDT'nin işlemesi için önemli olduğunu belirtir; bu yüzden sessiz kalmak yerine paylaşın.
BDT çocuklara ve ergenlere uygulanabilir mi?
Evet, yaşa uyarlanmış biçimleri vardır. Çocuklarda oyun, resim ve ebeveyn katılımı sürece eklenir; ergenlerde düşünce kayıtları ve davranış deneyleri daha doğrudan kullanılır. Hofmann ve arkadaşlarının incelemesi, çocuklardaki içe yönelim sorunlarında BDT'nin iyi sonuçlar verdiğini bildirir. Çocuğunuz için destek arıyorsanız yaşa uygun bir değerlendirme gerekir.
BDT çevrimiçi yapılabilir mi?
Evet. NHS, BDT'nin yüz yüze, çevrimiçi ya da telefonla; bireysel, grup veya rehberli kendi kendine yardım olarak sunulabildiğini belirtir. Çevrimiçi görüşmede görüntülü bağlantı, sessiz bir ortam ve gizlilik önemlidir. Ağır belirtilerde ya da acil durumlarda yüz yüze değerlendirme ve 112 öncelik taşır.

Maltepe Üniversitesi Psikoloji (onur derecesi) ve Yakın Doğu Üniversitesi Klinik Psikoloji Yüksek Lisans (şeref derecesi) mezunu. Serdivan'da ergen, yetişkin, çift ve ailelerle çalışır; Koç Holding Otokar'da kurumsal psikolog olarak görev yapar.
Acil bir durumdaysanız kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi yerine geçmez.
Bu konuda destek ve araçlar
Benzer yazılar

Manipülasyon Nedir? İnsanlar Bizi Nasıl Etkiliyor
Manipülasyon nedir? İkna ve zorlamadan farkını, nedenlerini, sık örüntüleri, ruh sağlığına etkisini ve korunma yollarını bu yazıda…
15 Mart 2025 · 17 dk okuma
Histriyonik Kişilik Bozukluğu: Belirtiler ve Nedenler
Histriyonik kişilik bozukluğu nedir? İşaretlerini, nedenlerini, benzer tabloları ve destek yollarını saygılı bir dille anlatıyorum. Tanıyı…
31 Ekim 2018 · 17 dk okuma
Borderline Kişilik Bozukluğu: Belirtiler, Nedenler ve Destek
Borderline kişilik bozukluğu nedir? Belirtilerini, nedenlerini, seyrini ve destek yollarını anlatıyorum; kendine zarar düşüncesinde önce…
31 Ekim 2018 · 17 dk okuma